Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кариб теңізінің аймағы
Region of the Caribbean
Ұлы Антиль аралдары – Кариб теңізіндегі ірі аралдардың тобы, оған Куба, Испаньола, Пуэрто-Рико, Ямайка, Навасса аралы және Кайман аралдары кіреді. Алты арал мемлекеті Ұлы Антиль аймағын бөліседі, Гаити мен Доминикан Республикасы Испаньола аралын бөліседі. Кіші Антиль аралдарымен бірге олар Антиль аралдарын құрайды, ал Лукаян архипелагымен бірге Батыс Үндістерді құрайды. Ұлы Антиль аралдарының көп бөлігі тәуелсіз елдерден тұрса, Пуэрто-Рико – АҚШ-тың біріктірілмеген аумағы, ал Кайман аралдары – Ұлыбританияның теңізден тыс аумағы. Аумағы бойынша ең ірі арал – Куба, ол аралдар тобының батыс жағына дейін созылады. Пуэрто-Рико шығыс жағында, ал халқы бойынша ең ірі Испаньола аралы орталықта орналасқан. Ямайка Кубаның оңтүстігінде, ал Кайман аралдары батысында жатыр. Флорида штаты – АҚШ құрлығындағы Ұлы Антиль аралдарына ең жақын нүкте, ал Флорида Киі, Ұлы Антиль аралдарының құрамына кірмесе де, Кубаның солтүстігіндегі аралдар тобы болып табылады.
The Greater Antilles is a grouping of the larger islands in the Caribbean Sea, including Cuba, Hispaniola, Puerto Rico, Jamaica, Navassa Island, and the Cayman Islands. Six island states share the region of the Greater Antilles, with Haiti and the Dominican Republic sharing the island of Hispaniola. Together with the Lesser Antilles, they make up the Antilles, which along with the Lucayan Archipelago, form the West Indies. While most of the Greater Antilles consists of independent countries, Puerto Rico is an unincorporated territory of the United States, while the Cayman Islands are a British Overseas Territory. The largest island by area is Cuba, which extends to the western end of the island group. Puerto Rico lies on the eastern end, and the island of Hispaniola, the largest island by population, is located in the middle. Jamaica lies to the south of Cuba, while the Cayman Islands are located to the west. The state of Florida is the closest point in the U. S mainland to the Greater Antilles, while the Florida Keys, though not part of the Greater Antilles, is an island group north of Cuba.
Тарих
Антиль аралдары деген сөз Еуропалықтардың Жаңа әлемді жаулап алуынан бұрынғы кезеңде пайда болды. Еуропалықтар Антильді ортағасырлық карталардағы құпиялы жерлердің бірі ретінде қолданды, кейде архипелаг, кейде үлкен немесе кішірек аумақты үздіксіз жер ретінде бейнеленді. Оның орны Канар аралдары мен Еуразия арасындағы мұхиттың ортасында өзгеріп тұратын. Еуропалықтардың Ұлы Антиль аралдарымен алғашқы байланысы Христофор Колумбтың Америкаға жасаған бірінші сапарымен басталды. Ол Багам аралдарынан оңтүстікке қарай жүзіп, Кубаның солтүстік-шығыс және Испаньоланың солтүстік жағалауларын зерттеді. Испандықтар Куба мен Испаньолаға тұрақты қоныстар құра бастады. Атлантикалық құл саудасы арқылы көптеген африкалықтар аралдарға әкелінді. Франция 1625 жылдан бастап Гаитиге ықпал етуді күшейтті, соның салдарынан Испаньола екіге бөлінді. Жамайканы британдықтар басып алды, испан отаршылдарын жеңіске жеткізді. 16 ғасырдың басында испандықтар Пуэрто-Рико аралын жаулап алды. 1512 жылғы Бургос заңдары мен жергілікті халықты қорғауға бағытталған басқа да жарлықтарға қарамастан, кейбір тайно үндістері колонизацияның алғашқы жылдарында мәжбүрлі еңбек жүйесіне, енкомендаға тартылды. Гаити революциясы – құлдыққа және отаршылдыққа қарсы өткен алғашқы және жалғыз сәтті көтеріліс. Ол өздігінен босатылған құлдардың тәуелсіз мемлекетін құрды, ол Ұлы Антиль аралдарында, Кариб теңізінде және Латын Америкасының барлық аймағында алғашқы болды. Келесі тәуелсіздік алған мемлекет – Доминикан Республикасы, ол 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздігін жариялады. Бірақ ол тез арада Испаньола бірігуінің нәтижесінде Гаитиге қосылды. Доминикан Республикасы 1844 жылы Доминикан Тәуелсіздік соғысынан кейін тәуелсіздігін қайта алды. Ұлы Антиль аралдарының қалған бөлігі тағы бір жүз жыл бойы отаршылдық үкімділігінде қалды. Азиядағы Филиппинмен бірге, Испания 1898 жылы Испан-Америка соғысында жеңілгенінің нәтижесінде Куба мен Пуэрто-Риконы АҚШ-қа берді, бұл Кубаның Тәуелсіздік соғысымен бірге болды. Бұл Америкадағы Испанияның аумақтық иелігінен соңғы айырылуы болды. АҚШ-тың аралдағы әскери билігі 1902 жылға дейін сақталды, содан кейін Куба ресми түрде тәуелсіздік алды. 1917 жылы АҚШ Конгресі Джонс-Шафрот заңын (көбінесе Джонс заңы деп аталады) қабылдады, ол 1898 жылдың 25 сәуірінде немесе одан кейін туған Пуэрто-Рико азаматтарына АҚШ азаматтығын берді. 1947 жылы АҚШ Конгресі сайланатын губернатор туралы заңға қол қойды, президент Трумэн оған бекітпе берді, бұл Пуэрто-Рико тұрғындарына өз губернаторын сайлауға мүмкіндік берді. 1959 жылғы Куба революциясы Кубаны Ұлы Антиль аралдарындағы жалғыз социалистік мемлекет ретінде орнықтырды. 1962 жылдың тамызында Ямайка Ұлыбританиядан тәуелсіздік алып, қазіргі таңда тәуелсіздік алған Ұлы Антиль аралдарының соңғы мемлекеті атанды.
The word Antilles originated in the period before the European conquest of the New World. Europeans used the term Antillia as one of the mysterious lands featured on medieval charts, sometimes as an archipelago, sometimes as continuous land of greater or lesser extent, its location fluctuating mid ocean between the Canary Islands and Eurasia. The first European contact with the Greater Antilles came from Christopher Columbus' first voyage to the Americas, as he sailed south from the Bahamas, exploring the northeast coast of Cuba and northern coast of Hispaniola. The Spanish began to create permanent settlements on Cuba and Hispaniola. The Atlantic slave trade brought many Africans to the islands. France began to exert influence over Haiti from 1625, dividing Hispaniola into two halves. Neighbouring Jamaica was invaded by the British, defeating the Spanish colonists. At the beginning of the 16th century, the Spanish began to colonize the island of Puerto Rico. Despite the Laws of Burgos of 1512 and other decrees protecting indigenous populations, some Taíno Indians were forced into an encomienda system of forced labor in the early years of colonization. The Haitian Revolution was the first and only successful anti slavery and anti colonial insurrection by self liberated slaves; it established the independent nation of Haiti, the first in the Greater Antilles, the Caribbean, and Latin America as a whole. The next nation to achieve independence, the Dominican Republic, was also on Hispaniola, declaring independence from Spain in 1821. It was quickly absorbed by Haiti under the Unification of Hispaniola. The Dominican Republic regained independence in 1844 after the Dominican War of Independence. The rest of the Greater Antilles would remain under colonial rule for another hundred years. Along with the Philippines in Asia, Spain transferred possession of Cuba and Puerto Rico to the United States as a result of its loss in the Spanish American War in 1898, coinciding with the Cuban War of Independence. This was the final loss of Spain's territorial possessions in the Americas. U. S. military rule over the island lasted until 1902, when Cuba was granted formal independence. In 1917, the U. S. Congress passed the Jones–Shafroth Act (popularly known as the Jones Act), granting U. S. citizenship to Puerto Ricans born on or after April 25, 1898. In 1947, the U. S. Congress passed the Elective Governor Act, signed by President Truman, allowing Puerto Ricans to vote for their own governor. The Cuban Revolution in 1959 established Cuba as the only socialist state in the Greater Antilles. Jamaica was granted independence from the U. K in August 1962 becoming the last currently independent state in the Greater Antilles to achieve independence.
География
Үлкен Антиль аралдары төрт ірі аралдан және көптеген кішігірім аралдардан тұрады. Куба аралы – Үлкен Антиль аралдарындағы, Латын Америкасындағы және Кариб теңізіндегі ең үлкен арал. Одан кейін Испаньола аралы келеді. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Виргин аралдары да Үлкен Антиль аралдарының бір бөлігі болып табылады, бірақ саяси тұрғыдан олар Кіші Антиль аралдарының құрамына кіреді. Виргин аралдарын есептемегенде, Үлкен Антиль аралдарының ауданы бүкіл Батыс Индияның жер көлемінің шамамен 90% және халықтың 90% -дан астамын құрайды. Қалған жер Кіші Антиль аралдарына тиесілі, ол Кариб теңізінің Атлант мұхитымен шектесетін шығыс жиегінде солтүстік-оңтүстік бағытта созылған аралдар тізбегі, сондай-ақ Оңтүстік Американың солтүстік жағалауынан шығыс-батысқа қарай жалғасады. Лукаян архипелагы Антиль аралдарының емес, Солтүстік Атлантиканың бөлігі саналады. Аралдардың пайда болуы Кариб плитасы мен оны қоршаған плиталардың салыстырмалы қозғалысымен байланысты. Обдукция нәтижесінде жиналған тау жыныстары Солтүстік Америка плитасына жиналды, аралдар мен интрузиялар вулканизм арқылы қалыптасты, ал жергілікті қыртыс басқа да түрленулерге ұшырады.
The Greater Antilles comprises four major islands and numerous smaller ones. The island of Cuba is the largest island in the Greater Antilles, in Latin America, and in the Caribbean. It is followed by Hispaniola. Geologically, the Virgin Islands are also part of the Greater Antilles, though politically they are considered part of the Lesser Antilles. With an area of , not counting the Virgin Islands, the Greater Antilles constitute nearly 90% of the land mass of the entire West Indies, as well as over 90% of its population. The remainder of the land belongs to the archipelago of the Lesser Antilles, which is a chain of islands to the east, running north–south and encompassing the eastern edge of the Caribbean Sea where it meets the Atlantic Ocean, as well as to the south, running east–west off the northern coast of South America. The Lucayan Archipelago is not considered part of the Antilles archipelagos but rather of the North Atlantic. The islands exist because of the relative motion of the Caribbean Plate and surrounding plates. Obduction has scraped accumulated rock onto the North American plate, islands and intrusions have been formed by volcanism, and the local crust has become deformed in other ways.
Демография
Үлкен Антиль аралдары Латын Америкасының бір бөлігі саналады. 38 миллион халқымен, Латын Америкасының жалпы халқының 6% құрайды. Доминикан Республикасының астанасы Санто-Доминго, 2 миллионнан астам халқы бар, Үлкен Антиль аралдарындағы ең ірі қала болып табылады. Басқа ірі қалалар: Гавана, Порт-о-Пренс және Сан-Хуан. Куба, Доминикан Республикасы және Ямайка сияқты елдердегі өмір сапасы шамамен бірдей, олардың Адам даму индексі оларды "жоғары даму деңгейі" санатқа жатқызады. Дегенмен, ең жоғары Адам даму индексіне ие тәуелсіз мемлекет Куба, Пуэрто-Рико мен Кайман аралдарынан төмен тұрады, олардың екеуі де "өте жоғары даму деңгейі" санатқа жатады. Гаити ерекше жағдай, оның Адам даму индексі Үлкен Антиль аралдарындағы және бүкіл Америкадағы ең төменгі көрсеткішті құрайды – 0,498, бұл оны "төмен даму деңгейі" санатқа жатқызады.
The Greater Antilles is considered part of Latin America. With a population of 38 million, it makes up 6% of Latin America's total population. The capital of the Dominican Republic, Santo Domingo, with a population of over 2 million, is the largest city in the Greater Antilles. Other large cities include Havana, Port au Prince, and San Juan. The quality of life within the Greater Antilles is similar among Cuba, the Dominican Republic and Jamaica, whose Human Development Index categorizes them as "high human development". Cuba, the independent nation with the highest HDI, nevertheless ranks below Puerto Rico and the Cayman Islands, both of which are categorized as "very high". Haiti is an exception, having the lowest Human Development Index in the Greater Antilles and in all of the Americas at 0.498, which categorizes it as having "Low human development".
Тілдер
Үлкен Антиль аралдарында сөйленетін тілдердің көпшілігі отарлық тілдер, сонымен қатар креол тілінің де әсері бар. Испан тілі Куба, Доминикан Республикасы және Пуэрто-Рикода басты тіл болып табылады. Гаитиде гаити креол тілі, француз тілімен бірге, екі ресми тілдің бірі. Ағылшын тілі Ямайка мен Кайман аралдарындағы басты тіл, сонымен қатар ол Пуэрто-Риконың да ресми тілі, онда ол екінші тіл ретінде қолданылады. Ямайкада креол тілінде сөйлейді, бірақ ол ресми мойындалмаған.
Languages spoken in the Greater Antilles are mostly colonial languages, along with some Creole influence. Spanish is the main language in Cuba, the Dominican Republic and Puerto Rico. Haiti has a Creole language, Haitian Creole, as one of its official languages, alongside French. English is the main language in Jamaica and the Cayman Islands, though it is also an official language of Puerto Rico, where it is spoken as a second language. In Jamaica, a Creole language is spoken but carries no official recognition.
Елдер мен тәуелділіктердің тізімі
Атауы Ауданы (км²) Халық саны (2017) Халық тығыздығы (адам/км²) Елордасы Ресми тіл Кайман аралдары (Ұлыбритания) 264 58441 207.9 Джордж Таун ағылшын Куба 110860 11147407 102.4 Гавана испан Доминика Республикасы 48442 10734247 183.7 Санто-Доминго испан Гаити 27750 10646714 292.7 Порт-о-Принс гаити креолы, француз Ямайка 10991 2990561 248.6 Кингстон ағылшын Пуэрто-Рико (АҚШ) 9104 3351827 430.2 Сан-Хуан испан, ағылшын Барлығы 207411 38929197 169.05
Name Area(km2) Population(2017) Population density(per km2)Capital Official language Cayman Islands (UK) 264 58441 207.9 George Town English Cuba 110860 11147407 102.4 Havana Spanish Dominican Republic 48442 10734247 183.7 Santo Domingo Spanish Haiti 27750 10646714 292.7 Port au Prince Haitian Creole, French Jamaica 10991 2990561 248.6 Kingston English Puerto Rico (US) 9104 3351827 430.2 San Juan Spanish, English Total 207411 38929197 169.05