Қызылшақтар: Теңіздің күшті жыртқыштары

Кіріспе

Қабықшалар отряды

Мантис-шаяндар – Stomatopoda отрядының ет жейтін теңіз қабықшалары. Олар Malacostraca класының басқа өкілдерінен шамамен 340 миллион жыл бұрын бөлініп шыққан. Мантис-шаяндар әдетте шамамен ұзындықта өседі, ал кейбір түрлері ұлғаяды. Мантис-шаянның қабығы тек бастың артқы бөлігі мен көкіректің алғашқы төрт сегментін ғана жабады. Түстері қоңырдан жарық түстерге дейін әртүрлі, 520-дан астам түрі белгілі. Олар көптеген жағалау, тропикалық және субтропикалық теңіздік орталардағы маңызды жыртқыштардың бірі болып табылады. Дегенмен, кең таралғандықтарына қарамастан, оларды жақсы түсіну қиын, себебі көптеген түрлер өмірінің көп бөлігін қуыстар мен тесіктерде жасырумен өткізеді. Ежелгі ассириялықтар оларды "теңіз шегірткелері" деп атаса, Австралияда "шаян өлтірушілер" деп, ал қазір кейде "бармақты кесетін" деп атайды – себебі олардың абайсыз ұсталғанда ауыр жарақаттар тигізу қабілеті бар. Мантис-шаяндарда олжаны ұстап, өлтіру үшін қолданылатын күшті ұстау мүшелері бар, олжаны тебіп, соққымен ояқтырып немесе бөліп жіберу арқылы шабуылдайды. Кейбір мантис-шаян түрлерінде өте күшті соққы бере алатын арнайы кальцийленген "клубтар" бар, ал басқаларында олжаны ұстауға арналған өткір алдыңғы аяқтары бар (сондықтан олардың жалпы атауындағы "мантис" термині пайда болған).

Экология

Әлемде шамамен 520 түрлі шаңшаң табылды; барлық тірі түрлері 250 миллион жыл бұрын пайда болған Unipeltata кіші тобына жатады. Бұл агрессивті, көбінесе жалғыз өмір сүретін теңіз жануарлары көбінесе тастасты жерлерде жасырынып немесе теңіз түбінде күрделі қуыстар қазып өмір сүреді. Олар тамақтану және басқа жерге қоныс аудару үшін ғана сирек үйлерінен шығады және түрлеріне қарай күндіз, түні немесе кездескенде (күн батқанда және таң атқанда) белсенді болуы мүмкін. Көптеген қабықтылылардың ерекшелігінен айырмашылығы, олар кейде аң аулайды, қуады және жемтігін өлтіреді. Кейбір түрлері орташа белдеу теңіздерінде тіршілік етсе де, көпшілігі Африканың шығысы мен Гавай арасындағы Үнді және Тынық мұхиттарының тропикалық және субтропикалық суларында мекендейді.

Тіршілік ету ортасы

Мантис-шаяндар көбінесе ұяларда тұрады, онда олар уақыттың көп бөлігін өткізеді. Екі негізгі санаттағы мантис-шаяндар – сұғып шабуылдайтын және ұрып-соққы беретін түрлер – ұя салу үшін әртүрлі орындарды таңдайды. Олардың қандай қысқыштарға ие екендігіне байланысты ерекше топтарға бөлінеді:

Ұрып-соққы беретіндердің (smashers) әлдеқайда дамыған тоқпағы және қарапайым сүңгісі (нағыз өткір және өздерінің арасындағы төбелестерде де қолданылады) бар; тоқпақпен тамақтарын ұрып-соғып, бөліктеу үшін пайдаланады. Қосымшаның ішкі жағында да өткір жиек болуы мүмкін, ол мантис-шаян жүзіп бара жатқанда олжаны кесу үшін қолданылады. Сұғып шабуылдайтындар (spearers) тікенді қосымшалармен қаруланған, тікендерінің ұштарында тікпелер болады, олжаны сұғып, іліп алу үшін пайдаланылады. Екі түр де қысқыштарын жылдам ашып, олжаға шабуылдайды, және өздерінен әлдеқайда үлкен құрбандарға да зиян келтіре алады. Ұрып-соққы беретіндерде бұл екі қару мол жылдамдықпен, 10 400 g (102 000 м/с² немесе 335 000 фут/с²) үдеумен және бастапқы жылдамдықпен қолданылады. Олар соншалықты жылдам шабуылдайтындықтан, қосымша мен соққы алатын бет арасындағы суда буға толы көпіршіктер пайда болады – бұл көпіршіктерге қуыс көпіршіктер (cavitation bubbles) деп аталады. Тіпті алғашқы соққы олжаны шағып алса да, нәтижесінде туындайтын соққы толқыны оны ұрытып не өлтіруге жеткілікті болады. Ұрып-соққы беретіндер бұл қабілетін крабтарға, шұбарларға, тас острицаларға және басқа да моллюскаларға шабуылдауда пайдаланады, ал олардың доңғалақ тоқпақтары олжаларының қабықшаларын бөлшектеуге мүмкіндік береді. Алайда, сұғып шабуылдайтындар балық сияқты жұмсақ жануарлардың етін көбірек жақсы көреді, өйткені олардың тікенді қысқыштары оны оңай кесіп, іліп ала алады. Қосымшалар жаңа макромасштабты материалдық құрылымдардың микромасштабты аналогы ретінде зерттелуде. Балта: тек бірнеше түрлерде ғана болатын алғашқы қосымша. Бұл дене құрылысы көбінесе зерттелмеген. Тікенді ұрып-соққы беретіндер (шекелер немесе примитивті ұрып-соққы беретіндер): екі ең көп таралған түрді (сұғып шабуылдайтын және ұрып-соққы беретін) бір-бірімен байланыстыратын "жоғалған буын" болуы мүмкін. Өте сирек кездесетін және балта түрінен де аз зерттелген.

Көздер

Шампаншаның көздері жылжымалы сабақтарына бекітілген және бір-бірінен тәуелсіз қозғала алады. Осы жоғары жылдамдылығы оларды үш өлшемде де айналуға мүмкіндік береді, бірақ көздерінің орналасуы қоршаған ортаны қабылдауға ешқандай әсер етпейді. Олардың көздері жануарлар әлеміндегі ең күрделі құрылымға ие деп саналады, ал алдыңғы бөлігі кез келген визуалды жүйе үшін ең күрделі болып табылады. Адамның көзіндегі үш түрлі фоторецептор жасушасымен салыстырғанда, шампаншаның көзінде 12-16 түрлі фоторецептор жасушасы бар. Сонымен қатар, кейбір стоматоподтар ұзақ толқынды түс көру сезімталдығын өз ортасына бейімдей алады. Бұл құбылыс "спектрлік сәйкестендіру" деп аталады және ол түрге тән. Cheroske және әріптестері Neogonodactylus oerstedii түрінде спектрлік сәйкестендіруді байқамады, ол табиғи фотолық ортаның ең біртекті түріне жатады. N. bredini түрінде, 5-10 метр тереңдікте (бірақ беттен 20 метрге дейін кездеседі) әртүрлі мекендеу орталары бар, спектрлік сәйкестендіру байқалды, бірақ ең жоғары сіңіру толқын ұзындығын өзгерту қабілеті N. wennerae түріндегідей айқын болған жоқ, ол экологиялық/фотолық мекендеу ортасының әртүрлілігі жоғары түр. Stomatopoda-да спектрлік сәйкестендірудің әртүрлілігі опсиннің торлық байланыстыру қалтасындағы мутациялармен тікелей байланысты деп болжанады. Шампаншаның көре алатын толқын ұзындығының кең диапазонына қарамастан, олар 25 нм-ден аз айырмашылығы бар толқын ұзындықтарын ажырата алмайды. Жақын толқын ұзындықтарын ажыратпау осы организмдерге айналадағы ортаны өңдеуде аз кешігуге мүмкіндік береді. Айналадағы ортаны бағалауда аз кешігу шампанша үшін маңызды, өйткені олар аумақтық және жиі шайқасады. Әрбір күрделі көз ондаған мың омматидиядан, фоторецептор жасушаларының кластерлерінен тұрады. Gonodactyloidea, Lysiosquilloidea және Hemisquilloidea суперотбасыларындағы шампаншаның ортаңғы жолағы алты омматодиалдық қатардан тұрады. 1-4 қатарлар түстерді өңдейді, ал 5 және 6 қатарлар дөңгелек немесе сызықтық поляризацияланған жарықты анықтайды. 1-4 қатарларда 12 фоторецептор жасушасы бар, олардың төртеуі ультракүлгін сәулені анықтайды. Ортаңғы жолақтың 1-4 қатарлары түс көруге арналған, терең ультракүлгіннен алыс қызылға дейін. Олардың УФ-көруі терең ультракүлгін сәулелердің бес түрлі жиілік жолағын анықтайды. Бұл үшін олар екі фоторецепторды төрт түрлі түс сүзгісімен біріктіріп қолданады. Қазіргі уақытта олардың инфрақызыл сәулелерге сезімтал емес екені есептеледі. Бұл қатардағы оптикалық элементтерде сегіз түрлі визуалды пигмент бар, ал рабдом (көздің бір бағыттағы жарықты сіңіретін аймағы) әрқайсысы әр түрлі толқын ұзындығы үшін үш түрлі пигментті қабатқа (қатарларға) бөлінеді. 2 және 3 қатарлардағы үш қабат түсті сүзгілермен (интрахабдомальды сүзгілермен) бөлінеді, оларды төрт бөлек сыныпқа бөлуге болады, әрбір қатарға екі сынып. Ол сэндвич сияқты құрылымдалған: бір сыныптың түс сүзгісі, тағы бір қабат, екінші сыныптың түс сүзгісі, содан кейін соңғы қабат. Бұл түс сүзгілері шампаншаға әртүрлі түс көруге мүмкіндік береді. Сүзгілерсіз пигменттердің өзі көру спектрінің шағын сегментін ғана қамтиды, шамамен 490-550 нм. 5 және 6 қатарлар да әртүрлі қабаттарға бөлінеді, бірақ тек бір класты визуалды пигмент, тоғызыншы класты, және поляризациялық көруге арналған. Түріне қарай олар дөңгелек поляризацияланған жарықты, сызықтық поляризацияланған жарықты немесе екеуін де анықтай алады. Көру пигментінің он бірінші класы көздің жоғарғы және төменгі жарты шарларында кездеседі.) және поляризацияланған жарықты талдау үшін төрт. Адамдардың көпшілігінде салыстырмалы түрде тек төрт пигмент бар, олардың үшеуі түс көруге арналған, ал адам линзалары ультракүлгін сәулені тоқтатады. Көзден шығатын визуалды ақпарат миға апаратын көптеген параллель деректер ағынына өңделеді, бұл жоғары деңгейдегі талдау талаптарын айтарлықтай азайтады. Алты түрдің шампаншасы дөңгелек поляризацияланған жарықты анықтай алады, бұл басқа жануарларда тіркелмеген, және оның барлық түрлерде бар-жоғы белгісіз. Олардың кейбір биологиялық тоқсан толқын пластиналары қазіргі кездегі адам жасаған поляризациялық оптикаларға қарағанда визуалды спектрде біркелкі жұмыс істейді, және бұл 21-ғасырдың Blu-ray Disc технологиясынан асып түсетін жаңа типті оптикалық медиаға әсер етуі мүмкін. Gonodactylus smithii түрі поляризацияның толық сипаттамасын беруге қажетті төрт сызықтық және екі дөңгелек поляризациялық компоненттерді бір мезгілде анықтай алады, ол поляризацияның төрт Стокс параметрін өлшеуге мүмкіндік береді. Осылайша, оның поляризациялық көруі ең жақсы деп есептеледі. Ол динамикалық поляризациялық көруге ие болған жалғыз жануар. Бұл көздің айналу қозғалыстары арқылы жүзеге асырылады, бұл фокусқа алынған нысан мен оның фоны арасындағы поляризациялық контрастты барынша арттырады. Әрбір көз екіншісінен тәуелсіз қозғалғандықтан, ол екі бөлек визуалды ақпарат ағынын жасайды. Ортаңғы жолақ кез келген уақытта көру өрісінің шамамен 5-10° ғана жабады, бірақ көптеген шаяндар сияқты, шампаншаның көздері сабақтарға бекітілген. Шампаншада сабақты көздің қозғалысы ерекше еркін, және сегіз көздің қабығының бұлшық еттерімен, алты функционалдық топқа бөлінген, қозғалыстың барлық осінде 70° дейін жетелеуге болады. Осы бұлшықтарды пайдаланып, ортаңғы жолақпен айналадағы ортаны қарап, жоғарғы және төменгі жарты шарлармен анықталмайтын нысандардың пішіні, формасы және ландшафты туралы ақпаратты қоса алады. Олар екі көз де тәуелсіз қозғалатын үлкен, жылдам көз қозғалыстарын пайдаланып қозғалатын нысандарды да қадағалай алады. Әртүрлі техникаларды үйлестіру арқылы, бір бағыттағы қозғалыстарды қоса алғанда, ортаңғы жолақ көру өрісінің өте кең ауқымын қамтуы мүмкін. Шампаншаның фоторецепторларының үлкен әртүрлілігі көне геннің көбейіп кету оқиғаларынан туындаған болуы мүмкін. Бұл көбейіп кетудің бір қызықты салдары - опсин транскрипттерінің саны мен физиологиялық түрде білдірілген фоторецепторлар арасындағы корреляцияның болмауы.

The eyes of the mantis shrimp are mounted on mobile stalks and can move independently of each other. The extreme mobility allows them to be rotated in all three dimensions, yet the position of their eyes has shown to have no effect on the perception of their surroundings. They are thought to have the most complex eyes in the animal kingdom and have the most complex front end for any visual system ever discovered. Compared with the three types of photoreceptor cell that humans possess in their eyes, the eyes of a mantis shrimp have between 12 and 16 types of photoreceptor cells. Furthermore, some of these stomatopods can tune the sensitivity of their long wavelength colour vision to adapt to their environment. This phenomenon, called "spectral tuning", is species specific. Cheroske et al. did not observe spectral tuning in Neogonodactylus oerstedii, the species with the most monotonous natural photic environment. In N. bredini, a species with a variety of habitats ranging from a depth of 5 to 10 m (although it can be found down to 20 m below the surface), spectral tuning was observed, but the ability to alter wavelengths of maximum absorbance was not as pronounced as in N. wennerae, a species with much higher ecological/photic habitat diversity. The diversity of spectral tuning in Stomatopoda is also hypothesised to be directly linked to mutations in the retinal binding pocket of the opsin. Despite the impressive range of wavelengths that mantis shrimp have the ability to see, they do not have the ability to discriminate wavelengths less than 25 nm apart. It is suggested that not discriminating between closely positioned wavelengths allows these organisms to make determinations of its surroundings with little processing delay. Having little delay in evaluating surroundings is important for mantis shrimp, since they are territorial and frequently in combat. Each compound eye is made up of tens of thousands of ommatidia, clusters of photoreceptor cells. In mantis shrimp in the superfamilies Gonodactyloidea, Lysiosquilloidea, and Hemisquilloidea, the midband is made up of six omatodial rows. Rows 1 to 4 process colours, while rows 5 and 6 detect circularly or linearly polarised light. Twelve types of photoreceptor cells are in rows 1 to 4, four of which detect ultraviolet light. Rows 1 to 4 of the midband are specialised for colour vision, from deep ultraviolet to far red. Their UV vision can detect five different frequency bands in the deep ultraviolet. To do this, they use two photoreceptors in combination with four different colour filters. They are currently believed insensitive to infrared light. The optical elements in these rows have eight different classes of visual pigments and the rhabdom (area of eye that absorbs light from a single direction) is divided into three different pigmented layers (tiers), each for different wavelengths. The three tiers in rows 2 and 3 are separated by colour filters (intrarhabdomal filters) that can be divided into four distinct classes, two classes in each row. It is organised like a sandwich a tier, a colour filter of one class, a tier again, a colour filter of another class, and then a last tier. These colour filters allow the mantis shrimp to see with diverse colour vision. Without the filters, the pigments themselves range only a small segment of the visual spectrum, about 490 to 550 nm. Rows 5 and 6 are also segregated into different tiers, but have only one class of visual pigment, the ninth class, and are specialised for polarisation vision. Depending upon the species, they can detect circularly polarised light, linearly polarised light, or both. A tenth class of visual pigment is found in the upper and lower hemispheres of the eye.) and four for analysing polarised light. By comparison, most humans have only four visual pigments, of which three are dedicated to see colour, and human lenses block ultraviolet light. The visual information leaving the retina seems to be processed into numerous parallel data streams leading into the brain, greatly reducing the analytical requirements at higher levels. Six species of mantis shrimp have been reported to be able to detect circularly polarised light, which has not been documented in any other animal, and whether it is present across all species is unknown. Some of their biological quarter waveplates perform more uniformly over the visual spectrum than any current man made polarising optics, and this could inspire new types of optical media that would outperform early 21st century Blu ray Disc technology. The species Gonodactylus smithii is the only organism known to simultaneously detect the four linear and two circular polarisation components required to measure all four Stokes parameters, which yield a full description of polarisation. It is thus believed to have optimal polarisation vision. It is the only animal known to have dynamic polarisation vision. This is achieved by rotational eye movements to maximise the polarisation contrast between the object in focus and its background. Since each eye moves independently from the other, it creates two separate streams of visual information. The midband covers only about 5 to 10° of the visual field at any given instant, but like most crustaceans, mantis shrimps' eyes are mounted on stalks. In mantis shrimps, the movement of the stalked eye is unusually free, and can be driven up to 70° in all possible axes of movement by eight eyecup muscles divided into six functional groups. By using these muscles to scan the surroundings with the midband, they can add information about forms, shapes, and landscape, which cannot be detected by the upper and lower hemispheres of the eyes. They can also track moving objects using large, rapid eye movements where the two eyes move independently. By combining different techniques, including movements in the same direction, the midband can cover a very wide range of the visual field. The huge diversity seen in mantis shrimp photoreceptors likely comes from ancient gene duplication events. One interesting consequence of this duplication is the lack of correlation between opsin transcript number and physiologically expressed photoreceptors.

Көрнекі жүйенің ұсынылатын артықшылықтары

Поляризацияға сезімталдық қандай артықшылықтар беретіні белгісіз; алайда, басқа жануарлар поляризациялық көруді жыныстық сигналдар үшін және жыртқыштардың назарынан жасыру мақсатындағы құпия байланыс үшін пайдаланады. Бұл механизм эволюциялық артықшылықты қамтамасыз етуі мүмкін; ол көз жасушаларында шағын өзгерістерді ғана қажет етеді және табиғи іріктеуге оңай алып келуі мүмкін. Шампаншаның көзі оларға әртүрлі коралл түрлерін, жемтің түрлерін (көбінесе мөлдір немесе жартылай мөлдір) немесе жарқыраған қабықтары бар барракуда сияқты жыртқыштарды тануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, олардың аң аулау әдісі (қысқыштардың өте жылдам қозғалысы) өте дәл қашықтық туралы ақпаратты қажет етуі мүмкін, бұл тереңдікті дұрыс қабылдауды талап етеді. Жұптасу кезінде шаманшалар белсенді түрде флуоресценция жасайды, ал бұл флуоресценцияның толқын ұзындығы олардың көз пигменттері қабылдайтын толқын ұзындығына сәйкес келеді. Әйелдер тек толқын циклінің белгілі бір кезеңдерінде ғана өнімді болады; сондықтан ай фазасын қабылдау қабілеті зейінсіз жұптасу әрекеттерін болдырмауға көмектеседі. Бұған қоса, бұл шаманшаларға жағалауға жақын суларда өмір сүретін түрлер үшін маңызды болатын толқын мөлшері туралы ақпарат береді. Көк сәулені көру қабілеті коралл рифтерінде әйтпесе анықтау қиын жемтің түрлерін байқауға мүмкіндік береді. Оның адам көру жүйесімен ұқсас сезімталдығы бар, бірақ ол керісінше жұмыс істейді. Адам миындағы төменгі оқиғалық қабықта көптеген түске қатысты нейрондар бар, олар көзден келетін визуалды импульстарды өңдеп, түс туралы ақпаратты шығарады. Шампаншаның орнына, көздеріндегі әртүрлі фоторецепторларды адам миы нейрондары сияқты функцияларды орындау үшін пайдаланады, нәтижесінде жылдам түс идентификациясын қажет ететін жануар үшін қатты және тиімді жүйе пайда болады. Адамдарда фоторецепторлардың түрлері аз, бірақ түске қатысты нейрондар көбірек, ал шаманшаларда түске қатысты нейрондар аз, ал фоторецепторлардың кластары көбірек. Алайда, 2022 жылғы зерттеу жоғарыда сипатталғандай, тек "штрих-код" сияқты визуалды жүйеге нақты дәлелдер таба алмады. Haptosquilla trispinosa түрінің стоматоподтары Тоэн және оның әріптестеріне қайшы келетін, жоғары және төмен қанығу түстерін сұрдан ажырата алды.

What advantage sensitivity to polarisation confers is unclear; however, polarisation vision is used by other animals for sexual signaling and secret communication that avoids the attention of predators. This mechanism could provide an evolutionary advantage; it only requires small changes to the cell in the eye and could easily lead to natural selection. The eyes of mantis shrimps may enable them to recognise different types of coral, prey species (which are often transparent or semitransparent), or predators, such as barracuda, which have shimmering scales. Alternatively, the manner in which they hunt (very rapid movements of the claws) may require very accurate ranging information, which would require accurate depth perception. During mating rituals, mantis shrimps actively fluoresce, and the wavelength of this fluorescence matches the wavelengths detected by their eye pigments. Females are only fertile during certain phases of the tidal cycle; the ability to perceive the phase of the moon may, therefore, help prevent wasted mating efforts. It may also give these shrimps information about the size of the tide, which is important to species living in shallow water near the shore. The capacity to see UV light may enable observation of otherwise hard to detect prey on coral reefs. It has a similar set of sensitivities to the human visual system, but works in the opposite manner. In the human brain, the inferior temporal cortex has a huge number of colour specific neurons, which process visual impulses from the eyes to extract colour information. The mantis shrimp instead uses the different types of photoreceptors in its eyes to perform the same function as the human brain neurons, resulting in a hardwired and more efficient system for an animal that requires rapid colour identification. Humans have fewer types of photoreceptors, but more colour tuned neurons, while mantis shrimps appears to have fewer colour neurons and more classes of photoreceptors. However, a study from 2022 failed to find unequivocal evidence for a solely "barcode" like visual system as described above. Stomatopods of the species Haptosquilla trispinosa were able to distinguish high and low saturation colors from grey, contravening Thoen and colleagues.

Мінез-құлық

Мантис-шаяндар ұзақ өмір сүреді және күрделі мінез-құлық көрсетеді, мысалы, рәсімдік төбелесулер. Кейбір түрлер өздерімен және тіпті басқа түрлермен сигналдасу үшін денелерінде флуоресценттік өрнектерді пайдаланады, бұл мінез-құлық сигналдарының спектрін кеңейтеді. Олар жақсы оқуға және есте сақтауға қабілетті, сонымен қатар жиі қарым-қатынас жасайтын көршілерін тани алады. Оларды көру арқылы және тіпті жеке иіс сезу арқылы таниды. Көптеген түрлер өздерінің кеңістігін қарсыластардан қорғау үшін күрделі әлеуметтік мінез-құлықты дамытқан. Өмір бойында олар 20-30 рет көбейе алады. Түрлеріне қарай, жұмыртқалар тесікке салынып, оның ішінде сақталады немесе аналықтың құйрығының астында шайқалып, жұмыртқадан шыққанша көтеріледі. Сонымен қатар, түрлеріне байланысты, аталықтар мен аналықтар тек жұптасу үшін ғана біріге алады немесе моногамды, ұзақ мерзімді қарым-қатынас құра алады. Моногамды түрлерде мантис-шаяндар 20 жылға дейін бір серіктеспен бірге болады. Олар бір тесікте тұрады және өздерінің іс-әрекеттерін үйлестіре алады. Екі жыныс та жұмыртқаларға күтім жасайды (екеу де ата-ана күтімі). Пуллоскильяда және Нанноскильяның кейбір түрлерінде аналық екі топ жұмыртқа салады – біреуін аталық күтіп, екіншісін аналық күтіп бағады. Басқа түрлерде аналық жұмыртқаларға күтім жасайды, ал аталық екеуіне де азық табуға шығады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін балалары үш айға дейін планктон ретінде өмір сүреді. Стоматоподтар әдетте нағыз креветкалар мен лобстерлерде кездесетін стандартты қозғалыстарды көрсетеді, бірақ бір түр, Nannosquilla decemspinosa, өзін жалпы дөңгелекке айналдыратыны байқалған. Бұл түрлернің мекендеу орындары – саяз, құмды аймақтар. Су тасқыны кезінде N. decemspinosa көбінесе өте қысқа артқы аяқтарымен құрлыққа қалдырылады, олар дене сумен толы болғанда қозғалуға жеткілікті, бірақ құрғақ жерде емес. Содан кейін мантис-шаян келесі су тобына қарай домалап жүзу үшін алға қарай секіреді. N. бірнеше рет домалағаны байқалған, бірақ үлгілер әдетте одан аз қашықтыққа жүреді.

Ас дайындауда

Жапон тағамында шаяншақ Шампаншаның түрі Oratosquilla oratoria, шако (蝦蛄) деп аталады, оны сушиге қосымша қайнатып, кейде шикі сашими ретінде жейді. Мантис шаяншақтары Вьетнам жағалауында көптеп кездеседі, вьетнам тілінде bề bề, tôm tích немесе tôm tít деп аталады. На-Транг сияқты аймақтарда оларды bàn chải деп атайды, себебі олардың сыртқы түрі щеткаға ұқсайды. Шаяншақты буда пісіруге, қайнатуға, грильдеуге немесе кептіруге болады, оны бұрыш, тұз және лимон, балық соусы мен тамаринд, немесе шұбатпен бірге қолдануға болады. Кантон тағамында мантис шаяншағын "несібе шаяншағы" деп атайды, өйткені олар қолға алынғанда судың сәулесін шығарады. Пісірілгеннен кейін олардың еті креветкаға қарағанда лобстерге жақын, және лобстер сияқты, олардың қабықтары да қатты болып келеді, жару үшін күш салу қажет. Оны әдетте алдымен қатты қуырып, содан кейін сарымсақ пен ащы бұрышпен қуырады. Сондай-ақ оны қайнатуға немесе булауға болады. Жерорта теңізі елдерінде Squilla mantis – кең таралған теңіз өнімі, әсіресе Адриатика жағалауында (canocchia) және Кадис шығанағында (galera). Филиппинде мантис шаяншағын татампал, хипонг дапа, питик питик немесе алупиханг дигаат деп атайды және оны басқа шаяншақтар сияқты пісіріп жейді. Кирибатиде, гильберт тілінде те варо деп аталатын шаяншақтар көптеп кездеседі және оларды қайнатып жейді. Гавайиде кейбір мантис шаяншақтары Вайкикидегі Гранд Ала Вай каналының ластанған суларында ерекше ірі болып өседі. Бұл шаяншақтарды тұтынумен байланысты қауіптер ластанған судан ауланған теңіз өнімдерінде де кездеседі. Әсіресе, тауысқұс шаяншағы өте әдемі түсті және саудада жоғары бағаланады. Кейбір аквариумдар мантис шаяншақтарын бағалайды, ал басқалары оларды зиянды жәндіктер деп санайды, себебі олар ашкөз жеңімпаздар, аквариумдағы басқа да бағалы тұрғындарды жейді. Сонымен қатар, кейбір тасқа кіретін түрлері тірі тасқа балық өсірушіге қажеттінен де көп зиян келтіруі мүмкін. Теңіз аквариумдары үшін мантис шаяншақтарының қуысқан тірі тастары пайдалы деп есептеледі және олар жиі жиналады. Тірі тастың бір бөлігі аквариумға тірі мантис шаяншағын әкелуі мүмкін. Аквариумға кіргеннен кейін ол балықтар мен басқа да тұрғындармен қоректенеді және жақсы жабдықталған аквариумда оны ұстап алу өте қиын. Бұл шаяншақтың шыны ыдыстарды сындырғаны туралы хабарлар бар, бірақ олар сирек кездеседі және көбінесе шаяншақтың тым кішкентай ыдыста ұсталуының салдары болып табылады. Стомтоподтар кораллды жемейді, бірақ бұзғыштар оның ішінде үй салуға тырысқанда оған зиян келтіруі мүмкін.

In Japanese cuisine, the mantis shrimp species Oratosquilla oratoria, called shako (蝦蛄), is eaten boiled as a sushi topping, and occasionally raw as sashimi. Mantis shrimps are abundant along Vietnam's coast, known in Vietnamese as bề bề, tôm tích or tôm tít. In regions such as Nha Trang, they are called bàn chải, named for its resemblance to a scrub brush. The shrimp can be steamed, boiled, grilled, or dried, used with pepper, salt and lime, fish sauce and tamarind, or fennel. In Cantonese cuisine, the mantis shrimp is known as "urinating shrimp" because of their tendency to shoot a jet of water when picked up. After cooking, their flesh is closer to that of lobsters than that of shrimp, and like lobsters, their shells are quite hard and require some pressure to crack. One common preparation is first deep frying, then stir frying with garlic and chili peppers. They may also be boiled or steamed. In the Mediterranean countries, the mantis shrimp Squilla mantis is a common seafood, especially on the Adriatic coasts (canocchia) and the Gulf of Cádiz (galera). In the Philippines, the mantis shrimp is known as tatampal, hipong dapa, pitik pitik, or alupihang dagat, and is cooked and eaten like any other shrimp. In Kiribati, mantis shrimp called te waro in Gilbertese are abundant and are eaten boiled. In Hawaii, some mantis shrimp have grown unusually large in the contaminated water of the Grand Ala Wai Canal in Waikiki. The dangers normally associated with consuming seafood caught in contaminated waters are present in these mantis shrimp. The peacock mantis is especially colourful and desired in the trade. While some aquarists value mantis shrimps, others consider them harmful pests, because they are voracious predators, eating other desirable inhabitants of the tank. Additionally, some rock burrowing species can do more damage to live rock than the fishkeeper would prefer. The live rock with mantis shrimp burrows is considered useful by some in the marine aquarium trade and is often collected. A piece of live rock not uncommonly conveys a live mantis shrimp into an aquarium. Once inside the tank, it may feed on fish and other inhabitants, and is notoriously difficult to catch when established in a well stocked tank. While there are accounts of this shrimp breaking glass tanks, they are rare and are usually the result of the shrimp being kept in too small a tank. While stomatopods do not eat coral, smashers can damage it if they try to make a home within it.

Эволюциялық тарих

Девон кезеңінің эоптеридтері ертедегі стоматоподтар болуы мүмкін деген ұсыныс болғанымен, олардың фрагментті қалдықтары осы тұжырымды нақтылай алмайды. Unipeltata тобының ең көне өкілдері триас кезеңіне жатады.

Мантис-шаянның шайқаспен айналысуы

Зерттеу барысында ғалымдар, шаңшығанды (mantis shrimp) тікенектің (telson) қызмет ету механизмін зерттеуге ұмтылысты, әсіресе, ритуалдық айқасқа қатысатын (sparring) түрлер, айқасқа қатыспайтын түрлерге қарағанда, соққыға төзімділікке арналған ерекше бейімделулерге ие бола ма деген сұраққа назар аударды. Олар айқасқа қатысатын және қатыспайтын топтарды ұсынатын 15 түрлі шаңшығанды іріктеді және олардың тікенектерінің соққыға төзімділігін бағалау үшін тәжірибелер жүргізді. Зерттеушілер «допты түсіру» (ball drop tests) деп аталатын әдіс арқылы әр түрдің тікенегінің қатты соққы күшіне қаншалықты төзуге қабілетті екенін бағалады. Олар барлық түрлерде тікенектің серіппеге ұқсас жұмыс істейтінін, соққыдан туындаған энергияның көп бөлігін тиімді түрде таратып жатқанын анықтады. Бұл тікенектің табиғи қасиеттеріне ие екенін көрсетеді, ол түрдің айқасқа қатысу әрекетіне қарамастан, соққы энергиясын сіңіруге және таратуға қабілетті. Барлық тікенектің қызмет етуінде байқалған ортақ механизмге қарамастан, зерттеушілерді, әсіресе, айқасқа қатысатын түрлердің тікенегі айқасқа қатыспайтын түрлерге қарағанда соққыға төзімдірек дамыған болуы қызықтырды. Алайда, олардың талдауы бұл гипотезаны нақтылайтын тұрақты дәлелдерді көрсетпеді. Кейбір түрлерде соққыға төзімділікте айырмашылықтар байқалса да, бұл айырмашылықтар үнемі айқасқа қатысумен байланысты емес. Сонымен қатар, зерттеушілер тікенектің мөлшері немесе құрылымы сияқты белгілі бір ерекшеліктерін дене мөлшерінің немесе айқасқа қатысу әрекетінің көрсеткіші ретінде пайдалануға болатынын зерттеді. Олар кейбір соққы параметрлері белгілі бір түрлердің дене массасымен байланысты болғанын анықтады, бірақ зерттелген барлық шаңшығандардың дене мөлшерін немесе айқасқа қатысу әрекетін сенімді түрде болжауға мүмкіндік беретін жалпы үлгі жоқ еді. Жалпы, зерттеу шаңшыған тікенегінің соққыға төзімді қасиеттерге ие екенін, бірақ айқасқа қатысатын түрлердің арнайы тікенектік бейімделулерді дамытқандығын растайтын нақты дәлелдер жоқ екенін көрсетеді.

In their study, the researchers aimed to delve into the mechanics behind the telsons of mantis shrimp, particularly focusing on whether species engaged in ritualized combat, known as sparring, exhibit specialized adaptations for impact resistance compared to non sparring species. They selected 15 different species of mantis shrimp, representing both sparring and non sparring groups, and conducted experiments to evaluate the impact resistance of their telsons. Using a method called ball drop tests, the researchers assessed how well the telsons of each species could withstand high impact forces. They found that across all species, the telsons functioned similarly to stiff springs, effectively dissipating most of the energy from impacts. This suggests that the telsons possess inherent properties that make them naturally adept at absorbing and dispersing impact energy, regardless of the species sparring behavior. Despite the common mechanism observed in all telsons, the researchers were particularly interested in whether sparring species had evolved telsons that were more robust to impact compared to non sparring species. However, their analysis did not yield consistent evidence supporting this hypothesis. While some species did show variations in impact resistance, these differences were not consistently associated with sparring behavior. Furthermore, the researchers investigated whether certain characteristics of telsons, such as their size or structure, could be used as indicators of body size or sparring behavior. They found that while some impact parameters correlated with body mass in certain species, there was no broad pattern indicating that telson characteristics could reliably predict body size or sparring behavior across all mantis shrimp species studied. Overall, the study suggests that while mantis shrimp telsons possess inherent impact resistant properties, there is no clear evidence to support the idea that sparring species have evolved specialized telson adaptations for combat.