Кіріспе

Теизм – ең болмағанда бір құдайдың бар екендігіне сенім. Жалпы айтқанда, немесе деизммен салыстырғанда, бұл термин көбінесе классикалық теизмдегі Құдай туралы философиялық түсініктерді, монотеизмдегі түсініктерді, политеистік діндердегі құдайларды немесе деизмге тән аянды қабылдамау сипаттамасы болмайтын Құдайға немесе құдайларға сенуді білдіреді. Атеизм – бұл теизмді, оның ең кең мағынасында, қабылдамау немесе толығымен жобау (яғни Құдайға немесе құдайларға сенуді қабылдамау немесе жобау). Бұған байланысты, бірақ бөлек – кез келген құдайдың бар екендігі белгісіз немесе білуге келмейді деген пікір; бұл агностицизм деп аталады. Агностикалық теизм – бір немесе бірнеше құдайларға жеке сеніммен қатар, құдайдың немесе құдайлардың бар екендігі немесе жоқ екендігінің негізінен білуге келмейтінін қабылдау.

Этимология

Теизм термині грек тіліндегі θεός (theós) немесе theoi сөзінен туындаған, яғни "құдай" немесе "құдайлар" деген мағынаны білдіреді. Теизм терминін алғаш рет Ральф Кудворт (1617–1688) қолданды. Кудворттың анықтамасына сәйкес, теисттер – "өздігінен мәңгілікке дейін бар, толыққанды саналы түсінікке ие, немесе ақыл барлық басқа нәрселердің себебі болды" деп мәлімдейтін адамдар.

Классикалық теизм

Классикалық теизм – Құдайды Абсолюттік Барлық ретінде сипаттайтын теизм түрі. Классикалық теистік теологияның басты түсініктері эманационизм және құдайлық қарапайымдық болып табылады. Классикалық теистік дәстүрлерді ірі діндер мен философияларда көруге болады; мысалы, исламдағы суфизм, индуизмдегі вайшнавшылдық, сикхизм және платонизм.

Монотеизм

Монотеизм (грекше wikt:μόνος) – тек бір Құдай бар деген діни сенім. Қазіргі заманғы монотеистік діндерге яһудилік, христиандық, ислам, мәндәилік, друздар, бахаи діні, сикхизм, зороастризм, растафарилік, индуизмнің кейбір бағыттары және экканкар жатады.

Көптілік

Политеизм – бірнеше құдайларға сенім, олар әдетте өздерінің діни секталары мен рәсімдерімен бірге пантеонға бірігеді. Бір құдайға сенуші яһудилік, христиандық және ислам діндерінің пайда болуы мен таралуына дейін политеизм кең таралған. Бұл туралы тарихымызда көптеген мәліметтер бар; ежелгі Египет және ежелгі Месопотамия діндерінен бастап, ежелгі грек және ежелгі рим діндері сияқты классикалық дәуірдегі діндерге дейін, сондай-ақ герман, славян және балтық діндері мен Америка жергілікті халықтарының діндеріне дейін. Бүгінде кең таралған политеистік діндерге даосизм, шэнизм немесе қытай халық діні, жапондық синтоизм, сантерия, көптеген дәстүрлі Африка діндері, және Викка, друидтік сенім, Ромува және эллинизм сияқты неопагандық сенімдер жатады. Индуизм көбінесе көпқұдайлы дін ретінде танылғанымен, оны толығымен осы санатқа жатқызуға болмайды, себебі кейбір индуистер өздерін пантеисттер деп санайды, ал басқалары – монотеисттер. Екеуі де индуистік мәтіндермен үйлесімді, өйткені бұл сенімде стандарттау туралы келісім жоқ. Индуизмнің ең басты мектебі – Веданта, Брахманды ғаламның жалғыз түпкілікті шындығы деп санайды, сонымен қатар монотеизм мен политеизмнің үйлесімін ұсынады, себебі оған бірнеше Девалар мен Девилерге табыну арқылы қол жеткізуге болады. Қазіргі политеистік тәжірибелерде маңызды айырмашылық – «жұмсақ» және «қатты» политеизм арасындағы бөлініс. «Жұмсақ» политеизм – әртүрлі құдайлар психологиялық архетиптер, табиғи күштердің бейнесі немесе әртүрлі мәдени контексттердегі бір құдайдың әртүрлі көрінісі болуы мүмкін деген сенім (мысалы, Один, Зевс және Индра – герман, грек және үнді халықтарының түсінігіндегі бір құдай) – бұл омнитеизм деп аталады. Осылайша, құдайлар мәдениеттерде бір-бірімен алмастырылуы мүмкін.

Пантеизм

Пантеизм – шындық, ғалам және космостың құдайлық пен жоғары жаратушы күшпен бірдей екендігіне сенім. Әлемді өзінен және өзі арқылы туындаған, мәңгілік жаратушы құдай ретінде қарастырады, немесе барлық нәрсе ғалам түрінде көрініс тапқан, құдіретті және толыққанды құдайды құрайды. Осыған орай, тіпті астрономиялық объектілер де жалғыз құдайдың бір бөлігі деп есептеледі. Әр түрлі діндердегі барлық құдайларға табыну пантеизмнің бір түрі ретінде қарастырылған, бірақ бұл жүйе көбінесе Омнизмге жақын. Пантеистік сенім жеке, антропоморфты немесе басқа да тұлғалы құдайды мойындамайды, керісінше, шындық пен құдай арасындағы қарым-қатынастың әртүрлі формаларын қамтитын кең ауқымды доктриналарды сипаттайды. Пантеистік идеялар мыңдаған жылдарға соққан, ал пантеистік элементтер түрлі діни дәстүрлерде кездеседі. «Пантеизм» терминін математик Джозеф Рафсон 1697 жылы қолданған, содан бері ол түрлі адамдар мен ұйымдардың сенімдерін сипаттау үшін пайдаланылып келеді. Пантеизм 17 ғасыр философ Барух Спинозаның еңбектеріне негізделген теология және философия ретінде Батыс мәдениетінде кеңінен танымал болды, әсіресе оның «Этика» атты кітабы арқасында. 16 ғасырда философ және космолог Джордано Бруно да пантеистік көзқарасты қолдады.

Деизм

Классикалық деизм – бір Құдайдың бар екендігіне және әлемді жаратқанына, бірақ Жаратушы ғаламның бастапқы жоспарын өзгертпейді деген сенім. Оның орнына, құдай оны Провиденция арқылы басқарады; алайда, кейбір классикалық деистер құдайлық араласуға сенді. Деизм әдетте ұйымдасқан діндерде кең таралған табиғаттан тыс оқиғаларды (мысалы, пайғамбарлықтар, кереметтер және құдайлық аянды) қабылдамайды. Деизмнің пікірінше, діни сенімдер адам ақылына және табиғат әлемінің байқалатын ерекшеліктеріне негізделуі керек, ал осы көздер жаратушы ретінде жоғары мәнді жаратылыстың бар екенін көрсетеді. Пандеизм – Құдай ғаламнан бұрын пайда болып, оны жаратты, бірақ қазір оның өзі ғаламмен біте қайнасқан деген сенім. Полидеизм – көптеген құдайлар бар, бірақ олар ғаламға араласпайды деген сенім.

Автотеизм

Автотеизм – сыртқы болсын немесе болмасын, құдайлықтың адамның ішінде кез келген уақытта болуы және оның құдайға ұқсауға қабілетті екендігі туралы көзқарас. Буддизм мен джайнизм, пайда болған кезде ортақ үнді мәдени ортаға ие болған, автотеистік болып табылады. Субъективизм тұрғысынан қарағанда, автотеизм – адамның өзін құдай деп санауы. Индустар кейде құдайлықпен байланыстарын сипаттау үшін "ахам Брахмасми" немесе "Мен – Брахманмын" деген сөз тіркесін қолданады. Соңғы күндердің қасиеттілерінің доктринасы бойынша, адамдар өлімнен кейін құдайлыққа жетеді, бұл автотеизмнің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Құндылық үкім теосизмдері

Эутеизм – құдайдың толыққанды мейірімді екендігіне сенім. Дистеизм – құдайдың толыққанды жақсы емес, тіпті зұлым болу мүмкіндігіне сенім. Мальтеизм – құдай бар деген сенім, бірақ ол толыққанды зұлым. Мизотеизм – Құдайға, құдайларға және/немесе басқа да қасиетті жандарға деген жек көрушілік және оларға қарсы белсенді күрес.

Теизмсіз және атеизм

Атеизм Атеизм – құдайлар, қасиетті күштер, құдайлар, құдайылар және мессиялар сияқты табиғаттан тыс күштерге сенудің жоқтығы. Кейбір атеистер мұндай тұлғалардың бар екеніне қарсы тұрады немесе олардың бар екенін жоққа шығарады. Нетеизм – ешқандай құдайға немесе қасиетті күшке сенбеу. Агностицизм Агностицизм – ешбір адамның құдайлардың немесе табиғаттан тыс күштердің шындығын, олардың сипаттамаларының дәлдігін немесе олардың жалғандығын анық білуі мүмкін емес деген сенім. Агностиктер теистік және деистік сенімдерді нақты фактілер ретінде қабылдамайды, оларды өз сенімдеріне де, басқалардың сенімдеріне де негізсіз пікірлер ретінде қарастырады.

Алтернистік теизм

Алтертистік теизм – ең жоғарғы құдайдың мүлдем трансцендентті болуына байланысты, оның тіпті нақты болмысы да жоқ деп санауға болатын сенім.