Кіріспе

Джозеф Хеллердің «22-ші тұтқын» романындағы басты кейіпкер. Бұл мақалада Сноуден және Йоссарианның палатадағы әріптестері де қарастырылады. Капитан Джон Йоссариан – ойдан шығарылған кейіпкер, Джозеф Хеллердің 1961 жылғы «22-ші тұтқын» сатирикалық романының және 1994 жылғы «Жабылу уақыты» жалғасының басты кейіпкері. «22-ші тұтқын» романында Йоссариан 28 жастағы капитан, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия материгіндегі Пианоза аралында орналасқан Әскери-әуе күштерінің 256-шы эскадрильясында В-25 бомбалаушысы болып қызмет етеді. Бұрын Йоссарианның ерліктері автордың өзінің тәжірибесіне негізделген деп есептелген. Хеллер де соғыста Италия жағалауындағы аралда орналасқан Әскери-әуе корпусының бомбалаушысы болған. Кейін Хеллер өзінің «Now & Then» автобиографиясында Йоссарианның кейіпкеріне қатысты тәжірибелерін (әсіресе Йоссарианның Авиньон миссиясы кезінде Сноуденге көмектескен эпизодтарын) сипаттады. Хеллер Йоссариан есімін соғыстағы досы және әріптес бомбалаушысы Фрэнсис Йоханнаннан алғанын айтты. Йоханнан әскери қызметін мансапқа айналдырып, Вьетнам соғысына дейін қызметін жалғастырды, бұл Йоссарианның әскерилерге деген көзқарасымен қарама-қайшы болды. Оның некрологында «(Йоханнан) өзін нағыз Йоссариан ба екені туралы сұрақтармен мазалаған журналистердің қоңырауларын қабылдамайтын» делінген. Йоссарианның оқиғалық саяхаты мен жауынгерлік міндеттен босатуға жасаған тыранына қатысты мүмкін көз – лейтенант Джулиус Фиш, тағы бір бомбалаушы және Фрэнсис Йоханнан мен Джозеф Хеллердің соғыстағы досы.

Атауы

Йоссарианның аты "Джон", бірақ бұл 22-ші қағиданың соңында ғана белгілі болады, полковник Корн оған "Маған Блэки деп айт, Джон. Енді біз доспыз" дейді. 22-ші қағида Йоссарианды екінші дүниежүзілік соғыста ассириялық және армян тегі бар американдық солдат ретінде таныстырады. Геллер басты кейіпкердің әскери мәдениеттен алшақтауын көрсету үшін "Йоссариан" деген экзотикалық есімді таңдады. Йоссарианның есімі "жағымсыз, жат, ұнамайтын және сенімділік тудырмайтын есім" деп сипатталады. Ол "Каткарт, Пекем және Дридл сияқты таза, айқын, адал американдық есімдерге мүлдем ұқсамайды". Атаудың шығу тегі туралы Геллер кейінірек өзінің әуе күшіндегі досы Фрэнсис Йоханнанның атынан алынғанын мойындады, бірақ Йоссарианның өзі "тілектердің бейнесі" (Қазір және содан кейін 175-6) екенін айтты. 1974 жылы соғыста болғанда қандай сезімде болғаны туралы сұрағанда, Геллер былай деп жазды: "Йоссариан сезінгеннен және романды жазған кезде мен сезінгеннен мүлдем басқаша. Шындығында, мен оны ұнаттым, сондай-ақ менмен бірге қызмет еткендердің барлығы да, жаттығу кезінде, тіпті шайқаста да ұнатып қалды".

Мотивация

Роман бойында Йоссарианның басты ойы – адамдар оны өлтіруге тырысып жатыр, тікелей (ұшағына шабуыл жасау арқылы) немесе жанама (ұшу тапсырмаларын жүктеу арқылы), және ол тірі қалу үшін бар күшін салады.

Мақсаттар

Йоссарианның мақсаты – "мәңгі өмір сүруге тырысу немесе осы жолда қаза болу". Соғыстан аман қалу үшін Йоссариан түрлі амалдар қолданады: Қауіпті тапсырмаларды кез келген тәсілмен кейінге жылдыру (мысалы, эскадрильяны улау және "Болон қамал талқандалуы" кезінде бомбалау шебін жылжыту). Бауыр ауруының құрамындағы жалған шағымдармен (яғни, сарқырамаға дейін жете бермейтін бауыр ауруы) және тіпті "Гарнет Флейшакер синдромы" сияқты ойдан шығарылған аурулармен ауруханаға үнемі түсу, сондай-ақ оның дене температурасының әрдайым 101 градус Фаренгейт (38 градус Цельсий) болатындығын пайдалану. Жаудың оқ-дәрісіне қарсы қатаң маневрлер жасауды ұшқышына бұйыру, мұны ол ешкімге сеніп тапсырмайды. Соғыс біткенше "ең оңай және жайлы жағдайда" тұтқындалу үшін "Швейцарияға шұғыл бару жоспарын" жасау. Йоссариан, көптеген сарбаздардан өзгеше, соғыстың қатал шындығынан қашуға тырысады, мас болу, асханада тойып жеу және жыныстық қатынасқа түсу арқылы, бірақ роман оқиғалары оның бұл істерді қалай болса да істейтініне сенуді жеңілдетеді.

Қарым-қатынастар мен қақтығыстар

Йоссариан әскери саясаттың "22-ші қағидасымен" үнемі қақтығысады. Бұл оның жоғарыдағылары көптеген қисынсыз талаптарды негіздеу үшін пайдаланатын, дөңгелектей қайталанитын бюрократиялық тұзақ. "22-ші қағидасының" басты бөлігі Йоссарианның өз эскадрильясындағы басқа офицерлермен – мысалы, невротикалық Аштық Джо, соғыстан пайда табушы Майло, идеалистік Натели және өзімшіл Док Данекамен қарым-қатынасын қамтиды. Йоссариан жек көретін де, ұнататын да кейіпкерлер көп. Оның ең жақын достары – Дунбар, Капеллан Тапман, Натели, Аштық Джо, МакУатт және Орр. Клевингер мен Орр жоғалып кеткенде Йоссариан қатты қайғырады, бірақ ол осы кейіпкерлермен жиі дауласады. Ол өзінен жоғары тұрғандардың көпшілігін, әсіресе садист Джо Маккарти сияқты карьерист капитан Блэк пен өзімшіл полковник Кэткартты, оның өмірін қауіпке тігуі үшін жек көреді. Кэткарт ұшақ экипаждары үйге қайту үшін қажетті миссиялардың санын үнемі арттырады, сондай-ақ өзін жоғарыдағылардың алдында жақсы көрсету үшін өз экипаждарын ең қауіпті миссияларға жібереді. Йоссариан роман барысында қаза тапқандарға, әсіресе Сноуден, МакУатт, Натели, Доббс және Аштық Джо, сондай-ақ жоғалғандарға – Орр, Клевингер және Дунбарға ерекше қайғырыс білдіреді. Кітапта Сноуденмен Йоссарианның қарым-қатынасы туралы ештеңе айтылмаса да, Йоссарианның Сноуденді құтқаруға жасаған сәтсіз әрекеті мен оның қорқынышты өлімін көргені кітаптың эмоционалдық ядросын құрайды.

Жарық

Романның соңында Йоссариан Римде дезертир болғандығы үшін әскери сотқа тап болудың орнына полковник Кэткарт пен полковник Корнмен келісімге келеді. Келісім Йоссарианға үйге қайтуға мүмкіндік береді, бірақ ол полковник Кэткарт пен полковник Корнның "жақын серігі" болуға және "өздерінің бірі" болуға келісуі керек. Корнның түсіндіруінше, бұл армияның "сенің қадіріңді көтеріп, Пентагонның моральдық және қоғамдық қатынастар мақсатымен еске түсіріп, қаһарман ретінде үйге жіберуі" дегенді білдіреді. Бұл Йоссарианға соғыстан шығуға, оның салдарынан топта тараған төмен моральға қосымша үлес қоспауға және полковниктерді жоғарыдағылардың алдында жақсы көрсетуге мүмкіндік береді. Йоссариан бұл келісімді "жеткіліксіз" деп санайды, себебі ол эскадрильядағы басқаларды, командирлерін оларға жақсы қарауға мәжбүрлеу үшін оның наразылығына сенегендерін тастап кетеді және ол мұны "әлсіз сәтте" жасағанын мойындайды. Ол "ресми есепте" Нателидің жезөкшесінің оған жасаған шабуылы оқиғасы полковниктерді қорғау үшін нацистік қаскөйден алған жарақаты ретінде бұрмаланғанын білгенде, "келісімнің бір бөлігі" ретінде манипуляцияланғанына ашуланады. Йоссарианның түсінігі Оррдың бейтарап Швецияға қашып кетуі туралы естігенде оянады, бұл Оррдың соғысқа қатысудан қашуға жасаған көптеген әрекеттерінің (ұшағын жиі құлату, жезөкшенің басына соққы беру және т.б.) нәтижесі болады, ал Йоссариан мұны бейшаралық деп түсінген. Орр бұл ниеті туралы екеуінің арасындағы әңгімелерде меңзеген. Йоссариан әскерилерді және оны қолдаған Catch-22 ережесін жеңуге (немесе кем дегенде қашып кетуге) болатынын түсінеді. Йоссариан өз дезертирлігін былайша негіздейді: "Мен жауапкершіліктен қашып қалмаймын. Мен оларға қарай жүгіремін. Өмірімді сақтап қалу үшін қашудың ешқандай жамандығы жоқ".

22-тауырда

Кітап бойында Йоссарианды адамдар оны тікелей (ұшағына шабуыл жасап) немесе жанама (ұшуға мәжбүрлеп) өлтіруге тырысады деген ой алаңдатады. Оның күдігі паранойяға айналады, себебі логика мен ақыл-ой арқылы жауап табуға тырысқанда, оның әрекеттері түсініксіз бюрократия, ашық, бірақ қайшы әскери ережелер және жеке дау-жанжалдардың салдарынан сәтсіз аяқталады. Ол қызметтен босату үшін қажетті миссияларды орындай алмайды, өйткені жоғары лауазымдағы офицерлер миссиялардың санын үнемі арттырып отырады. Ол 8-ші тармаққа өтуге мүмкіндік алмайды, себебі оның жоғары лауазымдағы офицерлері ұшудан құтылуға тырысуын толыққанды сананың белгісі деп қарастырады (содан туындайды 22-ші қағида). Йоссариан мүмкіндігінше ұшу тапсырмаларын бойкоттайды, ауруға шалдыққандай көрінеді немесе базаға оралу үшін сылтау табады (мысалы, бұзылған интерком сияқты). Роман Йоссарианның ойдан туған бауыр ауруынан ауруханада жатқан сәтінен басталады. Ол хаттарды өз еркімен цензуралап, оларға Вашингтон Ирвинг, Ирвинг Вашингтон немесе (қауым қызметкерін билікпен қиындыққа ұшыратқандықтан) А. Т. Тапман, қауым қызметкерінің аты (кітаптың түпнұсқасында және британдық басылымдарда Р. О. Шипман) деп қол қояды. Демалыс күндері Йоссариан мен оның достары мүмкіндігінше көбірек той жасап, ішіп, ұйықтап, келесі тапсырмада қаза табатынынан қорқады. Олар жалдаған проституткалардың бірі Нателидің ресми емес сүйіктісіне айналады (оны тек "Нателидің проституткасы" және "Нателидің қызы" деп атайды). Нателидің қайта-қайта ұсыныстарын қабылдамаса да, ол оны қатыгездікпен теріске шығарады, содан кейін онымен бірге ұйықтамай, жақсы ұйықтауына мүмкіндік береді. Ертеңгі күні ол жігітке терең сезіммен ғашық болады. Натели қаза тапқанда, ол Йоссарианды оның өліміне кінәлі деп айыптайды; ол өте күшті ашуға толып, повесть барысында Йоссарианды бірнеше рет өлтіруге тырысады (тұрақты түрде Йоссарианды іздеп, тіпті оны жау территориясынан жүздеген шақырым қашықтықта қалдырғаннан кейін де).

Йоссарианның қоныстастары

Эскадрилья әскерлерін үлкен шатырларда орналастырады. Романның басында Йоссариан Оррмен бірге шатырға орналасады. Үшінші офицер "Йоссарианның шатырындағы өлген адам" деп аталады – лейтенант Мадд, ол келген бойда-ақ миссияға жіберіліп, тіпті ресми тіркелмей тұрып, шайқаста қаза табады. Оның заттары оны тастаған төсекте қалады; қарулы күштердің логикаға қайшы бюрократиялық тәртібіне байланысты, Мадд ресми түрде келмегендіктен, оның заттарын ресми түрде алып тастауға болмайды. Йоссариан мен Орр жақсы тіл табысады, ал Орр шатырды жайлырақ етеді. Орр жоғалып, қаза болды деп есептелген соң, төрт жаңа офицер шатырға тағайындалады, бірақ Йоссариан оларға шыдай алмайды. Сержант Тоузер Йоссарианға Нателимен бірге шатырда тұруды ұсынады, бірақ ол бас тартады. Жаңа шатырластар Йоссарианды "Йо-Йо" деп атайды, одан қорқады және оған көмектесу үшін бәрін жасайды, оған әрқашан жылы тілектерін білдіріп, төзімсіз қонақжайлық танытады. Олар жас болғандықтан және әскери тәжірибесіздіктен, тынышсыз болып, ұрысып-жанжалдасады. Олар Йоссариан жек көретін және қорқатын адамдарды ұнатады және миссиялардың санының артуына қарсы емес. Олар Йоссариан мен Әуе күштері істей алмаған нәрсені істейді – "Йоссарианның шатырындағы өлген адамның" заттарын орманға лақтырып жібереді.

Сноуден

Сноуден – Йоссарианның эскадрильясының бір мүшесі. Ол Йоссарианның санасы мен көзқарасын түбегейлі өзгертуге катализатор болады. Ұшақ зениттік артиллериядан зардап шеккеннен кейін, Сноуден жан сақтап, Йоссариан оның ауыр жарасын ақ бинт және сульфаниламид ұнтағымен емдеуге тырысады. Бірақ Йоссариан Сноуденнің қолтығынан қан ағып жатқанын байқайды және оның бронежилетінің астында тағы бір жара бар екенін түсінеді. Йоссариан бронежилетті жыртып, ішкі мүшелерін ашып алады, олар еденге құлайды. Үлкен сынық зениттік снарядтың әсерінен арт жағынан қабырғаларын тесіп өткен. Йоссариан бұл көрініске қорқынышпен қарайды. Сноуден өліміне жетіп бара жатқанда, Йоссарианға өзінің суық екенін айтады. Йоссариан Сноуденді парашютпен жауып, оны жұбатады: "жарайды, жарайды". Сноуденнің өлімі Йоссарианның өлімнен қашуға деген құштарлығын бейнелейді. Сноуденнің ішек-қарнының ұшақ ішінде шашылып жатқанын көріп, ол: "Адам – материя, осы Сноуденнің құпиясы еді. Оны терезеден лақтырсаң, құлайды. Оған от қойсаң, жанады. Жерлесең, басқа қоқыс сияқты шіриді. Міне, Сноуденнің құпиясы. Пісіп-жету – бәрінің мәні еді" дейді. Ұшақтағы оқиға Йоссарианның өмірге деген көзқарасын күрт өзгертеді. Ол енді тек өзінің және достарының өмірін қорғауға ұмтылады. Йоссариан әскерге қарсы шығып, форма киюден бас тартады, себебі ол "жасай алмаймын", мүмкін, Сноуденнің өлімінен кейін психикалық жарақат алып, депрессияға ұшырағандықтан. Капитан Корн генерал Дредлге Сноуден бір формамен қайтыс болғанын, ал оның денесі Йоссарианның киімдеріне сіңіп кеткенін, ал Йоссарианның қалған киімдері кір жуу бөлмесінде екенін айтады. Генерал Дредл: "Маған бұл әңгімеге сену қиын" дейді. Йоссариан: "Бұл шынымен де әурешілік, мырза" деп жауап береді.

Соңғы

Кітап соңында оның эскадрильясының дерлік барлық мүшелері қаза тапты, жоғалды, қарудан қашқан немесе басқа жолмен алынып тасталды. Капитан Блэктен Наталидің жезөкшесінің қарындасы әскери полициямен қуылғанын естіген Йоссариан, оны құтқару үшін Аштық Джомен бірге Римге рұқсатсыз ұшып кетеді. Ол оны таба алмайды және соғыстың барлық қорқынышын көріп, көшеде серуендейді. Ол офицерлердің пәтеріне оралады, онда Арфи Микаэлаға зорлық жасап, өлтіреді. Әскери полиция келгенде, Арфиді емес, қарудан қашқан Йоссарианды қамауға алады. Полковник Кэткарт пен полковник Корн Йоссарианды жағымсыз келісімге мәжбүрлейді: егер ол олардың "жақын досы" болса, үйіне қайтуға рұқсат алады. Келісімнің мақсаты – эскадрильяның қалған бөлігі Йоссарианның "өте жауырықтанғандықтан" үйге жіберілмейтініне сеніп, ұшудан бас тартқанын ойлайды, бірақ Феррара миссиясындағы батырлығы үшін, екінші рет қолдаусыз зениттік аймаққа кіргендіктен, ол армияның PR өкілі ретінде үйге жіберіледі. Полковниктерді тастап кеткеннен кейін, Йоссарианды Наталидің жезөкшесі пышақтап жарақаттайды және ол ауруханаға жеткізіліп, жазылып шығады. Оны капеллан мен майор Дэнби бақылайды, ол полковниктермен жасалған келісімнің күшінде екенін растайды, бірақ Йоссариан оны қабылдағысы келмейді, себебі ол эскадрильяның қалған бөлігін тастап кетеді. Йоссариан осы 22-ші тұзақтан қалай шығу керектігін ойлап жатқанда, капеллан Оррдың жоғалғаны туралы хабар береді, ол тірі және аман, соғыстан қашып, бейтарап Швецияға жүзіп кеткен. Бұл капелланға, майор Дэнбиге және одан да көп Йоссарианға жаңа өмірлік күш сыйлайды, ол енді Оррдың жоспарларының гениалдылығын көріп, соғыстан қашуға бекінеді. Йоссариан кетіп бара жатқанда, Наталидің жезөкшесі оны қайтадан өлтіруге тырысады, бірақ Йоссариан секіріп, қашады. «Жабылу уақыты» идеалистік қашқандық орын алмағанын меңзеп, Йоссариан үйге оралғанда майор болғанын айтады. Корн мен Кэткарт туралы ештеңе айтылмаса да, Йоссарианның соңында олардың келісімін қабылдағаны туралы болжамдар бар. Бұл, ең алдымен, жасы 60-тан асқан, жастығында жек көрген қоғамның бір бөлігіне айналған үлкен Йоссарианның мінезін көрсетеді.

Фильмдегі бейнелеу

Майк Николстің 1970 жылғы роман бойынша түсірген фильмінде Йоссариан рөлін Алан Аркин сомдады, ал 1973 жылғы «Catch-22» телесериалының пилоттық эпизодында, роман мен 1970 жылғы фильм негізінде, Ричард Дрейфус ойнады. Кристофер Эбботт Джордж Клунидің 2019 жылғы Hulu арнасы үшін түсірген мини-сериалында Йоссариан рөлінде ойнады. Мини-сериал Йоссарианның соғыстан қашқысы келетін ниетін өзгеріссіз көрсетеді, бірақ осы мақсатына жету үшін әріптес сарбаздарына және жоғары шенді офицерлеріне зиян келтіретін түрлі жағдайларға түсіп қалады. Соғыстан толығымен босану мүмкіндігі берілгенде Кэткарттың талаптарын орындауға еш қысылмайды, оны қала бергеніне Шейсскопфтың араласуы себеп болады. Фильмнің соңында ол міндеттемелерін орындауға келіседі, бірақ киімсіз күйде.