Кіріспе

16-17 ғасырдағы ағылшын жазушысы, ақыны, драматургі және сарай адамы Джон Лайли ( /lɪli/; шамамен 1553 немесе 1554 – 1606 жылдың қарашасы; сондай-ақ Лилли, Лайли, Лилли деп те жазылады) – ағылшын жазушысы, драматургі, сарай адамы және парламент мүшесі. Өмірінде ол екі кітабымен – «Еуфус: Зейіннің анатомиясы» (1578) және оның жалғасы «Еуфус және оның Англиясы» (1580) арқылы танымал болды, бірақ қазір ол сақталған сегіз пьесасымен, оның кем дегенде алтауы I Елизавета патшайым алдында қойылғандығы үшін есінде қалған. Лайлидің ерекше және көп еліктелген әдеби стилі, оның екі кітабының басты кейіпкерінің атымен еуфуизм деп аталады. Ол кейде Кристофер Марлоу, Роберт Грин, Томас Наше, Джордж Пил және Томас Лодж сияқты 1580 және 1590 жылдардағы басқа кәсіби драматургтармен бірге «Университет зиялылары» деп аталатын топқа жатқызылады. Кейбір ғалымдар оны алғашқы ағылшын романын жазған автор және «ағылшын комедиясының әкесі» деп санайды.

Балалық шағы мен университеті

Джон Лайли 1553/1554 жылдары Англияның Кент графтығында, Питер Лайли мен оның әйелі Джейн Бургтың (немесе Броу) үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Ол, әкесі 1550 жылы Рочестерде нотариус ретінде тіркелгендіктен, сол жерде немесе әкесі архиепископ Мэтью Паркердің тіркеушісі болған және оның бауырларының тууы 1562 мен 1568 жылдар аралығында тіркелген Кентербериде туған болуы мүмкін. Оның әкесі Уильям Лили, грамматик және Лондондағы Сент-Пол мектебінің бірінші директоры (немесе бас мұғалімі) болды. Оның інісі Джордж Лили ғалым және картограф болды, сонымен қатар Кентербери архиепископы Реджинальд Поулдың жеке хатшысы қызметін атқарды. Лайли Кингс-школда оқыған болуы мүмкін, Кентербериде, оның кіші ағалары Кристофер Марлоудың замандастары ретінде тіркелген. 1569 жылдың қазан айында әкесі қайтыс болғанда, ол 15 жаста еді. Питердің өсиеті бойынша әйелі Джейн мен ұлы Джон бірлескен орындаушылар болып тағайындалды және "Сплайд Айгүл" деп аталған үйі, Кентербери соборының жанында, Күн көшесі немесе Сарай көшесінде орналасқандығы көрсетілді. Олар үйді он төрт айдан кейін, 1571 жылдың қаңтарында сатты. 1571 жылы, 16 жасында Лайли Оксфордтағы Магдалена колледжінің студенті болды, онда ол 1573 жылдың 27 сәуірінде бакалавр, ал екі жылдан кейін, 1575 жылдың 19 мамырында магистр дәрежесін алды. "Ақыл-ойының анатомиясы" еңбегінің екінші басылымының соңындағы "Оксфордтың құрметті ғалымдарына" деген сөздерінде ол университетте оқып жүрген кезінде оған депортация жазасы берілгенін айтады, бірақ оның нақты күні мен себебі белгісіз. Энтони Вудтың сөзіне сәйкес, Лайли "көрнекті ақыл-ойымен" танылғанмен, ол ешқашан университеттің қатаң оқуларына ықылас көрсеткен жоқ: "Оның табиғаты поэзияның ләззатты жолдарына бейімделгендіктен (Аполлон өзінің лавр жапырақтарын оған күшпен тартып алмаған сияқты), ол академиялық оқуларды елеусіз қалдырды, бірақ өнер саласындағы дәрежесін алды, ол 1575 жылы аяқталды. Оксфордта оқып жүрген кезінде Лайли 1574 жылдың 16 мамырында Уильям Сесилге, лорд Берглиге, Магдалена колледжінде оны серіктес ретінде қабылдау үшін патшайымның хаттарын алуға көмек сұрады. Серіктестік берілмегенімен, Берглиге жазған келесі хаттары олардың байланысы университетті бітіргеннен кейін де жалғасқанын көрсетеді. "Осы асыл адам", - деп жазады Лайли "Еуропаға айна" еңбегінде, "Эвфуэстің" екінші бөлімінде (1580), "мен оған жат адам болсам да, оның мейірімділігін сезіндім, сондықтан оны ешқашан ұмытпауым керек, оған дұға жасауды тоқтатпауым керек, оның Нестордың даналығы болсын, оның өмірі ұзақ болсын, оның саясаты Улисс сияқты болсын, оның құрметі мәңгілік болсын, оның қамқорлығымен көптеген адам тыныш өмір сүреді және оның көмегімен көптеген адам жоғары лауазымдарға тағайындалды."

Жазушы және драматург

Университетті бітіргеннен кейін Лили Лондонға көшіп, Савой ауруханасының сәнді резиденциясында тұра бастады. Габриэль Харви оны "жақсы және шебер серік" және "мақтанғақ жас" деп сипаттады. Осы жерде ол әдеби мансабын бастап, өзінің алғашқы кітабын – "Эуфуэстің: Ақылдың анатомиясын" жазды. Кітап 1578 жылдың 2 желтоқсанында Габриэль Кавудқа лицензияланып, сол жылы Уильям Уэстке, 1-ші барон Де Ла Уоррға арналып басылды. Сонымен қатар, Лили сол жылы Кембридж университетінің магистрі атанды. "Ақылдың анатомиясы" бірден сәттілікке ие болды, ал Лили оны тез арада "Эуфуэс және оның Англиясы" атты жалғасымен толықтырды, ол 1580 жылы 24 шілдеде Кавудқа лицензияланып, жарық көрді. Біріншісі сияқты, бұл кітап та бірден танымал болды. 1630 жылға дейін екі туындының барлығы отыздан астам басылымнан өтті. Олардың соңғы редакторы Лия Скрагг айтқандай, олар "заманның әдеби сенсациясын тудырды". Бір кезде Лили ағылшын жазушыларының ең сәнді және табыстысы болды, ол "жаңа ағылшын тілінің" авторы, "raffineur de l'Anglois" деп танылды; ал оның пьесаларын басып шығарған Эдвард Блунт 1632 жылы былай деп жазды: "Евфуизммен келіссөздер жүргізе алмайтын сарай сұлулығы, қазір французша сөйлейтіндей аз бағаланды". Лилидің прозалық стилі көп еліктелді, мысалы, Барнаб Рич өзінің "Дон Симонидтің саяхаттары мен оқиғаларының екінші томы" (1584); Роберт Грин өзінің "Менафон, Камилланың ұйықтап жатқан Эуфуиге арналған айқайлауы" (1589) және Томас Лодж өзінің "Розалинда, Эуфуидің алтын мұрасы" (1590) – "Сізге ұнағандай" атты туындының бастапқы мәтіні. Лили екінші "Эуфуэс" ромасын Оксфордтың 17-ші графы Эдвард де Верге арнады, ол Лилидің әдеби серіктестерінің көпшілігі Оксфордтан Лондонға кеткен кезде олардың меценаты болған сияқты. Де Вер Бурглидің күйеу баласы болды, ал екі жылдан кейін Лилиден Бурглиге 1582 жылдың шілдесінде жазылған хат, графпен туындаған арамдыққа қарсы наразылық білдіріп, атын тазарту үшін жеке кездесу сұрайды. Сонымен қатар, ол Томас Уотсонның "Гекатомпатия" немесе "Сүйіспеншіліктің құмар ғасыры" өлеңдер жинағына кіріспе хат жазды. 1583 жылы де Вер оған алғашқы Блэкфрайрс театрының жалға алуын қамтамасыз етті, онда Лилидің алғашқы екі пьесасы – "Кампаспе" және "Сафо және Фао" Капелдің балалары мен Пауылдың балалары бірлескен труппасы орындады. "Кампаспе" 1583-84 жылғы Рождество мерекесі кезінде "Жаңа жыл күні түнде", ал "Сафо" 3 наурыздағы Шабдалы сейсенбі күні кешке қойылды. 12 наурызда берілген бұйрық бойынша Лилиге екі қойылым үшін барлығы 20 фунт төленуі керек болды, бірақ ақшаны алуға 25 қарашаға дейін уақыт кетті. Осы арада Лили Пасхаға дейін театрдың бақылауын жоғалтты, өйткені сэр Уильям Мор жалға алу құқығын қайтарып алып, оны жапты, ал маусым айында Лили Николас Бремерске 9 фунт 8 шиллинг 8 пенни берешегі үшін қысқа уақытқа Флит түрмесіне қамалды. Патенттік жазбалар оның 10 маусымда "жаны аясынан" патшайымның өзі араласуымен тез босатылғанын көрсетеді. 1584 жылдың 30 қазанында Оксфордтан Бурглиге жазылған хат Лилидің әлі де де Вердің қызметінде болғанын және Лилидің екі адамға деген адалдығында да ыңғайсыз жағдай болғанын көрсетеді, ол "сіз менің адамым Амисті шақырдыңыз, егер ол болмаса, Лили сізге келсін. Мен сіздің қамқорлығыңызда болғым келмейді, сіздің балаңыз да емеспін және мені сол жарақаттауға ұсыныс жасағаныңызды ойлау үшін, мен қызметшілермен басқарылатын үкіметке соншалықты әлсізмін". 24 қарашада Оксфорд Лилиге жылына 30 фунт 13 шиллинг 4 пенни құнға Бентфилд Бэри елімін және жақын маңдағы орманды жалға беру құқығын берді. Бір жылдан кейін, 1586 жылдың 3 наурызында, үйдің жалға алушылары одан жалға алу құқығын біржолғы 250 фунтқа сатып алды. 1587 жылы Лили өзінің театрлық мансабын қайта жандандырып, Пауылдың балалары үшін Санкт-Пол соборымен іргелес жатқан ойын үйінде пьесалар жазды, онда оның пьесалары сот алдында алғаш рет сахнаға шығарылатын болды. "Галлатея" 1587/88 жылғы Рождество мерекесінің бір бөлігі ретінде Гринвич сарайында "Жаңа жыл күні түнде" қойылған болуы мүмкін, ал "Эндимион" 1588 жылдың 2 ақпанында Кандлемаста қойылды. Пауылдың жігіттері 1589/90 жылғы Рождество маусымында Ричмонд сарайында Рождестводан кейінгі жексенбіде, Жаңа жыл күні және он екінші күні үш рет өнер көрсетті. Осы үш қойылымның соңғысы, 6 қаңтар 1590 жылы, "Мидас" болды, өйткені оның титул парағында "Он екінші күні түнде ойналған" деп жазылған, және бұл компанияның сол күні ойнағаны туралы жалғыз жазба. "Mother Bombie" және "Love's Metamorphosis" екеуі де осы кезеңнен бастау алады.

Парламентарий және әмірші

Лайли королева Елизаветаның соңғы төрт Парламентінде Хиндон округі үшін 1589 жылы Уилтширде, Айлсбери округі үшін Букингемширде екі рет, 1593 және 1601 жылдары, ал Эпплби округі үшін Вестморлендте 1597/98 жылдары парламенттік комитетте қызмет етті. 1594 жылы Лайли адвокаттардың Рождестволық тойына қатысу үшін Грейдің қонақ үйінің құрметті мүшесі аталды, осы той кезінде 28 желтоқсанда Шекспир труппасы «Қателіктер комедиясын» сахнаға қойды. 1597 жылы Лайли Генри Локтың Екклесиаст кітабының ақындық аудармасына латын тілінде мақтау өлеңдерін жазды, ал Лок бұл аударманы королеваға арнады. Лайли пьесалармен қатар, кем дегенде бір «ойын-сауық» (маска және драма элементтерін біріктіретін қойылым) жазды, ол королева Елизаветаның елді аралап саяхаттары кезінде сахналанды. «Чисуиктегі ойын-сауық» 1602 жылғы 28 және 29 шілдеде сэр Уильям Расселлдің үйінде қойылды. Лайли 1590-шы жылдардағы бірнеше патшалық ойын-сауықтардың авторы болуы мүмкін, ең танымалдарының бірі – 1598 жылғы 13 қыркүйекте сэр Юлий Цезардың үйінде Митчемде өткен ойын-сауық. Лайлидің королева Елизаветаға жазған екі петициясы 1580-ші жылдардың соңында оның қызметке түскенін және королеваның Revells Мастері болуға үмітттенгенін, бірақ бұл үміт ақталмағанын көрсетеді. Бірінші петициясында ол былай дейді: «Мен сіздің шапағатыңызбен сіздің мәртебеңіздің қызметшісі болдым, мен барлық ісімді Revells-ке бағыттаймын деп шартталды (мен уәде бере алмаймын, бірақ Revercion-ге үмітпен қарадым), және осы он жыл бойы шыдамдылықпен қызмет еттім». 1601 жылы жазылған екінші петициясында Лайли шағымданады: «Он үш жыл сіздің жоғары қызметкеріңізмін, бірақ әлі ештеңе жоқ. Жиырма дос, олар болады десе де, олардың баяу екенін байқадым. Мың үміт, бірақ бәрі бекер; жүз уәде, бірақ ештеңе жоқ. Менің достарымның, үміттерімнің, уәделерімнің және күткен уақытымның тізімін шығарсам, жалпы сомасы ештеңеге тең». Екі петицияның түпнұсқасы сақталмаған, бірақ олардың Елизаветамен болған сәттіліктеріне қарамастан, Лайлидің өлімінен кейін бұл екеуі Елизавета дәуіріндегі және Яков дәуіріндегі драматургтердің қолжазбалары арасында ең көп тараған туындыларға айналды. 1620 жылдан кейінгі қолжазбалар, мемлекеттік хат алмасу жинақтары және хаттар туралы нұсқаулықтарда осы екі хаттың қырық алты данасы табылды. Үшінші, қазір жоғалған петиция туралы Сэр Роберт Сесилге, Елизаветаның Бас хатшысына, 1602 жылғы 4 ақпанда жазылған хатта айтылған: «Менің әйелім менің петициямды королеваға жеткізді, ол оны мейіріммен қабылдады және мен тілегендей оны Грейвилге жіберді. Мен сізге жіберген көшірме, сіздің құрметіңізді мазаламау үшін, тек барлық мәліметтерді біріктіріп қарау үшін ғана, ал менің алғаным, егер осы үшінші петицияның нәтижесінде болса, белгісіз». Бір жылдан кейін, 1603 жылғы наурыз айында Елизавета қайтыс болғанда, Лайлиге оның жерлеу рәсіміне жеті метр қара мата, ал оның қызметшілеріне төрт метр мата берілді. Лайли 1606 жылы Джеймс I билігінің басындағы жылдары себебі белгісіз аурудан қайтыс болды және 30 қарашада Лондонның Сент-Бартоломей кіші шіркеуіне жерленді. Ол Йоркширлік Беатрис Браунға үйленді, олардың кем дегенде төрт ұлы мен бес қызы болды. «Сүйіспеншілік пен соғыста бәрі де рұхсат» деген мақал Лайлидің «Эуфуес» шығармасына жатқызылады.