Кіріспе
Хеброн қаласындағы ежелгі діни орын Мамре ( /ˈm//æ//m//r//i/; ), толық еврейше атауы Элоней Мамре, ‘Мамре емендері’, бастапқыда Ханаандағы Хеброн қаласында “заманнан бері” өсіп келе жатқан бір қасиетті ағашқа байланысты ежелгі діни орынды білдіреді. Алғашқы орналасқан жері – Кирбет Нимрада, Киелі кітаптағы баяндалғаннан бұрын, пұтқа табынушылықты жалған діндердің ағашқа табынуы болған. Бұл орынды ең жақсысы Ибраһим мен үш қонақ туралы Киелі кітаптағы оқиғадан білеміз. Ол шатырын құрған ағаш Мамре емені немесе теректісі деп белгілі. Қазіргі ғалымдар Хеброн маңында үш орынды анықтады, олар әртүрлі тарихи кезеңдерде Мамре деп аталып келді: Кирбет Нимра (парсы және эллиндік кезеңдердегі аз зерттелген орын), Рамат-эль-Халил (ең танымал орын, Ирод дәуірінен Византия дәуіріне дейін гүлденген) және Кирбет-эс-Сибте. Соңғысында салыстырмалы түрде жаңа дәстүр бойынша Мамре емені деп танылған ескі емен ағашы болған, ол 2019 жылы құлап, қазір орыс православие шіркеуінің аумағында орналасқан. Римдік яһуди тарихшысы Иосиф Флавий, сондай-ақ Византия кезеңінен келген христиан және яһуди деректері Мамренің орнын кейін араб тілінде Рамат-эль-Халил деп аталған жерде, тарихи Хеброннан солтүстікке қарай 4 шақырым жерде, сол қала мен Халхулдың арасында орналасқан деп көрсетеді. Ирод Ұлы осы жерде монументалды құрылыс салғаннан кейін, яһудилердің бұл орынды Мамремен байланыстыруын бастаған секілді. Бұл Яһудеядағы ең маңызды үш “жәрмеңке” немесе базардың бірі болды, онда жәрмеңке құрметті ағаш жанында өткізіліп, оған яһудилер, пұтқа табынушылар және христиандар қатысқан конфессияаралық мереке ілесіп жүрді. Бұл император Константин Ұлыны осы практиканы тоқтатуға әрекет етуге итермеледі.
Mamre ('/m//æ//m//r//i/; ), full Hebrew name Elonei Mamre, 'Oaks of Mamre', refers to an ancient religious site originally focused on a single holy tree, growing "since time immemorial" at Hebron in Canaan. At its first location, Khirbet Nimra, a pagan tree cult predated the biblical narrative. It is best known from the biblical story of Abraham and the three visitors. The tree under which he had pitched his tent is known as the oak or terebinth of Mamre. Modern scholars have identified three sites near Hebron which, in different historical periods, have been successively known as Mamre: Khirbet Nimra (a little excavated Persian and Hellenistic period site), Ramat el Khalil (the best known site, flourished from the Herodian through the Byzantine period), and Khirbet es Sibte. The last one contained an old oak tree identified by a relatively new tradition as the Oak of Mamre, which has collapsed in 2019, and is on the grounds of a Russian Orthodox monastery. Jewish Roman historian Josephus, as well as Christian and Jewish sources from the Byzantine period, locate Mamre at the site later renamed in Arabic as Ramat el Khalil, 4 km north of historical Hebron and approximately halfway between that city and Halhul. Herod the Great apparently initiated the Jewish identification of the site with Mamre, by erecting there a monumental enclosure. It was one of the three most important "fairs" or market places in Judea, where the fair was held next to the venerated tree, accompanied by an interdenominational festival joined in time by Jews, pagans, and Christians. This prompted Emperor Constantine the Great to unsuccessfully attempt at putting a stop to this practice by erecting a Christian basilica there.
Атаулар мен оқиғалар
Мамре – Ыбырайым лагері үшін шатырларын құрған, құрбандық тасын тұрғызған және үш періште түрінде Сараның жүктілігі туралы құдайлық хабар алған жер. Жаратылыс кітабының 13:18 аятында Ыбырайым “Мамредегі үлкен ағаштардың” жанында қоныстанғаны айтылады. Еврейлердің түпнұсқа дәстүрі, Септуагинтада сақталған мәтіндік айырмашылықтарға қарағанда, Иосиф Флавий Огигес деп атаған бір үлкен емен ағашына сілтеме жасайды. Мамре жиі Патриархтар үңгірімен байланыстырылады. Бір ғалымның пікірінше, Киелі кітапта Мамре ғана емес, сонымен қатар Махпела, Хеброн және Кирият-Арба туралы да айтарлықтай түсініксіздіктер бар, олардың төртеуі де бірнеше рет айтылады. Жаратылыс кітабында Мамре Хебронның өзімен теңестіріледі. Араб тілінде Рамет әл-Халил (“Достың төбесі”, яғни “Құдайдың досы”, яғни Ыбырайым) деп аталатын қираған орынды Мамре деп анықтаудың христиан дәстүрі 4-ші ғасырдағы ең алғашқы христиан паломниктеріне дейін жетеді және Иродтың (б.з.д. 1-ғасыр) дәуіріндегі дәстүрмен байланысты. Бұл орын “аморлық Мамренің теребинттері” деп аталады, Мамре – Ыбырайымның әскерімен бірге Кидорлаомерді қууға және Лотты құтқаруға біріккен үш аморлық басшының бірі (Жаратылыс 14:13, 24). Бұл айырмашылық көбінесе Пентатеухтың құрамындағы әртүрлі жазушылар дәстүрлерінің арасындағы келіспеушілікті көрсетеді деп түсіндіріледі, біріншісі Яхвистікке, екіншісі Элохистік редакциясына қатысты, қазіргі заманғы ғылымның құжаттамалық гипотезасына сәйкес.
Genesis 13:18 has Abraham settling by 'the great trees of Mamre'. The original Hebrew tradition appears, to judge from a textual variation conserved in the Septuagint, to have referred to a single great oak tree, which Josephus called Ogyges. Mamre has frequently been associated with the Cave of the Patriarchs. According to one scholar, there is considerable confusion in the Biblical narrative concerning not only Mamre, but also Machpelah, Hebron and Kiryat Arba, all four of which are aligned repeatedly. In Genesis, Mamre is also identified with Hebron itself The Christian tradition of identifying a ruined site surrounded by walls and called in Arabic Rāmet el Ḥalīl ('Hill of the Friend', meaning: "the friend of God", i. e. Abraham), with the Old Testament Mamre, goes back to the earliest Christian pilgrims in the 4th century CE, and connects to a tradition from the time of Herod (1st century BCE). it is called 'the Terebinths of Mamre the Amorite', Mamre being the name of one of the three Amorite chiefs who joined forces with those of Abraham in pursuit of Chedorlaomer to save Lot (Gen. 14:13,24). The supposed discrepancy is often explained as reflecting the discordance between the different scribal traditions behind the composition of the Pentateuch, the former relating to the Yahwist, the latter to the Elohist recension, according to the documentary hypothesis of modern scholarship.
Сәйкестендіру
Тарихта әр түрлі уақытта Мамре деп аталған үш негізгі орын бар. Олар хронологиялық ретпен:
Khirbet Nimra, an archaeological site next to Hebron and 2,5 km north of Ramat el Khalil, identified as the Persian and Hellenistic period Mamre. A modern Russian Orthodox monastery is marking the site.
Хеврон қаласының жанында және Рамат әл-Халилден 2,5 км солтүстікке қарай орналасқан Хирбет Нимра археологиялық ескерткіші, парсы және эллинистік дәуірдегі Мамре ретінде танылған. Қазіргі заманғы орыс православие шіркеуі осы орынды белгілеп тұр.
Khirbet Nimra, an archaeological site next to Hebron and 2,5 km north of Ramat el Khalil, identified as the Persian and Hellenistic period Mamre. A modern Russian Orthodox monastery is marking the site.
Хирбет Нимра: парсы және эллиндік Мамре
Джеррикеге сәйкес, парсы және эллиндік Мамре қазіргі Хеброннан солтүстікке қарай 1 км жердегі Хирбет Нимрада орналасқан, онда Киелі кітаптағы Ыбырайым туралы оқиға жазылғанға дейін пұтқа табынушылық ағаш культі болған. Гринберг пен Кейнэн қоныстанудың негізгі кезеңдерін: ерте римдік, кеш римдік, византиялық және крестонос кезеңдері деп тізімдейді, сондай-ақ темір дәуірі IIc және эллиндік кезеңдерінен аз маңызды табылған заттар бар. Бірақ екінші мыңжылдықтың бірінші жартысынан темір дәуірінің соңына дейін осы жерде адамдар тұрғанына археологиялық дәлелдер жоқ. 49 метр ені және 65 метр ұзындығы бар 2 метр қалыңдықтағы тас қабырғаны Ирод салған, бұл мүмкін құдайға табыну орны болған. Оның ішінде диаметрі 5 метрден асатын ежелгі құдық бар.
The 2 m thick stone wall enclosing an area 49 m wide and 65 m long was constructed by Herod, possibly as a cultic place of worship. It contained an ancient well, more than 5 m in diameter,
Римдік мерекелер мен Византия базиликасы
Евсевий мен Созомен раввиндік тыйымға қарамастан, Константин Ұлының (302–337) билік кезінде базардың сауда жәрмеңкесі қызметін атқарумен қатар, христиандар, яһудилер және пұтқа табынушылар жиі келетін бейресми дінаралық фестивальге айналғандығын сипаттайды. 1926–1928 жылдары неміс ғалымы А. Э. Мадер жүргізген қазба жұмыстарынан кейін 1957 жылы жасалған жердің жоспары мен реконструкциясы, Харам Рамет әл-Халил қоршауының шығыс қабырғасындағы Константин базиликасын, ал қоршаудың батыс бөлігінде – құдық, құрбандық тақтасы және ағашты көрсетеді. Құрметтелген ағаш христиан зыяратшыларының естеліктер алып кетуі салдарынан қиратылып, жетінші ғасырға дейін сақталған түбірі ғана қалды. Бесінші ғасырдағы Созоменнің (Historia Ecclesiastica Book II 4 54) еңбегі – ерте христиан дәуіріндегі Мамредегі амалдар туралы ең толық мәліметтерді береді. VI ғасырғы Мадаба картасында Константин базиликасының бағаналы атриумы бейнеленген, оның астында жартылай сақталған грекше жазуда "Арбо, сондай-ақ Теребинт. Мамбре ағашы" деп көрсетілген. Константин базиликасы 614 жылы парсылардың шапқыны кезінде қиратылған. Исламда Меккедегі Қағба "Ибраһим/Авраам үйі" ретінде қасиетті саналатындықтан (Құран 2:125-ке қараңыз), оның қонақжайлық дәстүрі де сол қалаға көшкен, ал мұсылман билігі тұсында Мамре дінаралық құлшылық пен мерекелік орын ретіндегі тарихи маңызын жоғалтты. Бұл жерді ХХ ғасырдағы христиан және еврей археологтары зерттеді. 2015 жылы Палестина Туризм министрлігі, БҰҰ және аймақтағы үш қауымның – мұсылмандар, яһудилер және христиандар өкілдері бірігіп, келушілер үшін жаңа "кездесу орталығын" қалпына келтірді. Алайда, 2019 жылдың өзінде орталық әлі ашылмады және аймақтың өзі көп келушіні қабылдамайды.