Африканың арыстаны: Пауль Эмиль фон Леттов-Форбек өмірі мен әскери жолы

Кіріспе

Неміс армиясының офицері

Пол Эмиль фон Леттов Ворбек (20 наурыз 1870 – 9 наурыз 1964), «Африканың арыстаны» (Löwe von Afrika) деген атпен танымал, Императорлық неміс армиясының генералы және неміс Шығыс Африка кампаниясындағы әскерлерінің командирі болды. Төрт жыл бойы, шамамен 14 000 адамнан (3 000 неміс және 11 000 африкалық) тұратын күшімен, ол 300 000-ға жуық британдық, үнді, бельгиялық және португалдық әскерді тоқтата алды. Ол ешқашан жеңіліп немесе тұтқынға түспегенімен белгілі. Леттов Ворбек Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания империясының бір бөлігін сәтті басып алған жалғыз неміс командирі болды. Тарихшы Эдвин Палмер Хойт оның кампаниядағы ерліктерін «тарихтағы ең ірі партизандық операция және ең табыстысы» деп сипаттады.

Ерте өмір

Пол Эмиль фон Леттов-Ворбек – Пол фон Леттов-Ворбектің (1832–1919) және Мари фон Айзенхарт Ротедің (1842–1919) ұлы. Ол Померанияның шағын дворяндық отбасында дүниеге келді, ал әкесі Пруссияның Рейн провинциясындағы Саарлуисте әскери офицер болып қызмет еткен кезде. Ол Берлиндегі пансиондарда білім алып, Потсдам мен Берлин-Лихтерфельдедегі кадет корпусына қабылданды. 1890 жылы ол Императорлық Германия армиясына лейтенант болып кірді. Роберт Гаудидің айтуынша, "Өмірімде" еңбегінде Леттов Кайзер армиясындағы кіші офицер ретінде өткен он жылдығын сағынышпен еске алады: мұздай суықта таңертеңгі тексерулер, полк маневрлері, сол заманның көрнекті тұлғалары – Кайзер, Тақ мұрагері Фридрих, «Алтын адам» фельдмаршал граф фон Мольтке, Германияның ең ұлы әскери стратегиясы және басқалар. Офицерлермен бірге ішімдік ішіп, карта ойнап, Берлинде таңға дейін тамаша билерде болушы еді – жас қыздар иықтары ашық көйлекте дірілдеп тұрса, жаңа офицерлер жарқын, қатаң форма киіп, Спандау казармасына соңғы пойызға үлгеру үшін асығыс қылатын. Леттов-Ворбек кейін былай деп жазды: «Мен бір аға офицердің жас офицерді серігі жоқ қызды биге шақырмағаны үшін сөккенін есімде сақтаймын. Әдепке қарсы келуге жол берілмеді». Лейтенант фон Леттов-Ворбек Ұлы Германияның Бас штабына тағайындалды. Леттов-Ворбек ежелгі тарихқа және қытай мәдениетінің жоғары әдептілігіне қызығушылық танытса да, партизандармен күресуді ұнатпады және соғысты Германия армиясының тәртібіне зиян келтіретін фактор деп санайтын. 1901 жылы ол Қытайдан Германия Бас штабына оралды. 1904 жылдан бастап, капитан болған Леттов-Ворбек Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына (қазіргі Намибия) жіберілді, осы кезде гереро көтерілісі және одан кейінгі геноцид болды. Леттов-Ворбек Ватерберг шайқасында герероларға қарсы күресті, кейін ол оны «партизандық соғыста сирек кездесетін, оларды бір операцияда жеңу мүмкіндігі» деп атады. Нама халқы да Хендрик Витбуидің басшылығымен неміс билігіне қарсы көтерілгенде, Леттов-Ворбек соғысты жалғастыру үшін Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасында қалды. Ол Якоб Моренганы ұстау ісінде маңызды рөл атқарды. 1906 жылы Моренга мен оның адамдарына қарсы атыс кезінде Леттов-Ворбек сол көзіне және кеудесіне жарақат алды, көзі соқыр болды. Содан кейін ол емделу және қалпына келу үшін Оңтүстік Африкаға эвакуацияланды. Алайда Леонард Мосли кейіннен былай деп жазды: «Леттов-Ворбек осы керемет және фантастикалық готтентоттардан Шығыс Африкада британдықтарға қарсы соғыста оған осылай құнды болған Бушкрафтты үйренді. Гототтық партизандық көшбасшысы Сэмюэл Исаак тұтқынға алынып, сұраққа тартылғанда, сұрақтарды фон Леттов жүргізді. Оның сұрақтары: қандай да бір көрінетін күнкөріс ұсынбайтын елде қалай өмір сүруге болады, көптеген адамдардың жүруге күші жетпейтін жағдайларда қалай жүгіруге болады, денеді тамақ немесе сусыз қалай дайындауға болады және ең бастысы, жауыз жабайы табиғатқа соншалықты сіңіп кетуге қалай болады, жыландар, құрлықтағы қабылдаушылар және кесірткелер аман қалады». 1907 жылы Леттов-Ворбек майор болып жоғарылатылды және Кассельдегі XI корпустың штабына тағайындалды. 1909 жылдың наурызынан 1913 жылдың қаңтарына дейін ол Вильгельмсхавендегі II теңіз батальонының командирі болды. 1913 жылдың қазан айында Императорлық Германия армиясы оны подполковникке көтерді және оны неміс Камерунында (қазіргі Камерун, сонымен қатар қазіргі Нигерияның бір бөлігі) Schutztruppe (протекторат күштері) деп аталатын неміс отаршылдық күштерінің қолбасшысы етіп тағайындады. Алайда, ол бұл қызметке кіріспес бұрын, оның бұйрықтары өзгертілді және ол 1914 жылдың 13 сәуірінен бастап Германияның Шығыс Африкасына (Танганьика, қазіргі Танзанияның материктік бөлігі) жіберілді. Жаңа қызметіне сапар шегіп бара жатқанда, Леттов-Ворбек сол лайнерде саяхаттап жүрген даниялық жазушы Карен Бликсенмен (сонымен қатар Исак Динесен псевдонимімен танымал) өмір бойы достық қарым-қатынас орнатты. Он жылдар өткен соң ол былай деп еске алды: «Ол ескі заманға жататын адам еді және мен Императорлық Германияның не болғанын және не үшін тұрғанын маған осындай күшті әсер еткен басқа неміспен кездеспедім».

Paul Emil von Lettow Vorbeck was son of Paul von Lettow Vorbeck (1832–1919) and Marie von Eisenhart Rothe (1842–1919). He was born into the Pomeranian minor nobility, while his father was stationed as an army officer at Saarlouis in the Prussian Rhine Province. He was educated in boarding schools in Berlin and joined the cadet corps at Potsdam and Berlin Lichterfelde. In 1890, he was commissioned a Leutnant into the Imperial German Army. According to Robert Gaudi, "In Mein Leben von Lettow writes nostalgically of his decade as a junior officer in the Kaiser's Imperial Army: there were Dawn inspections in the biting cold, regimental maneuvers, glimpses of the luminaries of the day – the Kaiser, Crown Prince Friedrich, the "Man of Gold" Field Marshal Count von Moltke, who was Germany's greatest military strategist, and others. There were drinking parties with fellow officers, card games till all hours, and splendid dances in Berlin – the young women shivering in their off the shoulder dresses, the new officers in bright stiff uniforms followed by the mad rush to catch the last train back to Spandau barracks before the last roll call". Lettow Vorbeck later wrote, "I recall an older officer scolding a younger one because he failed to ask a young woman who was without a partner to dance. Offenses against chivalry were not tolerated". Lt. von Lettow Vorbeck was assigned to the Great German General Staff. Although Lettow Vorbeck was fascinated by the ancient history and elaborate courtesy of Chinese culture, he intensely disliked fighting against guerrillas and considered the war detrimental to the discipline of the German Army. He returned to the German General Staff from China in 1901. Beginning in 1904, Lettow Vorbeck, now a captain, was assigned to German Southwest Africa (now Namibia), during the Herero insurrection and the subsequent genocide. Lettow Vorbeck saw combat against the Herero at the Battle of Waterberg, which he later called, "something rarely encountered in guerrilla warfare, a chance to defeat them in a single operation." When the Nama people also rose against German rule under the leadership of Hendrik Witbooi, Lettow Vorbeck remained in German Southwest Africa in order to continue fighting. He played a major role in the pursuit of Jacob Morenga. During a 1906 gunfight against Morenga and his men, Lettow Vorbeck suffered injuries to his left eye, which was left blind, and his chest. He was then evacuated to South Africa for treatment and recovery. Leonard Mosley would later write, however, "It was from these brilliant and fantastic Hottentots that Lettow Vorbeck learned the Bushcraft that was to prove of such value to him in his war against the British in East Africa. When [Hottentot guerrilla leader] Samuel Isaak was captured and brought in for questioning, it was von Lettow who conducted the interrogations His questions were how to live off a country which offers no apparent sustenance, how to run in conditions when most men barely have the strength to walk, how to condition the body to go without food or water, and most important of all, how to become so much a part, so absorbed into an unfriendly wilderness that survival is possible as the snakes and land crabs and lizards survive". In 1907 Lettow Vorbeck was promoted to Major and assigned to the staff of XI Corps at Kassel, Hesse. From March 1909 to January 1913, he was commanding officer of the marines of II. Seebataillon ("2nd Sea Battalion") at Wilhelmshaven, Lower Saxony. In October 1913, the Imperial German army promoted him to Lieutenant Colonel and appointed him to command the German colonial forces, known as the Schutztruppe (protectorate force), in German Kamerun (today's Cameroon, plus a portion of present day Nigeria). Before he could assume this command, however, his orders were changed and he was posted — with effect from 13 April 1914 — to German East Africa (Tanganyika, the mainland territory of present day Tanzania). While travelling to his new assignment, Lettow Vorbeck formed a lifelong friendship with Danish author Karen Blixen (also known by her pen name of Isak Dinesen), who was travelling aboard the same liner. Decades later, she recalled that, "He belonged to the olden days, and I have never met another German who has given me so strong an impression of what Imperial Germany was and stood for."

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Леттов-Ворбеканың соғыс жоспары салыстырмалы түрде қарапайым болды: Шығыс Африканың басқа соғыс театрларына тек қосымша рөлде ғана қатысатынын білген ол, мүмкіндігінше көп британдық әскерді байлап қоюға ниеттенді. Ол оларды Батыс майданнан алшақтатып, осылайша Германияның соғыс күштеріне үлес қосуды көздеді. 1914 жылдың тамызында Леттов-Ворбек 14 Аскари далалық ротасында 2600 неміс және 2472 африкалық сарбаздан тұратын әскери гарнизонның командирі болды. Басты бастаманы қолға алу қажеттігін сезінген ол Берлиннің және колонияның губернаторы Генрих Шнеедің бұйрықтарын елемеді. Шнее 1885 жылғы Конго актына сүйене отырып, Германияның Шығыс Африкасына бейтараптықты сақтауға тырысты, аталған акті бойынша еуропалық отаршыл державалар өздерінің теңіз артындағы иеліктерін кез келген еуропалық соғыстарда бейтарап ұстауға уәде берген еді. Осылайша ол Танга қаласына қарсы күшті британдық десантты тойтаруға дайындалды. Шабуыл 1914 жылдың 2 қарашасында басталды, ал келесі төрт күн бойы неміс күштері Танга шайқасын жүргізді. Содан кейін Леттов-Ворбек өз әскерлерін және олардың азын-малын жинап, Шығыс Африкадағы британдық теміржолдарға шабуыл жасады. 1915 жылдың 19 қаңтарында Яссинде британдықтарға қарсы екінші жеңіске қол жеткізді. Бұл жеңістер немістерге қажетті мылтықтар мен басқа да жарақтарды алуға, сонымен қатар әскерлердің рухын көтеруге мүмкіндік берді. Алайда, Леттов-Ворбек көптеген тәжірибелі офицерлерін жоғалтты, соның ішінде "тамаша капитан Том фон Принцті" жоғалтты, оны оңай алмастыра алмады. Зардап көп болғанымен, Леттов өзінің командирлерін британдық күштермен шайқасуға шақырды, бірақ олар тартымды нысаналар ұсынбады. Бұл оны Британдық Шығыс Африкасына (кейін Кения, Уганда және Занзибар) шабуыл жасауға мәжбүр етті, бекіністерді, теміржолдарды және байланыс жолдарын нысанаға алды, әлі де Еуропадағы соғыстың басты театрынан күштерді аударуға үміттенеді. Партизандық соғыстың маңызды қажеттіліктерін түсінген ол, әскерін жабдықтау үшін барлық мүмкіндікті пайдаланды. Штуцтруппе жаңа сарбаздарды қабылдап, құрамын 14000-ға дейін ұлғайтты, олардың көпшілігі аскарилер болды. Леттов-Ворбектің суахили тілін жақсы білуі африкалық сарбаздарының құрметі мен сыйлылығын қамтамасыз етті. Ол қара нәсілді офицерлерді тағайындап, "біз бәріміз мұнда африкалықпыз" деп мәлімдеді. Бір тарихшының пікірінше, "сол дәуірде ешбір ақ командир африкалықтың жауынгерлік қабілетін ғана емес, адам ретіндегі құндылығын осы деңгейде бағаламаған болуы мүмкін". Тарихшы Майкл фон Херфтың айтуынша, Аскарилердің науқан кезіндегі адалдығы олардың отарлау құрылымы ішінде әскери каста құрғандарына байланысты болды, ол өз мүшелерінің тайпалық тамырларынан бөлініп кеткен еді. 1915 жылы ол Руфиджи өзенінің дельтасында батып кеткен неміс крейсерінің экипажын және артиллериясын алды. Крейсердің қабілетті экипажы болды, оны Макс Лоофф басқарды, ал оның жерде пайдалануға бейімделген артиллериялық құралдары Шығыс Африка театрында қолданылатын ең ірі стандартты қаруларға айналды. 1916 жылдың наурыз айында генерал Ян Сматс басқарған британдықтар мен Шарль Томбер басқарған бельгиялықтар Табора маңында 45 000 адамнан тұратын күштермен шабуылға шықты. Леттов-Ворбек климат пен жерді өз пайдасына пайдаланып, британдықтарды өз шарттары бойынша шайқасқа тартты. Британдық күштер Леттов-Ворбекті аумақтарды беруге мәжбүр етті. Қарсылығын жалғастыра отырып, Леттов-Ворбек 1917 жылдың қазан айында Махива шайқасында шешуші жеңіліске ұшырады, онда британдықтар 2700 сарбазды жоғалтты. Леттов-Ворбек өзі 519 адамын жоғалтты, жараланғандар мен жоғалғандар да болды, сонымен қатар оқ-дәрісі өте аз болды, оны кері шегінуге мәжбүр етті. Британдықтар өздерінің жоғалтуларын толықтырып, адам саны жағынан басымдықтарын сақтап қалды. Бұл Штуцтруппе үшін өте қиын болды, өйткені олардың қатарын толықтыруға резервтері болмады. Алайда, Германияға соғыс туралы хабар жеткеннен кейін Леттов-Ворбек генерал-майор (Generalmajor) шынжырғына көтерілді. Леттов-Ворбек осылайша оңтүстікке шегінді, әскерлері жартылай рационда болды, ал британдықтар оларды қуды. 1917 жылдың 25 қарашасында оның алдыңғы колоннасы Рувума өзенінен Португалияның Мозамбигіне өтті. Көлік желісін толығымен үзіп тастағаннан кейін, Штуцтруппе колоннасы толығымен тәуелсіз бірлікке айналды. Өзенді кешіп өткен күні колонна жаңадан толықтырылған португал гарнизонына (Нгомано) шабуыл жасап, болашақтағы жабдықтау мәселесін шешті. Кейіннен Намакураны (қазіргі Мозамбиктің Намакуррасы) басып алғаннан кейін машиналық мылтықтар мен минометтерді алды, соның ішінде медициналық жабдықтары бар өзен кемесін тартып алды, оның ішінде хинин де болды, бұл олардың медициналық қажеттіліктерін қанағаттандырды. Шамамен бір жыл бойы Леттов-Ворбектің әскерлері британдықтар мен португалдықтардан тартып алынған азық-түліктермен күн көріп келді, ескі мылтықтарын жаңа жабдықтармен алмастырды. Шығыс Африкадағы соғыс отарлаушылар мен жергілікті тұрғындар үшін қатты салдарға әкелді. Басқыншылықтар колониядағы тұрмысты бұзып, жер "молшылық атмосферасында" шағылысуын тоқтатты. Леттов-Ворбек әскери командир ретіндегі өзінің бірінші міндеті әскеріне берілгенін, губернатор Генрих Шнееге қарсы шығып мәлімдеді. Губернатор соғысты Германияның Шығыс Африкасына тие салған ең жаман апат деп есептеді, "[оның әлеуметтік және экономикалық реформаларының барлығын жоққа шығарады]". Леттов-Ворбектің стратегиясы, оның орнына, жаудан қашып, жерді беруді көздеді. Ол Ной Мошиден Улугуру тауларына дейін жоспарланған маршруты бойында азық-түлік қоймаларын құрды, көрші ауылдардағы ашаршылықты соғыстың бақытсыздығы деп есептеді. Германиядан келген көмек британдық теңіз блокадасын бұзып, Леттов-Ворбектің әскеріне жеткізілмейтін болды, тек екі кеме ғана блокаданы бұзып, колонияға жетті. 1915 жылдың 14 сәуірінде "Кронборг" жүк кемесі екі айлық сапардан кейін Вильгельмсхавеннен Танганың маңындағы Манза шығанағына келді, бірақ британдық крейсер HMS Hyacinth шабуыл жасады. Немістерге орай, "Кронборг" британдық крейсердің қайталап соққандарынан кейін өрт қаупін болдырмау үшін капитанының бұйрығымен батырылды және судың астына шөкті. Жүк көбінесе құтқарылды. Алайда, 1916 жылдың 17 наурызында "Мари фон Штетин" кемесі Линдидің оңтүстігіне келгенде, оның 1500 тонналық жүгі Леттов-Ворбектің күштеріне аса көп көмек бермеді. 1917 жылдың қараша айында Zeppelin дирижаблімен неміс күштерін жабдықтауға жасалған "Қытай операциясы" атты операция сәтсіз аяқталды. Zeppelin, LZ 104 (L 59), сонымен қатар Шығыс Африка әскерлерінің рухын көтеруге арналған, келген жерде бөлшектелгеніне және барлық бөліктері әскерлерге бұрыштары ретінде пайдаланылуы тиіс еді, мысалы, оның корпусының канвасын шатырлар үшін пайдалану. Дирижабль Болгариядан бірнеше сағаттық үздірілмейтін ұшумен Суданға жетті, онда Германияның Әскери-теңіз министрлігінен Шығыс Африкадағы жоспарланған қондыру алаңы енді Леттов-Ворбектің қолында емес екені туралы хабарлама алды. Оның капитаны кері қайтуға шешім қабылдады. Британдықтар бұл кері қайтарудың себебі Каирдегі британдық барлау қызметінің неміс тілінде жіберген жалған радиохабары болды, онда Леттов-Ворбек басылып бергені туралы айтылды, бірақ бұл ешқашан дәлелденбеді. 1916 жылдың қыркүйек айының соңына қарай, Дар-эс-Салам мен Орталық теміржол да, соның ішінде Германияның Шығыс Африкасының жағалауының барлығы британдықтардың бақылауына өтті. Колонияның батысы бельгиялық күштермен басылып алынды. 1917 жылдың желтоқсанында неміс колониясы ресми түрде одақтас мемлекеттердің қорғауына алынды. Леттов-Ворбек және оның еуропалықтардан, аскарилерден, жүкті тасушылардан, әйелдерден және балалардан тұратын колоннасы сарбаздарының туған жерлерін аралап өтті, дезертирлікке жол бермеу үшін. Олар қиын жерлерден өтті. "Батпақтар мен жартастар – алдыма қандай қараңғы перспектива ашылып тұр!" деді оларды қуған одақтас әскердің командирі генерал Ян Сматс, оның жаңа тәсілі Штуцтруппен шайқаспау, бірақ олардың азық-түлік көзін жою болды. Соғыстың соңы жақын болғанда...

Lettow Vorbeck's plan for the war was relatively simple: knowing that East Africa would only be a sideshow to other theatres of war, he was determined to tie down as many British troops as he could. He intended to keep them away from the Western Front, and in this way to contribute to the German war effort. In August 1914 Lettow Vorbeck was the commander of a military garrison of 2,600 German nationals and 2,472 African soldiers in fourteen Askari field companies. Feeling the need to seize the initiative, he disregarded orders from Berlin and the colony's Governor, Heinrich Schnee, who had attempted to achieve neutrality for German East Africa, relying on the Congo Act of 1885, by which the European colonial powers had promised to keep their overseas possessions neutral in any European wars. He thus prepared to repel a major British amphibious assault on the city of Tanga. The attack began on 2 November 1914, and for the next four days the German forces fought the Battle of Tanga. Lettow Vorbeck then assembled his men and their scant supplies to attack the British railways in East Africa. He scored a second victory over the British at Jassin on 19 January 1915. These victories allowed the Germans to capture much needed rifles and other supplies, in addition to boosting the troops' morale. Lettow Vorbeck also lost many experienced men, however, including the "splendid Captain Tom von Prince", whom he could not easily replace. Though casualties were high, Lettow insisted his commanders engage British forces, though they offered few enticing targets. This forced him to conduct raids into British East Africa (later Kenya, Uganda, and Zanzibar), targeting forts, railways, and communications, still hoping to force the Entente to divert manpower from the main theatre of war in Europe. Realizing the critical needs of guerrilla warfare, he used everything available to him to keep his troops supplied. The Schutztruppe recruited new personnel and expanded its size to some 14,000 soldiers, most of them Askaris. Lettow Vorbeck's fluency in the Swahili language apparently earned the respect and admiration of his African soldiers. He appointed black officers and reportedly stated that "we are all Africans here". In one historian's opinion, "It is probable that no white commander of the era had so keen an appreciation of the African's worth not only as a fighting man but as a man. "The historian Michael von Herff says the loyalty of Askaris during the campaign was due to them having formed a military caste within the colonial structure, which had largely separated itself from its members' tribal roots. In 1915, he gained the men and artillery of the German cruiser which had been scuttled in the Rufiji River delta. The cruiser had a capable crew under commander Max Looff, and its artillery pieces, converted to land use, became the largest standard guns used in the East African Theatre. In March 1916 British forces under General Jan Smuts and the Belgians under Charles Tombeur launched an offensive with 45,000 men near Tabora. Lettow Vorbeck used the climate and terrain to his advantage, engaging the British on his terms. British reinforcements forced Lettow Vorbeck to yield territory. Continuing his resistance, Lettow Vorbeck fought a crucial battle at Mahiwa in October 1917, where he inflicted 2,700 casualties on the British. Lettow Vorbeck himself lost 519 men killed, wounded, or missing while also running critically low on ammunition, forcing him to withdraw. The British would proceed to recover their losses and continue to hold an overwhelming advantage in numbers of men. For the Schutztruppe, this was serious, for there were no reserves with which to replenish their ranks. After news of the battle reached Germany, however, Lettow Vorbeck was promoted to major general (Generalmajor). Lettow Vorbeck thus withdrew to the south, with his troops on half rations and the British in pursuit. On 25 November 1917, his advance column waded across the Ruvuma River into Portuguese Mozambique. Having essentially cut their own supply lines, the Schutztruppe caravan became a completely independent unit. On its first day across the river, the column attacked the newly replenished Portuguese garrison of Ngomano and solved its supply problems for the foreseeable future. The subsequent capture of a river steamer with a load of medical supplies, including quinine, satisfied some of its medical needs as well. For almost a year Lettow Vorbeck's men had lived off whatever was available, mainly provisions captured from the British and Portuguese; they had replaced their old rifles with new equipment and acquired machine guns and mortars after capturing Namakura (Namacurra in modern Mozambique) in July 1918. The war in East Africa set off a chain of events with devastating results for the natives and their German overlords. The invasions caused interruptions throughout the colony, so that the land no longer "basked in a climate of plenty." Lettow Vorbeck considered his first obligation as a military commander that to his army, over the objections of Governor Heinrich Schnee. The governor regarded war as the worst possible calamity to befall German East Africa, "[undoing] everything his social and economic reforms had accomplished." Lettow Vorbeck's strategy, meanwhile, held central giving ground and escaping confrontations with Allied forces. He had thus established food depots along his intended line of march from Neu Moshi to the Uluguru Mountains, writing off famine in neighboring villages as a misfortune of war. Little aid from Germany could penetrate the British naval blockade to alleviate the enormous supply deficiencies facing Lettow Vorbeck's men in the area, and only two ships succeeded in running the blockade and reaching the colony. On 14 April 1915, the freighter Kronborg arrived off Tanga at Manza Bay after a two month journey from Wilhelmshaven, and was promptly attacked by the British cruiser HMS Hyacinth. Fortunately for the Germans, Kronborg was scuttled by her captain to avoid a coal fire after repeated hits were scored by the British cruiser, and the ship settled in shallow water. Nearly the entire cargo could then be salvaged. However, when the steamer Marie von Stettin arrived south of Lindi on 17 March 1916, its cargo of 1,500 tons was of only very modest help to Lettow Vorbeck's forces. An attempt in November 1917 to resupply German forces by Zeppelin airship, an operation codenamed "the China Show", failed. The Zeppelin, LZ 104 (L 59), intended also as a morale booster to the beleaguered East African troops, was designed to be dismembered on arrival and all its parts cannibalised as spares for the troops the canvas of its hull used for tents, for example. The airship reached the Sudan, in a single uninterrupted flight from Bulgaria, where it received a message from the German Admiralty that its planned landing area in East Africa was no longer in Lettow Vorbeck's hands. Its captain decided to turn back. The British later claimed the about turn was a result of a fake radio message sent in German by British intelligence in Cairo stating that Lettow Vorbeck had surrendered, but this has never been proven. By late September 1916, all of coastal German East Africa, including Dar es Salaam and the Central Railway, was under British control. The west of the colony was meanwhile occupied by Belgian forces. In December 1917, the German colony was officially declared an Allied protectorate. Lettow Vorbeck and his caravan of Europeans, Askaris, porters, women, and children marched on, deliberately bypassing the tribal homelands of the native soldiers in an effort to prevent desertions. They traversed difficult territory. "Swamps and jungles what a dismal prospect there is in front of me," stated the Allied commander in pursuit, General Jan Smuts, whose new approach was subsequently not to fight the Schutztruppe at all, but to go after their food supply. When the end of the campaign eventually came, Smuts was in London and General J. L. van Deventer commanded East Africa. His actions were described as "a campaign of supreme ruthlessness where a small, well trained force extorted supplies from civilians to whom it felt no responsibility it was the climax of Africa's exploitation". Lettow Vorbeck's tactics led to a famine that killed thousands of Africans and weakened the population, leaving it vulnerable to the Spanish influenza epidemic in 1919. In a book published in 1919, Ludwig Deppe, a doctor of medicine who campaigned with Lettow Vorbeck and who had formerly headed the hospital at Tanga, lamented the tragedy that German forces had imposed on East Africa in their war with the Allies: "Behind us we leave destroyed fields, ransacked magazines and, for the immediate future, starvation. We are no longer the agents of culture, our track is marked by death, plundered and evacuated villages, just like the progress of our own and enemy armies in the Thirty Years' War." When the worldwide Spanish influenza epidemic swept into eastern Africa in 1918–1919, it struck down thousands of people. The weakened state of many native Africans, resulting from the war, made them especially susceptible. Lettow Vorbeck was greatly respected by his white officers, non commissioned officers and Askaris, and even Allied forces.</blockquote>

There is a legend that Lettow Vorbeck once lost his glass eye in the bush. When an askari returned it to him and enquired why the colonel had removed it, Lettow Vorbeck replied that "he had placed it there to watch that the askari were doing their duty". On 28 September 1918, Lettow Vorbeck again crossed the Ruvuma River and returned to German East Africa, with the British still in pursuit. He then turned west and raided Northern Rhodesia, evading an ambush that the British had prepared in German East Africa. On 13 November 1918, two days after the Armistice, he took the town of Kasama, which the British had evacuated, and continued heading south west towards Katanga. When he reached the Chambeshi River on the morning of 14 November, the British magistrate Hector Croad appeared under a white flag and delivered a message from South African General Jacob van Deventer, informing Lettow Vorbeck of the Armistice. The remains of his army at the time consisted of 30 German officers, 125 German non commissioned officers and other enlisted ranks, 1,168 Askaris, and some 3,500 porters. After hostilities ended, the British transferred the German POWs to Dar es Salaam for eventual repatriation. Lettow Vorbeck made several efforts to secure an early release for his Askaris, who were in a POW camp at Tabora. Before Lettow Vorbeck was separated from his Askaris, one of them cried out, "I have been asked to say this to you Bwana General. Where do you go now? Where you go, we will go with you! And if this is not the time, then wait until my son grows up to be a warrior and he will take my place and go with you. We will go with the Bwana General, will we not? "Robert Gaudi writes, <blockquote>"To a man, the Askaris stepped forward, ready to follow the commander to the ends of the Earth. But von Lettow held them back with a gesture and kept on marching. His war was over now." He was the only German commander to successfully invade the British Empire during the First World War. He remained in the Reichswehr despite attempts to involve him in the politics of the Weimar Republic. Fourteen months after his return to Germany, Lettow Vorbeck commanded the troops that ended the Spartacist Uprising in Hamburg. However, Lettow Vorbeck then lost his commission in the Reichswehr in the summer of 1920 following his involvement in the Kapp Putsch. He subsequently worked in Bremen as an import export manager. In June 1926, Lettow Vorbeck met Richard Meinertzhagen in Bremen, the British Intelligence Corps Colonel with whom he had fought a battle of wits until December 1916, when Meinertzhagen was invalided. Three years later, Lettow Vorbeck accepted an invitation to London where he met face to face for the first time Jan Smuts; the two men formed a lasting friendship. When Smuts died in 1950, Lettow Vorbeck sent his widow a letter expressing his sympathy for her loss. A similar oft quoted claim states that Lettow Vorbeck also apologised for the "ungentlemanly death" of the British hunter Frederick Selous at the hands of one of his snipers; this claim, however, is not supported by any contemporary evidence.

Саяси мансап

Уве Шульте Варендорфтың Леттов-Ворбек туралы еңбегін қарастырып, тарихшы Эккард Михельс Шульте Варендорфпен келіседі, Леттов-Ворбек тікелей оңшыл саясатқа және антисемитизмге бейімделмегенін айтады. Алайда, Эккард Михельс сонымен қатар, Леттов-Ворбектің өзінің пайдасы үшін жариялануға тырыспағанын, ал қоғамның өткен шақтарды еске түсіруге деген қалауының нәтижесінде ғана танымал тұлғаға айналғанын жазады. 1928 жылдың мамырынан 1930 жылдың шілдесіне дейін Леттов-Ворбек монархистік «Германия Ұлттық Халық Партиясының» рейхстаг депутаты болды. Альфред Гугенберг партия төрағасы болғаннан кейін, партия оңшыл бағытқа қарай бет бұрған соң ол 1930 жылы партиядан шықты. Содан кейін Леттов-Ворбек «Консервативтік Халық Партиясына» қосылып, 1930 жылғы сайлауда осы партиядан үміткер болды. Ол Жоғарғы Бавария сайлау округінде партияның ең жақсы нәтижесін көрсетті, бірақ қайта сайланбады. Ол Гитлер мен оның қозғалысына қатты "сенімсіздікпен" қарады. 1960 жылдары Чарльз Миллер «Шутцтруп» офицерінің туысынан: «Менің түсінгенімше, фон Леттов Гитлерге дөрекі сөздер айтқан» деп сұрады. Туысы: «Иә, дұрыс, бірақ ол мұны одан да әдепсіз түрде айтқан деп ойлаймын», - деп жауап берді.

" Die Stunde Null "

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Леттов-Ворбек мүсірлікке ұшырады. Оның Бремендегі үйі одақтастардың бомбалауынан қирады, сондықтан ол бір кезде достары Майнерцхаген мен Смуцтың азық-түлік жәрдеміне мұқтаж болды. Бірақ соғыстан кейінгі экономикалық өркендеуден кейін ол қайтадан жайлы жағдайда өмір сүрді. Африкадағы отаршылдық аяқталар тұсында, Леттов-Ворбектің аскарилерінің ұлдары болған Танганьиканың тәуелсіздігі үшін күрескен бірнеше белсенді одан кеңес алуға келді. Бұрынғы неміс Шығыс Африкасы колониясында ақ халыққа қарсы зорлық-зомбылық болғандықтан, Леттов-Ворбек кейіннен тәуелсіз Танзанияның үкіметтік шенеунігіне айналған олардың бірімен "ауыр сөз сөйлегенін" еске алды. Ол оған ақ адамдарды жек көруге және жасаған қателіктері үшін оларды қорламауға айтты. "Біз тек кішкентайларды ғана жоққа шығарамыз, әке, - деді ол. - Ақ адам сіздей үлкен болса, біз оны құрметтей беруге дайынбыз". Леттов-Ворбек бұл жауаптан ләззат алып, Леонард Мослиге осы әңгіме туралы айтқанда күліп, тізесін қақты.

Жеке өмір

Африкадан оралғаннан кейін 1919 жылы Лето Ворбек Марта Уоллротқа (1884–1953) үйленді. Олардың екі ұлы мен екі қызы болды: Рюдигер (1921–1940), Арнд (1922–1941), Хелоиза (1923) және Урсула (1927). Оның екі ұлы, Рюдигер мен Арнд фон Леттов Ворбек, сондай-ақ оның өгей ұлы Петер Валлорт Вермахт қатарында қызмет етіп, соғыста қаза тапты.

Өлім

1964 жылы, 94 жасқа толуға он бір күн қалғанда, Пол фон Леттов-Ворбек Гамбургте қайтыс болды. Батыс Германия үкіметі мен Бундесвер екі бұрынғы Аскариді мемлекеттік қонақ ретінде жерлеу рәсіміне қатысу үшін шақырып әкелді. Бірнеше Бундесвер офицерлері құрмет қарауына тағайындалды, ал Батыс Германияның қорғаныс министрі Кай Уве фон Хассель марқұмды мақтай сөйлеген сөзінде, ол "майданда ешқашан жеңілмеген" деді. Пол фон Леттов-Ворбек Шлезвиг-Гольштейндегі Пронсторф қаласында Вицелин шіркеуінің зиратына жерленді.

Мұра

1964 жылы Леттов-Ворбек қайтыс болған жылы Батыс Германияның Бундестагы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы барлық аман қалған аскарилерге кешіктірілген жалақысын қайтару туралы шешім қабылдады. Виктория көліндегі Мванза қаласында уақытша кассалық бөлімше құрылды. 350 бұрынғы солдаттың жиналғандарының тек азы ғана 1918 жылы Леттов-Ворбек берген куәліктерін ұсынды. Басқалары қызмет еткенін дәлелдеу үшін ескі формаларының бөліктерін көрсетті. Ақшаны әкелген неміс банкирі бір идеямен келді: әр талапкерден алға қадам жасауын сұрады, оған сыпыртқы берді және неміс тілінде қару қолдану ережелерін орындауға бұйрық берді. Бір кезде Германия Федеративтік Армиясының (Бундесвер) төрт казармасы Леттов-Ворбек құрметіне аталған. Олар Лир, Гамбург-Йенфельд, Бремен және Бад-Сегеберг қалаларында орналасқан. Жақында 178 әскери нысан жабылғаннан кейін, тек Шығыс Фризиядағы Лир қаласындағы Леттов-Ворбек казармасы ғана сақталды. Бұрынғы Гамбург-Йенфельд казармасында «Танзания паркі» орналасқан, онда Леттов-Ворбек пен оның аскари сарбаздарының үлкен терракота рельефтік мүсіндері бар, қазір ол жұртшылыққа жабық. Леттов-Ворбек пен аскарилердің тағы бір мүсіні Фридрихсрухтағы Бисмарк ескерткішінің жанындағы Мюлентейхте орналасқан. 2010 жылдың басында Саарлуи қалалық кеңесі Фон Леттов-Ворбек көшесінің атын өзгертті, негізінен Леттов-Ворбектің 1920 жылғы Капп төңкерісіне қатысқандығы үшін. Ганноверде «Леттов-Ворбек көшесі» «Намибия көшесі» деп аталды. Вупперталь, Куксхавен, Мёнхенгладбах, Галле және Австрияның Грац қалаларында әлі де генерал фон Леттов-Ворбек атымен аталатын көшелер бар. Дриозавридтер түрі Dysalotosaurus lettowvorbecki Леттов-Ворбек құрметіне аталған.

Танымал мәдениетте

Леттоу Ворбек 1993 жылы "Жас Индиана Джонс хроникалары" телесериалының бір эпизодында пайда болады. "Қияметтің көлеңкелі пойзы" деп аталған эпизодта Индиана Джонс Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгия армиясының офицері болып көрінеді. Schutztruppe-нің бронепоезын жоюға бекінген Индиана генерал фон Леттов Ворбекті (Том Белл ойнады) тұтқынға алып, оны одақтас әскерлерінің артына қайтаруға тырысады. Schutztruppe оларды іздеп келгенде, Инди генералды ату үшін револьверін шығарады, бірақ оны босатуға шешім қабылдайды. Генерал оған мейірімділікпен компас сыйлайды, соның арқасында Индиана өз әскерлеріне қайта орала алады, және екеуі дос болып ажырасады. Леттоу Ворбек – 1980 жылы ағылшын-канад жазушысы Уильям Стивенсонның Шығыс Африка кампаниясы туралы "Африканың шаңды жолдары" тарихи романының басты кейіпкері. Генерал фон Леттов Ворбекке қарсы британдықтардың Германияның Шығыс Африкадағы науқанындағы көптеген бюрократиялық абсурдтықтар Уильям Бойдтың 1983 жылғы соғысқа қарсы романы "Мұзды крем соғысы" ("An Ice Cream War") романында сатиралық түрде көрсетілген. Леттов Ворбек сонымен қатар Питер Хёгтің "Қараңғы жүрекке саяхат" атты әңгімесінде де кейіпкер болып табылады, ол оның 1990 жылғы "Түннің әңгімелері" жинағының ашылу әңгімесі. Бұл әңгімеде Хёг Леттов Ворбекті Жозеф Конрадпен бірге түнгі пойызбен Африканы кезіп жүргендей көрінеді. Леттов Ворбектің Шығыс Африкадағы соғыс науқанының көп бөлігі Джеймс Пенхалигонның 2011 жылғы "Суахилиді сөйле, ақымақ!" ("Speak Swahili, Dammit!") кітабында, сондай-ақ сол жылғы Ян Гиллоудың "Көпір салушылар" ("Brobyggarna" швед тілінде) романында егжей-тегжейлі сипатталған. 1984 жылы "Леттов Ворбек: Неміс Шығыс Африкалық императиві" ("Lettow Vorbeck: Der deutsch ostafrikanische Imperativ") атты неміс фильмі түсірілді.

Шығармалары

Леттау Ворбек, Пол Эмиль фон, Heia Safari! Германияның Шығыс Африкадағы күресі [Heia Safari! Германияның Шығыс Африкадағы науқаны]. Лейпциг: Хасе & Кёлер. 1920 жыл. Леттау Ворбек, Пол Эмиль фон, Шығыс Африкадан естеліктер. Лейпциг: Хасе & Кёлер, 1920. Ұлыбританияда "Шығыс Африкадағы естеліктерім" деген атпен жарияланды. Лондон: Хёрст & Блэкетт, Патерностер үйі, 1920. АҚШ-та "Шығыс Африка науқандары" деген атпен, Джон Гунтердің кіріспесімен жарық көрді. Нью-Йорк: Роберт Спллер & Санс, 1957. Шығыс Африкадағы естеліктерім archive.org сайтында (ағылшын) (неміс) Леттау Ворбек, Пол Эмиль фон, Өмірім. Биберах ан дер Рисс: Кёлерс Верлаг. 1957 жыл. – Өмірім. Лавс Парк, Иллинойс: Риллинг Энтерпрайз, 2012. Ағылшын тіліне алғаш рет аударылған.