Қауіпті әйел бейнесі

Кіріспе

Құпиялы, әдемі және сүйкімді әйелдің стереотиптік образы

Femme fatale (,/f//ɛ//m// //f//ə/'/t//æ//l/ немесе ,/f//ɛ//m// //f//ə/'/t//ɑː//l/, fam fatal;), кейде "жеміріп жеуші", Мата Хари немесе "вампир" деп те аталады, – оның сүйкімділігі өз махаббаттарын құлыққа салып, көбінесе оларды қауіпті, өлімге әкеп соқтыратын тұзаққа түсіретін құпиялы, әдемі және сүйкімді әйелдің стереотиптік образы. Ол – әдебиет пен өнердің архетипі. Оның құрбандарын баурап, азғырып, гипнозға түсіретін қабілеті алғашқы әңгімелерде табиғаттан тыс күшке жақын деп есептелген; сондықтан, femme fatale бүгін де сиқыршы, азғырушы, әйел-құдірет иесі сияқты күшке ие деп сипатталады, ер адамдарға билік етеді. Femmes fatales көбінесе жамандыққа ұмтылған немесе кем дегенде моральдық тұрғыдан күмәнді болып келеді және әрқашан жұмбақ пен алаңдаушылық сезімімен байланысты. Бұл термин француз тіліндегі femme fatale сөзінен шыққан, ол "өлімге әкелетін әйел" немесе "қауіпті әйел" дегенді білдіреді. Femme fatale өзінің жасырын мақсатына жету үшін сұлулық, әсемдік немесе жыныстық тартымдылық сияқты әйелдік айла-амалдарды пайдаланады. Көп жағдайда оның сексуалдыққа деген көзқарасы бейқам, қызықты немесе жеңілтек болады. Кейде ол сүйкімділік орнына жалғандықты немесе мәжбүрлеуді қолданады. Ол сондай-ақ, ескі ертегілердегі сиқырлы күштердің заманауи аналогы – ұйықтату газы сияқты, бағындыруға арналған қаруды қолдануы мүмкін. Ол өзі де (немесе өзі солай екенін көрсетеді) құтыла алмайтын жағдайға түскен құрбан болуы мүмкін. 20 ғасырдың басында американдық фильмдерде femme fatale кейіпкері "вампир" деп аталды, бұл Филипп Берн Джонстың 1897 жылғы "The Vampire" суретіне, Рудьярд Киплингтің 1897 жылғы өлеңіне, 1909 жылғы пьесасына және 1915 жылғы "A Fool There Was" фильміне сілтеме жасады. Әйелдер мафиози (италиялық-американдық мафия немесе орыс мафиясы) фильмдерде femme fatales ретінде бейнеленген. Femme fatales Джеймс Бонд фильмдерінде де кездеседі.

Ежелгі архетиптер

Әйел-жаулаушы архетипі көптеген мәдениеттердің мәдениетінде, фольклорында және мифтерінде кездеседі. Ежелгі мифтік немесе аңыздық мысалдарға Иннана, Лилит, Цирцея, Медея, Клитемнестра, Лесбия, Тамамо но Мэй және Виша Каньяс кіреді. Ежелгі дәуірден бері тарихи тұлғалардың арасында Клеопатра мен Мессалина, сондай-ақ Киелі кітаптағы Далида, Езавель және Саломе есімдері аталады. Қытай әдебиеті мен дәстүрлі тарихынан Даджи мысалын келтіруге болады.

Батыстың ертедегі мәдениеті 19 ғасырға дейін

Femme fatale орта ғасырлық Еуропада жиі кездесетін бейне болды, көбінесе шексіз әйелдер сексуалдығының қаупін бейнелейтін. Орта ғасырға дейінгі Еваның библейлік бейнесі, сондай-ақ Морган ле Фейде бейнеленген зұлым, сүйкімді сиқыршы әйелдің мысалы болып табылады. Моцарттың "Солғай флейта" операсындағы Түннің патшайымы Ағарту дәуіріндегі оның көңілді жайлылығын көрсетеді. Femme fatale романтикалық кезеңде Джон Китстің шығармаларында, әсіресе "La Belle Dame sans Merci" және "Lamia" шығармаларында гүлденді. Олармен бірге Мэттью Грегори Льюистің "Монах" атты готикалық романы жарық көрді, онда Матильда, өте күшті femme fatale бейнеленген. Бұл оның Эдгар Аллан Поның шығармаларында және вампир ретінде, әсіресе "Кармилла" мен "Дракуланың қалыңдықтарында" пайда болуына әкелді. "Монах" Маркиз де Садтың қатты құрметіне ие болды, оған femme fatale жамандық емес, әйелдердің барлық жақсы қасиеттерін бейнелейді; оның "Жульетта" романы, мүмкін, femme fatale жеңіске жеткен ең алғашқы роман. Рафаэль дәуірінен бұрынғы суретшілер жиі femme fatale классикалық бейнелерін тақырып ретінде қолданды. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында Батыс мәдениетінде femme fatale сәнге енді, ол Эдвард Мунк, Густав Климт, Франц фон Штук және Густав Мороның суреттерінде кездеседі. Жорис-Карл Хьюсманның "Керісінше" романы Мороның суретіндегі Саломе бейнесі туралы қызу қиялдарды қамтиды: 1=Ол енді тек қарт адамнан денесінің құмарлықпен қимылдауы арқылы құмарлық пен құмарлық дауысын шығаратын билеуші қыз емес; оның ерік-жігерін бұзады, дірілдеген кеудесі, көкірегі мен жамбастарын шайқап, патшаның ақыл-ойына ие болады; ол енді әлемдегі ескі өнегеліктің символдық бейнесі ретінде ашылды, өлмейтін Истерияның құдайы, сұлулықтың қарғысы, оның тәнін қозғап, бұлшық еттерін қатаңдатып, барлық басқа сұлулықтардан жоғары, Апокалипсистің монстр жыртқышы, бейтарап, жауапкерсіз, сезімсіз, улану.=Жорис-Карл Хьюсман|source=À rebours, Саломе әпкелері.

The femme fatale was a common figure in the European Middle Ages, often portraying the dangers of unbridled female sexuality. The pre medieval inherited biblical figure of Eve offers an example, as does the wicked, seductive enchantress typified in Morgan le Fay. The Queen of the Night in Mozart's The Magic Flute shows her more muted presence during the Age of Enlightenment. The femme fatale flourished in the Romantic period in the works of John Keats, notably "La Belle Dame sans Merci" and "Lamia". Along with them, there rose the gothic novel The Monk by Matthew Gregory Lewis, featuring Matilda, a very powerful femme fatale. This led to her appearing in the work of Edgar Allan Poe, and as the vampire, notably in Carmilla and Brides of Dracula. The Monk was greatly admired by the Marquis de Sade, for whom the femme fatale symbolised not evil, but all the best qualities of women; his novel Juliette is perhaps the earliest wherein the femme fatale triumphs. Pre Raphaelite painters frequently used the classic personifications of the femme fatale as a subject. In the Western culture of the late 19th and early 20th centuries, the femme fatale became a more fashionable trope, and she is found in the paintings of the artists Edvard Munch, Gustav Klimt, Franz von Stuck, and Gustave Moreau. The novel À rebours by Joris Karl Huysmans includes these fevered imaginings about an image of Salome in a Moreau painting:

1=No longer was she merely the dancing girl who extorts a cry of lust and concupiscence from an old man by the lascivious contortions of her body; who breaks the will, masters the mind of a King by the spectacle of her quivering bosoms, heaving belly and tossing thighs; she was now revealed in a sense as the symbolic incarnation of world old Vice, the goddess of immortal Hysteria, the Curse of Beauty supreme above all other beauties by the cataleptic spasm that stirs her flesh and steels her muscles, – a monstrous Beast of the Apocalypse, indifferent, irresponsible, insensible, poisoning.|sign=Joris Karl Huysmans|source=À rebours, Sisters of Salome

In 1891, Oscar Wilde, in his play Salome: she manipulates her lust crazed uncle, King Herod, with her enticing Dance of the Seven Veils (Wilde's invention) to agree to her imperious demand: "bring me the head of John the Baptist". Later, Salome was the subject of an opera by Strauss, and was popularized on stage, screen, and peep show booths in countless incarnations. She also is seen as a prominent figure in late 19th and 20th century opera, appearing in Richard Wagner's Parsifal (Kundry), Georges Bizet's "Carmen", Camille Saint Saëns' "Samson et Delilah" and Alban Berg's "Lulu" (based on the plays "Erdgeist" and "Die Büchse der Pandora" by Frank Wedekind). Other considerably famous femmes fatales include Isabella of France, Hedda Gabler of Kristiania (now Oslo), Marie Antoinette of Austria, and, most famously, Lucrezia Borgia.

1891 жылы Оскар Уайльд өзінің "Саломе" пьесасында: ол өзінің құмарлыққа берілген қарындасы, король Геродты, оның әдемі "Жеті жамылғының биі" арқылы (Уайльдтің өнертабысы) өзінің қатал талабына келісуге итермелейді: "менің алдыма Иоанн Баптистің басын әкеліңдер". Кейіннен Саломе Штраустың операсының тақырыбы болды және сахнада, экранда және көптеген инкарнацияларда танымал болды. Ол сондай-ақ 19-шы және 20-шы ғасырлардың операсындағы көрнекті тұлға ретінде қарастырылады, Рихард Вагнердің "Парсифалында" (Кундри), Жорж Бизенің "Карменінде", Камиль Сен-Санстың "Самсон мен Далиласында" және Альбан Бергтің "Люлуында" (Франк Ведекиндтің "Ердің рухы" және "Бюхсе дер Пандора" пьесаларына негізделген). Басқа да танымал femme fatale-дар: Францияның Изабелласы, Кристианияның (қазіргі Осло) Хеда Габлер, Австрияның Мари Антуанеттасы және ең танымал Люкреция Борджия.

ХХ ғасырдың басында

Патрик Кэмпбелл ханым, Джордж Бернард Шоудың «екінші әйгілі платондық махаббаты» (оның хаттарының бір бөлігін жариялаған) және Филип Берн Джонстың сүйіктісі, сонымен қатар оның 1897 жылғы «Вампир» картинасының үлгісі болған ол, Берн Джонстың туысы Рудьярд Киплингке «Вампир» поэмасын жазуға шабыттандырды. «Ақымақ бір кезде болды…» деп басталатын поэма Портер Эмерсон Браунды «Ақымақ бір кезде болды» пьесасын жазуға жетеледі. Поэма 1909 жылы Бродвейде қойылды. Содан кейін 1913 жылы Роберт Вигноланың «Вампир» фильмі шықты, онда «вамп» биі болды. Басты кейіпкер Элис Холлистер «алғашқы вампир» деп жарияланды. 1915 жылы Теда Бараның «Вамп» рөлінде ойнаған «Ақымақ бір кезде болды» фильмі жарық көрді. 1915 жылғы фильмнің жарнамасында осы қысқа поэма қолданылған болуы мүмкін. 1910 жылдардағы американдық сленгте femme fatale сөзі «vamp» немесе «вампир» деп аударылды. Американдық кино институтының «100 жыл – 100 қаһарман және зұлымдар» рейтингінде бұл кейіпкер американдық киноның алғашқы 100 жылындағы ең зұлым кино кейіпкерлердің қатарында #8-орынды иеленді. Классикалық кинонуарда ол қаржылық пайда үшін күйеуін өлтіруге еркекті итермелейді. Femme fatale-ге басқа мысалдар: Бригид О’Шонесси, Мэри Астор сомдаған рөлде, ол Сэм Спейдтің серігін «Мальталық соқыр» (1941) фильмінде өлтіреді; манипуляциялық, нарциссистік қызы Веда (Анн Блайт сомдаған рөлде) «Милдред Пирс» фильмінде анасы Милдредті (Джоан Кроуфорд сомдаған рөлде) пайдаланып, анасының Монте Баррагонмен (Закари Скотт сомдаған рөлде) қайтадан үйленуіне кедергі келтіреді; Джин Тиерни Элен Брент Харланд рөлінде «Есікті жабыңыз» (1945) фильмінде, сонымен қатар Рита Хейворт сомдаған кабаре әншісі «Гилда» (1946) фильмінде, күйеулерін манипуляциялайтын нарциссистік әйелдер; Эва Гарднер «Қиндарда» және Кора (Лана Тернер) «Пошташы әрқашан екі рет шағады» фильмінде, Эрнест Хемингуэй мен Джеймс М. Кейн романдары негізінде еркектерді күйеулерін өлтіруге итермелейді. Femme fatale қазіргі күнге дейін сақталған, «Body Heat» (1981) және «Prizzi's Honor» (1985) фильмдерінде Кэтлин Тернермен бірге, «Blade Runner» (1982) Шон Янгпен, «The Hunger» (1983) Кэтрин Деневпен, «Blue Velvet» (1986) Изабелла Росселлинимен, «Vamp» (1986) Грейс Джонспен, «Fatal Attraction» (1987) Гленн Клоузбен, «The Witches» (1990) Анжелика Хьюстонмен, «Basic Instinct» (1992) Шарон Стоунмен, «Damage» (1992) Джульет Биношпен, «The Last Seduction» (1994) Линда Фиорентиномен, «To Die For» (1995) Николь Кидменмен, «Lost Highway» (1997) Патрисия Аркеттпен, «Devil in the Flesh» (1998) және «Jawbreaker» (1999) Роза МакГоуэнмен бірге, «Cruel Intentions» (1999) Сара Мишель Геллармен, «Original Sin» (2001) Анджелина Джолимен, «Femme Fatale» (2002) Ребекка Ромийнмен және «Jennifer's Body» (2009) Меган Фокспен бірге. 2013 жылы Тания Раймонд Джоди Ариас: «Dirty Little Secret» фильмінде басты рөлді ойнады. 2014 жылы Ева Грин «Sin City: A Dame to Kill For» фильмінде femme fatale рөлін сомдады, ал Розамунд Пайк «Gone Girl» фильмінде басты рөлді ойнады. «Babylon» (2022) фильмінде Марго Робби femme fatale қасиеттері бар кейіпкерді сомдайды. «Оскар» сыйлығын жеңіп алған актриса Марион Котиярд «Жеке іс» (2002), «Асық ұзақ», «Қара қорап», «Бастапқы», «Парижде түн ортасы», «Қара салт атты» және «Макбет» фильмдерінде жиі femme fatale рөлін ойнады. Николь Кидмен «To Die For», «The Paperboy», «Moulin Rouge!» және «The Northman» фильмдерінде де бірнеше femme fatale рөлін сомдады. Бұл архетип американдық теледидарда да кең таралған. Американдық теледидардағы ең танымал femme fatale-дің бірі – Дэвид Линчтің «Твин Пикс» культты сериалындағы Шерлин Фенннің Одри Хорны. «Femme Fatales» телесериалында актриса Танит Феникс Лилит рөлін ойнады, ол әр эпизодты Род Серлинг стилінде таныстырып, кейде әңгімеге қатысты. Netflix телехикаясында «Orange Is the New Black» актриса Лора Препон Алекс Воуз рөлін ойнады, ол ерлер мен әйелдерді де жоюға жетеледі. Femme fatale кейіпкерлері комикстерде де жиі кездеседі. Ең танымал мысалдардың бірі – 1940 жылы комикстерде алғаш рет пайда болған Бэтменнің ұзақ жылдар бойына қарсыласы Catwoman, сонымен қатар The Spirit-тің түрлі қарсыластары, мысалы, P'Gell. Бұл стереотиптік кейіпкер опера және музыкалық театр жанрында да жиі кездеседі, онда ол дәстүрлі түрде меццо-сопрано, альт немесе контральто диапазонына ие болады, бұл надандық сопраносына қарсы, еркектікті және әйелдік тазалықтың жоқтығын көрсетеді. Мысалы, Наташадан Хеленді алайық, Пьер және 1812 жылғы Ұлы комета.

Mrs Patrick Campbell, George Bernard Shaw's "second famed platonic love affair", (she published some of his letters) and Philip Burne Jones's lover and subject of his 1897 painting, The Vampire, inspired Burne Jones's cousin Rudyard Kipling to write his poem "The Vampire", in the year Dracula was published. The poem, which began: "A fool there was ", inspired Porter Emerson Browne to write the play, A Fool There Was. The poem was adapted to become a 1909 Broadway production. This was followed by The 1913 film The Vampire by Robert Vignola, containing a "vamp" dance. Protagonist Alice Hollister was publicised as "the original vampire". The 1915 film, A Fool There Was, starring Theda Bara, as "The Vamp" followed. The short poem may have been used in the publicity for the 1915 film. 1910s American slang for femme fatale was vamp, for vampire. The character was ranked as the #8 film villain of the first 100 years of American cinema by the American Film Institute in the AFI's 100 Years 100 Heroes and Villains. In a classical film noir trope, she manipulates a man into killing her husband for financial gain. Other examples of femme fatale include Brigid O'Shaughnessy, portrayed by Mary Astor, who murders Sam Spade's partner in The Maltese Falcon (1941); manipulative narcissistic daughter Veda (portrayed by Ann Blyth) in Mildred Pierce who exploits her indulgent mother Mildred (portrayed by Joan Crawford) and fatally destroys her mother's remarriage to stepfather Monte Barragon (portrayed by Zachary Scott); Gene Tierney as Ellen Brent Harland in Leave Her to Heaven (1945), and the cabaret singer portrayed by Rita Hayworth in Gilda (1946), narcissistic wives who manipulate their husbands; Ava Gardner in The Killers and Cora (Lana Turner) in The Postman Always Rings Twice, based on novels by Ernest Hemingway and James M. Cain respectively, manipulate men into killing their husbands. The femme fatale has carried on to the present day, in films such as Body Heat (1981) and Prizzi's Honor (1985) – both with Kathleen Turner, Blade Runner (1982) with Sean Young, The Hunger (1983) with Catherine Deneuve, Blue Velvet (1986) with Isabella Rossellini, Vamp (1986) with Grace Jones, Fatal Attraction (1987) with Glenn Close, The Witches (1990) with Anjelica Huston, Basic Instinct (1992) with Sharon Stone, Damage (1992) with Juliette Binoche, The Last Seduction (1994) with Linda Fiorentino, To Die For (1995) with Nicole Kidman, Lost Highway (1997) with Patricia Arquette, Devil in the Flesh (1998) and Jawbreaker (1999), both with Rose McGowan, Cruel Intentions (1999) with Sarah Michelle Gellar, Original Sin (2001) with Angelina Jolie, Femme Fatale (2002) with Rebecca Romijn, and Jennifer's Body (2009) with Megan Fox. In 2013, Tania Raymonde played the title role in Jodi Arias: Dirty Little Secret. In 2014, Eva Green portrayed a femme fatale in Sin City: A Dame to Kill For and Rosamund Pike starred in Gone Girl. In Babylon (2022), Margot Robbie plays character with femme fatale tendencies. Academy Award winning actress Marion Cotillard has frequently played femmes fatales, in such films as A Private Affair (2002), A Very Long Engagement, The Black Box, Inception, Midnight in Paris, The Dark Knight Rises and Macbeth. Nicole Kidman has also played a few femmes fatales in films as To Die For, The Paperboy, Moulin Rouge! and The Northman. The archetype is also abundantly found in American television. One of the most famous femmes fatales of American television is Sherilyn Fenn's Audrey Horne of the David Lynch cult series Twin Peaks. In the TV series Femme Fatales, actress Tanit Phoenix played Lilith, the host who introduced each episode Rod Serling style and occasionally appeared within the narrative. In the Netflix TV series Orange Is the New Black, actress Laura Prepon played Alex Vause, a modern femme fatale, who led both men and women to their destruction. Femmes fatales appear frequently in comic books. Notable examples include Batman's long time nemesis Catwoman, who first appeared in comics in 1940, and various adversaries of The Spirit, such as P'Gell. This stock character is also often found in the genres of opera and musical theatre, where she will traditionally have a mezzo, alto or contralto range, opposed to the ingénue's soprano, to symbolize the masculinity and lack of feminine purity. An example is Hélène from Natasha, Pierre and the Great Comet of 1812.

Қылмыстық сот процестерінде қолдану

Бұл термин бұқаралық ақпарат құралдарында Джоди Ариас және Аманда Нокс сияқты көп шу көтерген қылмыстық сот процестеріне қатысты қолданылған.