Кіріспе

Римдік билікті төрт билеушіге бөлу жүйесі – Диоклетиан жасаған тетрархия. Тетрархия – Рим императоры Диоклетианның 293 жылы ежелгі Рим империясын екі императорға, августтарға, және олардың кіші әріптестері мен тағайындалған мұрагерлеріне, цезарьдарға бөлу арқылы басқару үшін енгізген жүйе. Бастапқыда Диоклетиан 285 жылы Максимианды өзінің цезары етіп таңдап, келесі жылы ко-августқа көтерді; Максимиан батыс провинцияларын, ал Диоклетиан шығыс провинцияларын басқаруға тиіс еді. Августтың рөлі Юпитермен, ал оның цезары Юпитердің ұлы Геркулеспен салыстырылды. 293 жылы наурыз айында Галлерий мен Констанций цезарь болып тағайындалды. Диоклетиан мен Максимиан 305 жылы 1 мамырда зейнетке шығып, Галлерий мен Констанцийді август дәрежесіне көтерді. Олардың орнын Валериус Север мен Максимин Даза алмастырды. Екі аға және екі кіші билеушілердің реттелген жүйесі 306 жылдың шілдесінде Констанций қайтыс болғанға дейін сақталды, ал оның ұлы Константин әкесінің әскері тарапынан біржақты түрде август және цезарь деп жарияланды. Максимианның ұлы Максенций Севердің титулына қарсы шығып, өзін *princeps invictus* деп атады және 306 жылы зейнеткер әкесі тарапынан цезарь етіп тағайындалды. Север 307 жылы Максимиан мен Максенцийге бағынды. Максенций мен Константин екеуін де Максимиан сол жылы августтер деп мойындады. 308 жылы Галлерий Лицинийді батысқа қарай август етіп тағайындады, ал 310 жылы Максимин Дазаны августқа көтерді. 312 жылы Мильвий көпіріндегі шайқаста Константин Максенцийді жеңгеннен кейін империяның батыс бөлігін бақылауға алды, ал Лициний Максимин Дазаның өлімінен кейін шығысты бақылауға алды. Константин мен Лициний 317 жылы наурыз айында ұлдары – Криспа, Константин II және Лициний II –ді цезарьдар ретінде мойындады. Тетрархия жүйесі шамамен 324 жылға дейін сақталды, одан кейін өзара жойқын азаматтық соғыстар билікке үміткерлердің көпшілігін жойды: Лициний Chrysopolis шайқасында жеңілгеннен кейін август лауазымынан бас тартып, Константин бүкіл империяны басқаруға қалды. Константин әулетінің императорлары коллегиалды биліктің кейбір аспектілерін сақтады; Константин 324 жылы өзінің ұлы Констанций II-ні тағы бір цезарь етіп тағайындады, содан кейін 333 жылы Констанс және оның жүрегі туыс Далматийді 335 жылы, ал 337 жылы Константиннің үш аман қалған ұлы бірлесіп августтер деп жарияланды, және империяның бірнеше бірлескен императорлар астында бөлінуі туралы түсінік Батыс Рим империясының құлдырауына дейін сақталды. Шығыс Рим империясында августтар мен цезарьдар кездейсоқ түрде тағайындала беретін болды.

Терминология

Тетрархия (тетрархия, "төрт [адамның] басшылығы") термині билік төрт адамға бөлінген кез келген үкімет түрін сипаттайды. "Тетрарх" термині ежелгі дәуірде қолданылған болса да, Диоклетианның императорлық коллегиясында (әдетте осылай аталады) ешқашан қолданылмаған. Керісінше, бұл термин жеке басшылардың билігіндегі тәуелсіз патшалық бөліктерін сипаттау үшін пайдаланылған. Ирод Ұлының қайтысынан кейін құрылған Яһудея тетрархиясы – ежелгі тетрархияның ең танымал мысалы. Бұл термин латын әлемінде де түсінілді, онда Плиний Үлкен оны былай түсіндірді: "әрқайсысы патшалыққа тең, және сонымен қатар патшалықтың бір бөлігі" (regnorum instar singulae et in regna contribuuntur). Ежелгілер қолданғандай, бұл термин түрлі үкіметтерді ғана емес, сонымен қатар Диоклетиандық құрылымдардан өзгеше үкімет жүйесін де сипаттайды. Яһудея тетрархиясы – төрт тәуелсіз және ерекше мемлекеттердің жиынтығы болды, онда әр тетрарх патшалықтың төрттен бір бөлігін өз қалауынша басқарды; ал Диоклетиан тетрархиясы – бір жоғарғы басшы басқаратын коллегия. Кейінгі авторлар осы кезеңді сипаттағанда, осыған баса назар аударды: Аммиан Констанций II Галлға Диоклетианның кішігірім әріптестерінің мойынсұну үлгісін келтіріп, мойынсұнбаушылығы үшін айыптады; оның ізбасары Юлиан Диоклетиандық тетрархтарды бір басшының төңірегіндегі хормен, оның бұйрығымен біріге сөйлейтін хормен салыстырды. Тек Диоклетианның замандасы және Диоклетиандық мемлекеттің терең идеологиялық қарсыласы Лактанций тетрархтарды билеушілердің қарапайым көптігі деп атады. Көптеген қазіргі зерттеулер бұл терминсіз жазылған. Эдвард Гиббон Диоклетиан үкіметін "Жаңа империя" деп сипаттағанмен, ол ешқашан "тетрархия" терминін қолданбады; сондай-ақ Теодор Моммсен де. Бұл термин 1887 жылы мектеп мұғалімі Герман Шиллердің "Рим империясының тарихы" (Geschichte der Römischen Kaiserzeit) атты екі томдық еңбегінде пайда болды, атап айтқанда: "die diokletianische Tetrarchie". Дегенмен, бұл термин 1897 жылы Отто Зеек қолданғанға дейін әдебиетте кеңінен таралған жоқ.

Жасау

Бірінші кезең, кейде диархия ("екі билеушілік") деп аталады, генерал Максимианды 285 жылы цезарь (мұрагер) етіп тағайындауын, ал 286 жылы августқа дейін көтеруін қамтыды. Диоклетиан империяның шығыс аймақтарындағы мәселелермен айналысса, Максимиан сол сияқты батыс аймақтарын басқарды. 293 жылы Диоклетиан азаматтық және әскери проблемаларға көбірек назар қажет деп есептеді, сондықтан Максимианның келісімімен императорлық кеңесті екі цезарь тағайындап кеңейтті (әртүрлі августқа жауапты – Галлерий және Констанций I). 305 жылы ересек императорлар бірлесіп тақтан бас тарды және зейнетке шықты, бұл Констанций мен Галлерийдің август дәрежесіне көтерілуіне жол ашты. Олар өз кезегінде екі жаңа цезарьді тағайындады – батыста Констанций бағыныштылығында Север II, ал шығыста Галлерий бағыныштылығында Максимин – осылайша екінші тетрархия құрылды.

Қоғамдық имидж

Тетрархиялық жүйеде билік бөлісілгенмен, императорлық коллегияның төрт мүшесінің қоғамдық бейнесін мұқият басқару арқылы біртұтас империя (патримониум индивизум) имиджі жасалды. Бұл әсіресе III ғасырдағы көптеген азамат соғыстарынан кейін маңызды болды. Төрт тетрархтың барлық ресми портреттерінде сыртқы келбеті бірдей болды. Тетрархия кезеңіне жататын монеталарда әрбір императордың суреті бірдей бейнеленген – тек монетадағы жазулар қай император бейнеленгенін көрсетеді. Византия мүсіні «Төрт тетрархтың портреті» тетрархтарды тағы да бірдей ерекшеліктермен және бірдей әскери киіммен бейнелейді.

Әскери жетістіктер

Үшінші ғасырдағы дағдарыста императорлардың ең үлкен проблемаларының бірі – олар бір уақытта тек бір майданның әскеріне жеке басшылық ете алды. Аурелиан мен Проб өз әскерлерін соғыс аймақтарынан мыңдаған шақырымға дейін алып жүруге дайын болғанмен, бұл идеалды шешім емес еді. Сонымен қатар, императордың өзі болмағанда билікті бағынышты генералына тапсыруы қауіпті болды, себебі ол жеңіске жетіп, содан кейін әскерлері оны қарсы император деп жариялауы мүмкін еді (мұндай жағдайлар жиі кездесетін). Алайда, императорлық колледждің барлық мүшелері, екі аға және екі кіші император болғанына қарамастан, тең дәрежеде болды; олардың функциялары мен билігі де бірдей болды. Тетрархия кезінде бірқатар маңызды әскери жеңістерге қол жеткізілді. Диархиялық және тетрархиялық жүйелердің екеуі де императордың кез келген дағдарыс аймағына жақын болуын қамтамасыз етіп, бірнеше майдандағы науқандарды бірден басқаруға және бақылауға мүмкіндік берді. 296 жылы парсылардан жеңілгеннен кейін, Галeрий 298 жылы Нарсехті талқандады – ғасыр бойындағы римдік жеңілістер тізбесін кері қайтарып, императорлық үйдің мүшелерін және көптеген олжаны қолға түсіріп, екі держава арасындағы бір буынға бейбітшілікті қамтамасыз ететін өте тиімді бейбіт келісімге қол жеткізді. Сол сияқты, Констанций британдық узурпатор Аллектті жеңіп, Максимиан галлдарды бағындырды, ал Диоклетиан Мысырдағы Домицианның бүлігін басып тастады.

Өлім

305 жылы Диоклетиан мен Максимианның 20 жылдық өкіметі аяқталғанда, екеуі де тақтан бас тарды. Олардың кесарлары Галерий мен Констанций Хлор екеуі де август дәрежесіне көтерілді, ал екі жаңа кесар тағайындалды: Максимин Даза (Галерийдің кесары) және Валериус Север (Констанцийдің кесары). Осы төртеу екінші тетрархияны құрды. Бірақ, жүйе өте тез күйреп кетті. 306 жылы Констанций қайтыс болған соң, оның ұлы Константин әкесінің әскерлері тарапынан август деп жарияланды. Алайда, Галерий Северді август етіп тағайындап, Константинге Севердің кесары лауазымын берді. Сонымен қатар, Максимианның ұлы Максенций жаңа келісімге қатыстырылмағанына наразы болып, көтеріліс жасады және Северді жеңіп, 307 жылы оны отставкаға жіберді, содан кейін оның өліміне себепкер болды. Максенций мен Максимиан екеуі де өздерін август деп жариялады. 308 жылы август атағына талапкерлердің саны кем дегенде төртеуге жетті (Галерий, Константин, Максимиан және Максенций), ал кесар атағына тек біреу (Максимин Даза) талапкер болды. 308 жылы Галерий зейнеткер император Диоклетианмен және формалды түрде зейнеткерлікке шыққан Максимианмен бірге Дунай өзенінің жағасындағы Карнунтумда императорлық «кеңес» шақырып өтті. Кеңес Лицинийді Батыста август етіп, Константинді оның кесары етіп тағайындауға келісті. Шығыста Галерий август болып қалды, ал Максимин оның кесары болды. Максимиан зейнеткерлікке шығуға тиіс болды, ал Максенций узурпатор деп жарияланды. Бұл келісім апатқа ұшырады: 308 жылы Максенций ешқандай императорлық мәртебесі болмаса да Италия мен Африканың іс жүзіндегі билеушісі болды, ал 306 және 305 жылдары кесар болған Константин мен Максимин август Лицинийдің өзінен жоғарылауына төзбеуге дайын болған жоқ. Константин мен Максиминге filius augusti («август ұлы», негізінен кесардың балама атауы) деген мәнсіз атақ беріп, оларды ынталандыруға жасалған тырысқаннан кейін, олар 309 жылы август ретінде мойындалуға тиіс болды. Бірақ, бір-біріне қарсы тұрған төрт толыққанды август тетрархиялық жүйе үшін жақсы жаңалық емес еді. 309 мен 313 жылдар аралығында императорлық билікке үміткерлердің көпшілігі түрлі азаматтық соғыстарда қаза тапты немесе өлтірілді. 310 жылы Константин Максимианды өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр етті. 311 жылы Галерий табиғи себептерден қайтыс болды. 312 жылы Мильвий көпіріндегі шайқаста Максенций Константиннен жеңілді, содан кейін ол өлтірілді. 313 жылы Лициниймен болған шайқаста жеңілгеннен кейін Максимин Тарста өзін-өзі өлтірді. Осылайша, 313 жылы тек екі билеуші қалды: Батыста Константин және Шығыста Лициний. Тетрархиялық жүйе аяқталды, бірақ Константин Лицинийді толық жеңіп, Рим империясының екі жартысын біріктіріп, өзін жалғыз август деп жариялағанға дейін 324 жылға дейін уақыт кетті.

Мұра

Тетрархиялық жүйе 313 жылға дейін ғана сақталғанмен, оның көптеген қырлары тірі қалды. Империяның төрт аймақтық бөлінісі преториандық префектуралар түрінде жалғасты, олардың әрқайсысын преториандық префект басқарды және әкімшілік діоцездарға бөлінді, сондай-ақ әскери провинциялық басқарудың атағында жиі кездесті. Императорлық билікті бөлісу, яғни консорциум импери тұжырымы, және таққа мұрагерлікке тағайындалу (туыстық немесе асырап алу арқылы берілетін мұрагерлік құқығымен қақтығысуы мүмкін) идеясы қайта-қайта пайда болды. Шығыс және батыс екі бөлігі туралы түсінік қайтадан пайда болып, Теодосий I-нің қайтысынан кейін екі жеке Рим империясының тұрақты де-факто бөлінуіне әкелді; алайда, империя ешқашан ресми түрде бөлінбегені маңызды. Шығыс және батыс бөліктерінің императорлары Батыс Рим империясы құлағанға дейін заңды түрде біртұтас императорлық кеңес ретінде билік етті, ал Византия "екінші Рим" ретінде жалғыз тікелей мұрагер болып қалды.

Басқа мысалдар

Тетрархиялар ежелгі әлемде Тесалияда (солтүстік Грекияда) және Галатияда (Кіші Азияның орталығында, Ликаонияны қоса алғанда), сондай-ақ британдық Кантиаци тайпаларында кездесті. Иродтың Иудея патшалығындағы еврей билеушілерінің құрамы тетрархия деп аталды; қараңыз Тетрархия (Иудея). "Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" романында Певенси бауырлары Нарнияны екі король мен екі патшайымнан тұратын тетрархия ретінде билейді.