Кіріспе
Саяси әлеуметтану – басқару және қоғамның өзара әрекеттесуін, сондай-ақ микро және макро деңгейде бір-біріне тигізетін әсерін зерттейтін пәнаралық ғылым саласы. Биліктің қалай таратылуы мен қоғамдар арасындағы және ішіндегі өзгерістерінің әлеуметтік себептері мен салдарына қызығушылық танытатын саяси әлеуметтанудың назарында жеке отбасылардан бастап, әлеуметтік және саяси қақтығыстар мен билік күресінің ортасы ретіндегі мемлекетке дейінгі мәселелер тұрады.
Political sociology is an interdisciplinary field of study concerned with exploring how governance and society interact and influence one another at the micro to macro levels of analysis. Interested in the social causes and consequences of how power is distributed and changes throughout and amongst societies, political sociology's focus ranges across individual families to the state as sites of social and political conflict and power contestation.
Кіріспе
Саяси әлеуметтану 1930 жылдардың басында әлеуметтану және саясаттың пәнаралық саласы ретінде қалыптасты. Бұл жаңа сала саяси әлеуметтанудың негізгі тақырыбы – билікті түсіну үшін Алексис де Токвиль, Джеймс Брайс, Роберт Мишельс, Макс Вебер, Эмиль Дюркгейм және Карл Маркс еңбектеріне сүйенді. Саяси әлеуметтанушылар үшін биліктің анықтамасы осы пәнаралық зерттеуде қолданылатын әдістер мен тұжырымдамалық аяға байланысты әртүрлі болады. Ең қарапайым түсінігінде, билік – басқа адамдарға немесе айналасындағы процестерге ықпал ету немесе оларды бақылау қабілеті. Бұл түрлі зерттеулерге және әдістемелерді пайдалануға мүмкіндік береді, себебі әр ғалымның билік туралы түсінігі өзгеше. Бұған қоса, олардың академиялық бөлімі немесе мекемесі осы пәнаралық салаға (мысалы, саяси немесе әлеуметтанулық зерттеулер) зерттеудің бастапқы бағытынан дамып, зерттеулеріне әсер ете алады. Орындалу жолындағы айырмашылықтарға қарамастан, саяси әлеуметтанудың басты мақсаты – билік құрылымдарының нақты бір әлеуметтік контексте қалай қалыптасқанын түсіну болып табылады.
Саяси әлеуметтану мен саясаттың әлеуметтануы
Екі бағыт та дұрыс болса да, саясаттың әлеуметтануы – саясатты әлеуметтанулық тұрғыдан қарастырып, оны қысқартуға бағытталған зерттеу (мысалы, әлеуметтанулық көзқарас арқылы саяси мәселелерді қарастыру), ал саяси әлеуметтану – қоғамды және оның билік үшін күресін бірлесіп зерттеудің әлеуметтік-саяси саласы. Саяси әлеуметтану туралы сөз болғанда, саясаттың әлеуметтануын оның синонимі ретінде қолдану жиі кездеседі. Сартори саясаттың әлеуметтануының саясатты әлеуметтанулық тұрғыдан талдаумен ғана айналысатынын, ал саяси әлеуметтанудың мақсаты – салааралық зерттеулер жүргізу емес екенін айтады. Бұл екі көзқарасқа да тән айырмашылық зерттеу нысандарына назар аудару арқылы анықталады. Саясаттың әлеуметтануы саяси өмірдегі қанау мен билік үшін күрестің саяси емес себептерін зерттейді, ал саяси әлеуметтану осы құбылыстардың саяси себептерін де, саяси емес себептерін де қарастырады.
Карл Маркс
Маркстің мемлекет туралы идеяларын үш салаға бөлуге болады: капитализмге дейінгі мемлекеттер, капиталистік (яғни, қазіргі) дәуірдегі мемлекеттер және капитализмнен кейінгі қоғамдағы мемлекет (немесе оның болмауы). Бұған қоса, оның мемлекет туралы ойлары жасы ұлғайған сайын өзгерді, ерте коммунизмге дейінгі кезеңде, 1848 жылғы Еуропадағы сәтсіз көтерілістерге дейінгі жас Маркс кезеңінде және оның пісіп, күрделі жұмыстарында айқын көзге көрінеді. Маркстің 1843 жылғы «Гегельдің құқық философиясына сын» еңбегіндегі негізгі түсінігі – мемлекет пен азаматтық қоғамның бөлек екендігі. Дегенмен, ол осы модельдің кейбір шектеулерін де байқап, былай деді: «Кез келген саяси мемлекет өзіне тікелей қатысы жоқ салалардың кепілдігін қажет етеді». Ол былай қосты: «Ол әлі жеке меншікті жою туралы ештеңе айтпады, дамыған таптық теорияны ұсынбады, және «мемлекет пен азаматтық қоғамды бөлу мәселесіне берген шешімі – таза саяси шешім, атап айтқанда, жалпыға бірдей сайлау құқығы». «Қазіргі мемлекеттің атқарушы органы – бүкіл буржуазияның ортақ істерін басқару комитеті ғана». «Белгілейді» деген тұжырымның күшті формасы болғанымен, Маркс «шарттарды» да қолданады. Тіпті «анықтама» себеп-салдарлық байланыс емес және іс-қимылдың өзара байланысы да мойындалады. Буржуазия экономиканы бақылайды, демек, олар мемлекетті де бақылайды. Осы теорияда мемлекет – таптық үстемдіктің құралы.
Антонио Грамши
Антонио Грамшидің гегемония теориясы оның капиталистік мемлекет туралы түсінігімен байланысты. Грамши мемлекетті үкімет деп тар мағынада қарастырмайды. Оның орнына, ол оны саяси қоғамға (полиция, армия, құқықтық жүйе және т.б.) – саяси институттар мен заңнамалық конституциялық бақылау саласына, және азаматтық қоғамға (отбасы, білім беру жүйесі, кәсіподақтар және т.б.) – мемлекет пен экономика арасында делдалдық қызмет атқаратын, көбінесе жеке немесе мемлекеттік емес сфера ретінде бөледі. Дегенмен, ол бұл бөліністің тек ұғымдық екенін және екеуінің шындықта жиі араласатынын нақтылайды. Грамши капиталистік мемлекет күш пен келісім арқылы билік етеді деп санайды: саяси қоғам – күш саласы, ал азаматтық қоғам – келісім саласы. Грамши қазіргі капитализмде буржуазияның кәсіподақтар мен азаматтық қоғамдағы саяси партиялардың белгілі бір талаптарына саяси сфера арқылы жауап беруге мүмкіндік жасауы арқылы экономикалық бақылауын сақтай алатынын айтады. Осылайша, буржуазия өзінің экономикалық мүдделерінен асып, гегемония нысандарының өзгеруіне жол беру арқылы пассивтік революцияға қатысады. Грамши реформашылдық пен фашизм сияқты қозғалыстардың, сондай-ақ Фредерик Тейлор мен Генри Фордтың ғылыми басқару және конвейерлік өндіріс әдістері осыған мысал болатынын көрсетеді.
Ральф Милибэнд
Ағылшын марксистік социолог Ральф Милибэнд американдық социолог К. Райт Миллстің ықпалында болды, олар дос болған. Ол 1969 жылы «Капиталистік қоғамдағы мемлекет» атты марксистік саяси әлеуметтану жөніндегі зерттемесін жариялады, онда плюрализм саяси билікті кеңейтеді деген пікірді қабылдамай, Батыс демократияларындағы билік үстем таптың қолында жинақталғанын айтты.
Никос Пулантас
Никос Пуланцастың мемлекет теориясы марксизмдегі ынталандырылған түсініктерге қарсылық білдірді. Ол үшін Милибанд сияқты инструменталистік марксистік көзқарастар мемлекетті белгілі бір таптың қолындағы қарапайым құрал деп санады. Пуланцас бұған келіспеді, себебі ол капиталистік таптың жеке, қысқа мерзімді пайдаға тым көп ден қоятынын, таптың жалпы билігін сақтаудың орнына, тек мемлекеттік билікті өз мүддесі үшін пайдалануға ұмтылмайтынын айтты. Пуланцас мемлекеттің капиталистік таптан салыстырмалы түрде тәуелсіз болғанымен, капиталистік қоғамның үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз етуге қызмет ететінін, демек капиталистік тапқа пайда әкелетінін дәлелдеді. Ол капитализм сияқты қанағаттандырушы жүйенің өзін-өзі қайта өндіру үшін қажетті әлеуметтік тұрақтылықпен қалай қатар өмір сүретініне назар аударды, әсіресе капитализмдегі таптық бөлінуді жеңу құралы ретінде ұлтшылдыққа ерекше мән берді. Грамшидің мәдени гегемония тұжырымынан үлгі алып, Пуланцас езгіге ұшырағандардың қозғалыстарын басу мемлекеттің жалғыз функциясы емес екенін айтты. Керісінше, мемлекеттік билік қанаушылардың келісімін алуы тиіс. Ол мұны таптық одақтар арқылы іске асырады, онда үстем топ бағынышты топтардың келісімін алу үшін бағынышты топтармен «одақ» құрады.
Боб Джессоп
Боб Джессоп Грамши, Милибанд және Пуланцас әсерімен мемлекетті жеке бірлік ретінде емес, стратегиялық әсерлері бар әлеуметтік қатынас ретінде қарастыруды ұсынды. Бұл мемлекетті әртүрлі әлеуметтік мүдделердің бейтарап үйлестірушісі, өз бюрократиялық мақсаттары мен мүдделері бар тәуелсіз корпоративтік субъект немесе плюралистер, элиташылдар/мемлекетшілдер және дәстүрлі марксистер сипаттағандай, "буржуазияның атқару комитеті" деп қарастыруға болмайды дегенді білдіреді. Керісінше, мемлекеттің мәнін анықтайтын нәрсе – ол орналасқан кең ауқымды әлеуметтік қатынастардың сипаты, әсіресе әлеуметтік күштердің тепе-теңдігі.
Плюрализм және билік қатынастары
Қазіргі заманғы саяси социология осы сұрақтарды қабылдап, зерттейді, бірақ ол қоғамдар арасындағы билік пен саясаттың қарым-қатынасына ден қояды, бұл мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты қамтиды, бірақ оған ғана шектелмейді. Мұның бір бөлігі – әлеуметтік қатынастардың күрделенуі, әлеуметтік қозғалыстардың ұйымдасуының нәтижесі және жаһандану салдарынан мемлекеттің әлсіреуімен байланысты. Алайда, бұл көбінесе әлеуметтік теорияны түбірімен қайта қарастырудың нәтижесі. Бұл қазір макро деңгейдегі сұрақтарға (мемлекеттік билікті қалай иелену және пайдалану) ғана емес, сонымен қатар микро деңгейдегі сұрақтарға да (әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы жеке тұлғаның қалыптасуы, білімнің саясаты және мағынаның күресінің құрылымдарға тигізетін әсері) назар аударады. Бұл салаға ең үлкен әсер еткендер – мәдени зерттеулер (Стюарт Холл), постструктурализм (Мишель Фуко, Джудит Батлер), прагматизм (Люк Болтански), құрылымдық теория (Энтони Гидденс) және мәдени социология (Джеффри С. Александр). Саяси социология батыс капиталистік жүйенің пайда болуымен қатар енгізілген екі институционалдық жүйе – демократиялық конституциялық либералды мемлекет және капиталистік экономика арасындағы динамиканы зерттеуге тырысады. Демократия барлық азаматтарға бейтараптық пен заң алдындағы теңдікке кепілдік береді, ал капиталистік жүйе экономикалық теңсіздікке және оның салдарынан саяси теңсіздікке әкелуі мүмкін. Плюралистер үшін саяси биліктің таралуы экономикалық мүдделермен емес, көптеген әлеуметтік жіктермен және саяси бағдарламалармен анықталады. Әртүрлі саяси мүдделер мен фракциялардың нанымдары ұжымдық ұйымдар арқылы бірігіп, саяси партияларға әсер ететін, икемді және әділ өкілдік құруға жұмыс істейді. Биліктің таралуы осылайша, мүдделері үшін күресіп жатқан топтардың өзара әрекеті арқылы жүзеге асырылады. Бұл модельдегі үкімет тек делдал ретінде жұмыс істейді және кез келген экономикалық биліктің бақылауынан бос. Алайда, бұл плюралистік демократия азаматтық құқықтарды және пікір білдіруді қамтамасыз ететін, сондай-ақ кәсіподақтар сияқты әлеуметтік және өндірістік ұйымдар арқылы өкілдіктерді ұйымдастыру мүмкіндігін ұсынатын негізгі құрылымның болуын қажет етеді. Шешімдер әртүрлі топтардың мүдделерін қорғау үшін келіссөздер мен компромисс арқылы қабылданады. Плюралистердің пікірінше, экономикалық элитаның саяси сфераға үстемдігіне көптеген факторлар тоқтатқан. Ұйымдасқан еңбек күшінің және мемлекеттің күшейе түсуі капиталдың мемлекетті манипуляциялау және бақылау мүмкіндігін шектеді. Сонымен қатар, капитал енді үстем тапқа емес, кеңейіп келе жатқан басқарушылық секторға және диверсификацияланған акционерлерге тиесілі, олардың ешқайсысы өз еркімен басқасына ықпал ете алмайды. Алайда, плюралистердің әділ өкілдікке басымдық беруі таңдау мүмкіндігіне қойылатын шектеулерді көлеңкеге түсіреді. Бахраух пен Баратц (1963) саяси аренадан белгілі бір саясатты қасақана шығаруды зерттеді. Мысалы, қоғамдағы радикалды өзгерістерді білдіретін ұйымдастырылған қозғалыстар көбінесе заңсыз деп бейнеленеді.
Бейнероликтер
Таунья Адкинс Коверт (2017), "Саяси әлеуметтану нені білдіреді?" (SAGE, төлем қабырғасы). В. Баутиста (2020), "Саяси әлеуметтануға кіріспе" (YouTube).
Кіріспе
Добрац, Б., Вальднер, Л. және Баззелл, Т., 2019. Билік, саясат және қоғам: Саяси әлеуметтануға кіріспе. Лондон: Рутледж. Яноски, Т., Хикс, А., Шварц, М. және Альфорд, Р., 2005. Саяси әлеуметтану туралы анықтамалық. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Лахман, Р., 2010. Мемлекеттер және билік. Оксфорд: Уайли. Нэш, К., 2007. Қазіргі заманғы саяси әлеуметтану бойынша оқулықтар. Мальден, Массачусетс: Блэкуэлл. Нейман, В., 2008. Билік, мемлекет және қоғам. Лонг-Гроув, Иллинойс: Уэвиленд Пресс. Орум, А. және Дейл, Дж., 2009. Саяси әлеуметтануға кіріспе. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Раш, М., 1992. Саясат және қоғам: Саяси әлеуметтануға кіріспе. Лондон: Рутледж.
Жалпы
Амента, Е., Нэш, К. және Скотт, А., 2016. Саяси социологияға арналған «Уайли Блэквелл» анықтамалығы. Малден, Массачусетс: Джон Уайли және Ұлдары.
Криминология
Джейкобс, Д. және Кармайкл, Дж., 2002. Өлім жазасының саяси әлеуметтануы: Біріктірілген уақыт қатарының талдауы. American Sociological Review, 67(1), 109-бет. Джейкобс, Д. және Хелмс, Р., 2001. Жазаның саяси әлеуметтануына қарай: Саясат және түрмеге қамауға алынған халықтың өзгеруі. Әлеуметтік ғылымдар зерттеулері, 30(2), 171–194-беттер.
Денсаулық және әл-ауқат
Банкс, Д. және Пурди, М., 2001. Денсаулық сақтаудың әлеуметтануы және саясаты. Лондон: Рутледж. Бекфилд, Дж., 2018. Саяси әлеуметтану және халық денсаулығы. Абингдон: Оксфорд университеті баспасы.
Ғылым
Фрикель, С. және Мур, К., 2006. Ғылымның жаңа саяси әлеуметтануы. Мэдисон: Висконсин университетінің баспасы.