Үндістан архитектурасы мен дизайны: Васту шастраның тарихы мен қағидалары

Кіріспе

Үндістанның сәулет және дизайнға қатысты мәтіндері

Ежелгі Үндістаннан бастау алған Васту Шастра (vāstu śāstra – сөзбе-сөз «сәулет ғылымы») – дизайн, жоспарлау, өлшемдер, жерді дайындау, кеңістіктік орналасу және кеңістіктік геометрия қағидаларын сипаттайтын ежелгі мәтіндерге негізделген. Васту Видья – бұл идеялар мен тұжырымдамалар жиынтығы, олар сызбалық схемалармен немесе оларсыз қолданылады, және қатаң емес. Керісінше, бұл идеялар мен тұжырымдамалар ғимараттың немесе ғимараттар жиынтығының кеңістігі мен нысанын ұйымдастырудың үлгілері болып табылады, олардың бір-біріне қатысты функциялары, қолданылуы және Вастудың жалпы құрылымына сәйкес келеді. Сондай-ақ, үйлерді, қалаларды, бақтарды, жолдарды, су құбырларын, дүкендерді және басқа да қоғамдық орындарды жобалау және орналастыру қағидаларын қамтиды. Васту Шастраның пандиттері немесе сәулетшілері – Стапати, Сутраграхин (Сутрадхар), Вардаки және Такшака. Қазіргі Үндістанда, Чакрабарти мәлімдейді, ашкөздікпен жетекшілікке алатын «жалған шеберлер, дін қызметкерлері және жорамалшылар» Васту Шастралар деген атпен жалған ғылым мен сенімдерді насихаттап жүр. Олар тарихи Васту Шастра мәтіндерінің негізгі мазмұнынан хабарсыз және оны «архитектуралық теорияға» негізделмей, «діни дәстүр» ретінде ұсынады. Врддхи, васту «үйдің орны, жер, ғимарат немесе тұрғын үй, мекенжай, үй» мағынасын білдіреді. Негізгі түбір – vas, «тұру, өмір сүру, қалу, мекендеу». Шастра терминін шартты түрде «доктрина, оқу» деп аударуға болады. Васту Шастралар (сөзбе-сөз «тұрғын үй туралы ғылым») – ежелгі санскрит сәулет кітаптары. Олар Васту Видьяны (сөзбе-сөз «тұрғын үй туралы білім») қамтиды.

Тарих

Васту, қолөнер және сәулет өнері дәстүрлі түрде индуист пантеонындағы құдай Вишвакармаға жатқызылады. Васту-шастра мен Инд өркениетінің композиция принциптерінің байланысын іздейтін теориялар бар, бірақ ғалым Капила Ватсайян бұл болжамдарды Инд өркениетінің жазуының әлі де оқылмауына байланысты күмәнді деп санайды. Чакрабарти айтуынша, Васту Видья Веда дәуіріне дейін бар және діни ғұрыптармен байланысты. Майкл В. Мейстердің пікірінше, Атхарваведада ғаламдық жоспарлаудың үлгісін ұсынатын мистикалық космогония бар, бірақ ол сәулет немесе дамыған тәжірибе емес. Б.з.д. II ғасыр мен б.з. III ғасырына жататын Арташастрада үй сәулеті, бекіністер және қала құрылысы туралы тараулар бар. Кейбір ғалымдар Васту шастраның тамырлары біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырға дейін соңғы әдебиеттерде екенін айтады, бірақ бұл көзқарас түсіндіру мәселесі болып табылады. Ертедегі белгілі мысал – б.з.д. II ғасыр мен б.з. III ғасырына жататын Арташастра, онда үй сәулеті, бекіністер және қала құрылысы туралы тараулар бар. Б.з. VI ғасырына қарай Үндістанда сарай ғибадатханаларын салуға арналған санскрит мәтіндері тарады. Васту шастралары үй салу, қала құрылысы туралы тарауларды қамтиды. Бұл ғибадатханалар мен қала құрылысы мәтіндері теориялық зерттеулер ме, әлде тәжірибеде дұрыс жүзеге асырылған-асырылмағаны туралы мәселелерді қарастырады. Бұл мәтіндер қала құрылысы мен индуист ғибадатханаларының өнер идеалдары және индуисттік әлеуметтік және рухани өмірдің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Көптеген басқа маңызды мәтіндерде сәулет және дизайнның әртүрлі аспектілері туралы бөлімдер мен тараулар бар. Одишаның Сильпа Пракасасы, Рамачандра Бхаттарака Каулачараның еңбегі, біздің заманымыздың IX немесе X ғасырында жазылған, тағы бір Васту шастра. Сильпа Пракаса ғибадатхананың геометриялық принциптерін және 16 түрлі әйел бейнесі түрінде бейнеленген адам эмоциялары сияқты символизмді сипаттайды. Бұл стильдер Үндістанның шығыс штаттарындағы индуист ғибадатханаларында жетілдірілді. Ежелгі мәтіндер осы архитектуралық принциптерді кеңейтеді, бұл Үндістанның әртүрлі аймақтары өздерінің интерпретацияларын жасаған, ойлап тапқан және қосып үлгергенін көрсетеді. Мысалы, Үндістанның батыс штаттарындағы Саураштра дәстүрінде ғибадатхана салуда Сильпа Пракасада сипатталған 16 түрге қарағанда 32 түрлі Натака әйел бейнесі бейнеленген. Нармада Шанкара жинақтаған Сильпа Ратнакара индуист ғибадатханаларының түрлерінің кеңінен тізімін ұсынады. Үндістанның солтүстік-батыс аймағындағы Раджастханда табылған ғибадатхана құрылысына арналған санскрит мәтіндеріне Сутрадхара Мандананың Прасадамандана (ғибадатхананы жоспарлау және салу) кіреді. Манасара шильпа және Маямата, Оңтүстік Үндістаннан шыққан мәтіндер, б.з. V-VII ғасырларында тараған деп есептеледі, Оңтүстік Үндістанның Васту дизайны мен құрылысына арналған нұсқаулық болып табылады. Исанасивагурудева паддхати – бұл IX ғасырдағы санскрит мәтіні, Оңтүстік және Орталық Үндістандағы құрылыс өнерін сипаттайды. Солтүстік Үндістанда Варахамихираның "Брихат самхитасы" – бұл VI ғасырға жататын ежелгі санскрит мәтіні, ол индуист ғибадатханаларының Нагара стиліне сәйкес жобалау мен құрылысын сипаттайды. Бұл Васту шастралар көбінесе индуист ғибадатханасының дизайны туралы принциптерді талқылайды және сипаттайды, бірақ олар индуист ғибадатханасының дизайнымен ғана шектелмейді. Олар ғибадатхананы қоғамның ажырамас бөлігі ретінде сипаттайды және үй, ауыл және қала құрылысының әртүрлі принциптерін және дизайнын, сондай-ақ ғибадатхананы, бақшаларды, су айдындарын және табиғатты ұсынады.

Vastu, crafts and architecture are traditionally attributed to the divine Vishwakarma in the Hindu pantheon. Theories tracing links of the principles of composition in Vastu Shastra and the Indus Valley civilization have been made, but scholar Kapila Vatsyayan considers this speculation since the Indus Valley script remains undeciphered. According to Chakrabarti, Vastu Vidya is as old as the Vedic period and linked to the ritual architecture. According to Michael W. Meister, the Atharvaveda contains verses with mystic cosmogony which provide a paradigm for cosmic planning, but they did not represent architecture nor a developed practice. The Arthashastra dated to 2nd century BCE and 3rd century CE, dedicates chapters to domestic architecture, forts and town planning. Vastu sastras are stated by some to have roots in pre 1st century CE literature, but these views suffer from being a matter of interpretation. Among early known example is the Arthashastra dated to 2nd century BCE and 3rd century CE, with chapters dedicated to domestic architecture, forts and town planning. By 6th century AD, Sanskrit texts for constructing palatial temples were in circulation in India. Vāstu Śastras include chapters on home construction, town planning, as to whether these temple and town planning texts were theoretical studies and if or when they were properly implemented in practice, these texts suggest that town planning and Hindu temples were conceived as ideals of art and integral part of Hindu social and spiritual life. Numerous other important texts contain sections or chapters on aspects of architecture and design. The Silpa Prakasa of Odisha, authored by Ramachandra Bhattaraka Kaulachara sometime in ninth or tenth century CE, is another Vāstu Śastra. Silpa Prakasa describes the geometric principles in every aspect of the temple and symbolism such as 16 emotions of human beings carved as 16 types of female figures. These styles were perfected in Hindu temples prevalent in the eastern states of India. Other ancient texts found expand these architectural principles, suggesting that different parts of India developed, invented and added their own interpretations. For example, in Saurastra tradition of temple building found in western states of India, the feminine form, expressions and emotions are depicted in 32 types of Nataka stri compared to 16 types described in Silpa Prakasa. and Silpa Ratnakara compiled by Narmada Sankara provide a more extensive list of Hindu temple types. Sanskrit texts for temple construction discovered in Rajasthan, in northwestern region of India, include Sutradhara Mandana's Prasadamandana (literally, planning and building a temple) with chapters on town building. Manasara shilpa and Mayamata, texts of South Indian origin, estimated to be in circulation by 5th to 7th century AD, is a guidebook on South Indian Vastu design and construction. Isanasivagurudeva paddhati is another Sanskrit text from the 9th century describing the art of building in India in south and central India. In north India, Brihat samhita by Varāhamihira is the widely cited ancient Sanskrit text from 6th century describing the design and construction of Nagara style of Hindu temples. These Vāstu Śastras, often discuss and describe the principles of Hindu temple design, but do not limit themselves to the design of a Hindu temple. They describe the temple as a holistic part of its community, and lay out various principles and a diversity of alternate designs for home, village and city layout along with the temple, gardens, water bodies and nature.

Мандала түрлері мен қасиеттері

[[Файл:64 тор Мандука дизайны Индуистік ғибадатхананың еден жоспары Васту Пуруса Мандала Ежелгі сәулет.svg|thumb|upright=1.3|Индуистік ғибадатханалар үшін 8x8 (64) торлы Мандука Васту Пуруша Мандала орналасуы. Бұл Васту Пуруша Мандаланың 32 түрінің бірі. Бұл симметриялы тор құрылымындағы әрбір концентрлі қабаттың маңызы бар. Кез келген пішіндегі жер учаскесін Пада Виньяса арқылы бөлуге болады. Жер учаскелері олардың шаршы санымен белгіленеді, 1x1-ден бастап 32x32 (1024) шаршыға дейін. Мысалдар: Сол сияқты, қазіргі заманғы жобалар, мысалы, архитектор Чарльз Корреа жобалаған Ахмадабадтағы Ганди Смарак Санграхалая, Бхопалдағы Видхан Бхаван және Джайпурдағы Джавахар Кала Кендра Васту Шастра Видьясының ұғымдарын бейімдеп қолданады. Чандигарх қаласын жобалауда Ле Корбюзье заманауи сәулет теорияларын Васту Шастра теорияларымен үйлестірді. Үндістанның отаршылдық кезеңінде Британдық Радждың қала құрылысы мамандары Васту Видьяны ескермеді, бірақ исламдық Моғол дәуірінің мотивтері мен дизайндарын, мысалы, күмбездер мен аркаларды Виктория стиліндегі ғимараттарға жалпы жоспарсыз жапсырды. Бұл қозғалыс Индо-Сарацен сәулеті деп аталады және Оңтүстік Азиядағы қазіргі теміржол станциялары, портер, салық жинау ғимараттары және басқа да отарлық кеңселерде кездеседі, олар сырттан әсем, бірақ хаотикалық түрде орналасқан. Васту Шастра Видья колониялық құрылыс кезінде бірнеше себептермен назарсыз қалды. 19 және 20 ғасырдың басындағы сәулетшілер бұл мәтіндерді көне деп қарады, әдебиет сәулетшілердің білмейтін немесе оқи алмайтын ежелгі тілде жазылғандықтан қол жетімсіз болды, ал көне мәтіндер кеңістіктің жеткілікті екенін болжайды. 1700 жылдардың басында Васту Шастра мәтіндеріне негізделіп салынған Жайпур қаласының жобасы және құрылысы, колониялық кезеңдегі кез келген қоғамдық жобалардан бұрын жасалған көптеген дәлелдердің бірі болды. 1997 жылы Құшдип Бансал Үндістан Парламенті кешеніне Васту Шастраны қолданды, ғимараттың жанында салынып жатқан кітапхана елдегі саяси тұрақсыздыққа себеп болады деп мәлімдеді. Неміс сәулетшісі Клаус Питер Гаст Васту Шастра қағидаларының Үндістанда жеке үйлерді, тұрғын үй кешендерін, коммерциялық және өндірістік кампустарды және ірі қоғамдық жобаларды жоспарлау және жобалауда қайта жандануда және кеңінен қолданылуда екенін, сондай-ақ Васту Видья сәулеттеріне ежелгі иконография мен мифологиялық өнер туындылары енгізіліп жатыр деп хабарлайды.

[[File:64 grid Manduka design Hindu Temple Floor Plan Vastu Purusa Mandala Ancient Architecture. svg|thumb|upright=1.3|The 8x8 (64) grid Manduka Vastu Purusha Mandala layout for Hindu Temples. It is one of 32 Vastu Purusha Mandala grid patterns described in Vastu sastras. In this grid structure of symmetry, each concentric layer has significance. A site of any shape can be divided using the Pada Vinyasa. Sites are known by the number of squares. They range from 1x1 to 32x32 (1024) square sites. Examples of mandalas with the corresponding names of sites include: Similarly, modern era projects such as the architect Charles Correa's designed Gandhi Smarak Sangrahalaya in Ahmedabad, Vidhan Bhavan in Bhopal, and Jawahar Kala Kendra in Jaipur adapt and apply concepts from the Vastu Shastra Vidya. In the design of Chandigarh city, Le Corbusier incorporated modern architecture theories with those of Vastu Shastra. During the colonial rule period of India, town planning officials of the British Raj did not consider Vastu Vidya, but largely grafted Islamic Mughal era motifs and designs such as domes and arches onto Victorian era style buildings without overall relationship layout. This movement, known as Indo Saracenic architecture, is found in chaotically laid out, but externally grand structures in the form of currently used major railway stations, harbours, tax collection buildings, and other colonial offices in South Asia. Vāstu Śastra Vidya was ignored, during colonial era construction, for several reasons. These texts were viewed by 19th and early 20th century architects as archaic, the literature was inaccessible being in an ancient language not spoken or read by the architects, and the ancient texts assumed space to be readily available. The design and completion of a new city of Jaipur in early 1700s based on Vāstu Śastra texts, well before any colonial era public projects, was one of many proofs. Vastu Shastra remedies have also been applied by Khushdeep Bansal in 1997 to the Parliament complex of India, when he contented that the library being built next to the building is responsible for political instability in the country. German architect Klaus Peter Gast states that the principles of Vāstu Śastras is witnessing a major revival and wide usage in the planning and design of individual homes, residential complexes, commercial and industrial campuses, and major public projects in India, along with the use of ancient iconography and mythological art work incorporated into the Vastu vidya architectures.

Васту және ырым-жырымдар

Қазіргі заманғы үйлер мен қоғамдық жобаларда Васту шастраны және Васту консультанттарын қолдану мәселелі. Астроном Джаянт Нарликар Васту шастрада архитектураны қоршаған ортамен үйлестіру қағидалары бар екенін, бірақ Васту талаптары мен нарықта зиянды немесе пайдалы деп таныстырылатын нәрселердің "қоршаған ортамен логикалық байланысы жоқ" деседі. Ол Васту кеңесшілерінің "үйді жалпы өсім, тыныштық және бақыт үшін магниттік оське сәйкестендіру қажеттігі" туралы немесе "параллелограмм пішіндес жер учаскелері отбасы мүшелері арасында жанжалға себеп болуы мүмкін" деген мәлімдемелерін мысалға келтіреді. Оның пікірінше, бұл псевдонауқа жатады. Архитектура және санскрит әдебиетінің ғалымы Вибути Чакрабарти тарихи Васту әдебиетін сыни тұрғыдан аударған және қазіргі Үндістанда кейбір адамдар Васту консультанттары ретінде қызмет көрсетеді, оны тарихи мәтіндерде оқытылған "архитектуралық методология" емес, "діни дәстүр" ретінде ұсынатынын айтады.

Санскрит тіліндегі сәулет туралы трактаттар

Ежелгі үнді әдебиетінде еске алынған санскрит трактаттарының көптегені ағылшын тіліне аударылған. Көптеген Агамдар, Пурандар және индуистік кітаптарда храмдардың, үйлердің, ауылдардың, қалалардың, бекіністердің, көшелердің, дүкендердің орналасуы, сондай-ақ қоғамдық құдықтар, жуыну орындары, залдар, бақтар мен өзен жағалауларын салу туралы бөлімдер кездеседі.