Кіріспе
Эпителийлік жасушалардан дамитын қатерлі ісік.
Карцинома – эпителийлік жасушалардан дамитын қатерлі ісік. Нақтырақ айтқанда, карцинома – организмнің ішкі немесе сыртқы бетін жабатын тіндерде басталатын, эмбриогенез кезінде эндодерма, мезодерма немесе эктодерма ұрықтық қабаттарынан пайда болған жасушалардан туындайтын қатерлі ісік. Карциномалар жасушаның ДНК-сы зақымданған немесе өзгерген кезде пайда болады, соның салдарынан жасуша бақылаусыз өсе бастап, қатерліге айналады. Бұл сөз грек тіліндегі καρκίνωμα (өзі каркинос – шабадан деген мағынаны білдіреді) сөзінен алынған.
Жіктеу
2004 жылғы жағдай бойынша ғылыми қоғамдастықта қарапайым және толық сыныптау жүйесі әзірленіп, қабылданбаған. Аденокарцинома (адено = без) – микроскопиялық безге қатысты тіндік цитология, тіндік құрылымы және/немесе безге қатысты молекулалық өнімдері, мысалы, муцин қамтитын карциноманы білдіреді. Сквамоздық клеткалы карцинома – сквамоздық дифференциацияны көрсететін байқалатын ерекшеліктері мен сипаттамалары бар карциноманы білдіреді (клеткааралық көпірлер, кератинизация, сквамоздық перлілер). Аденосквамоздық карцинома – аденокарцинома мен сквамоздық клеткалы карциномадан тұратын аралас ісік, онда осы жасушалардың әрқайсысы ісік көлемінің кемінде 10% құрайды. Анапластикалық карцинома – жоғары дәрежелі карциномалардың гетерогендік тобы, онда нақтырақ дифференциацияланған жаңа түзілімдердің ешқайсысының гистологиялық немесе цитологиялық дәлелі жоқ жасушалар кездеседі. Бұл ісіктер анапластикалық немесе дифференциацияланбаған карцинома деп аталады. Үлкен жасушалы карцинома – үлкен, біртекті дөңгелек немесе айқын көпбұрышты пішінді, мол цитоплазмасы бар жасушалардан тұрады. Кішкентай жасушалы карцинома – жасушалары әдетте дөңгелек болып келеді және диаметрі тынышқан лимфоциттің диаметрінен шамамен үш есе кіші, цитоплазмасы аз. Кейде кішкентай жасушалы қатерлі ісіктерде сәл көпбұрышты және/немесе шпиндел тәрізді жасушалардың маңызды компоненттері болуы мүмкін. Анапластикалық, дифференциацияланбаған карциноманың көптеген сирек кездесетін кіші түрлері бар. Ең танымал түрлерінің ішінде псевдосаркоматоздық компоненттері бар зақымданулар бар: шпинделді жасушалы карцинома (қосылмалы тіндік қатерлі ісіктерге ұқсайтын созылған жасушаларды қамтиды), алып жасушалы карцинома (өте үлкен, ерекше, көп ядролы жасушаларды қамтиды) және саркоматоидты карцинома (шпинделді және алып жасушалы карциноманың қоспасы). Плеоморфты карцинома – шпинделді жасушалар және/немесе алып жасушалар компоненттерін, сондай-ақ жоғары дифференциацияланған түрлерге тән жасушалардың кемінде 10% компонентін (мысалы, аденокарцинома және/немесе сквамоздық клеткалы карцинома) қамтиды. Өте сирек жағдайларда ісіктерде карциномаға және нағыз саркомаға ұқсас жеке компоненттер болуы мүмкін, оның ішінде карциносаркома және өкпе бластомасы.
Карцинома In situ
Карцинома ин ситу (немесе CIS) термині – қатерлі ісік емес, бірақ айқын түрде бұзылған жасушаларды білдіреді. Сондықтан, олар әдетте карцинома болып табылмайды.
Инвазия және метастаздар
Қатерлі ісіктің басты белгісі – жергілікті және жақын орналасқан тіндерге таралып, ену арқылы өсуге бейімділігі, содан кейін бастапқы орнынан дененің алыс және аймақтық жерлеріне таралуы, бұл процесс метастаз деп аталады. Егер оны тоқтатпаса, ісік өсіп, метастаздар пайда болып, организмнің күші таусылып, өлімге алып келеді. Карцинома лимфа түйіндері және қан арқылы метастаздауға қабілетті.
Мутация
Бүкіл геномды секвенирлеу бүкіл адам геномдарының мутациялық жиілігін анықтады. Адамдар үшін ұрпақтар арасындағы бүкіл геномдағы мутациялар жиілігі (ата-анадан балаға дейін) шамамен 70 жаңа мутацияны құрайды. Алайда, карциномаларда мутациялар жиілігі әлдеқайда жоғары. Бұл жиілік тіндердің түріне, ДНҚ жөндеудің жетіспеушілігіне және темекі түтіні сияқты ДНҚ-ны зақымдайтын факторларға байланысты. Туна мен Амос кейбір карциномалардағы мегабазаға (Mb) шаққандағы мутация жиілігін (геном бойынша мутация жиілігімен бірге) кестеде көрсеткендей жинақтады. + Мутация жиілігі Жасуша түрі Мутация жиілігі Мегабазаға қарай Диплоидты геномға қарай Жасушалық желі 0,023 70 Простата қатерлі ісігі 0,9 5,400 Қоңыр ішек қатерлі ісігі ~5 ~30,000 Микросателлиттер тұрақты (MSS) қондырғылы қатерлі ісік 2,8 16,800 Микросателлиттер тұрақсыз (MSI) қондырғылы қатерлі ісік (жөндеу қателіктері) 47 282,000 Бауыр қатерлі ісігі 4,2 25,200 Сүт безі қатерлі ісігі 1,18–1,66 7,080–9,960 Өкпе қатерлі ісігі 17,7 106,200 Кішкентай ұялы өкпе қатерлі ісігі 7,4 44,400 Кішкентай емес ұялы өкпе қатерлі ісігі (түтіншілер) 10,5 63,000 Кішкентай емес ұялы өкпе қатерлі ісігі (түтінші емес) 0,6 3,600 Өкпе аденокарциномасы (түтіншілер) 9,8 58,500 Өкпе аденокарциномасы (түтінші емес) 1,7 10,200
Мутациялардың себебі
Карциномалардағы мутациялардың басты себебі ДНК зақымдануы болып табылады. Мысалы, өкпе қатерлі ісігі жағдайында ДНК зақымдануына экзогенді генотоксикалық темекі түтінінің құрамындағы заттар (мысалы, акролеин, формальдегид, акрилонитрил, 1,3-бутадиен, ацетальдегид, этилен оксиді және изопрен) себеп болады. Эндогендік (метаболизм нәтижесінде туындайтын) ДНК зақымдануы да өте жиі болады, ол адам жасушаларының геномдарында күніне шамамен 60 000 реттен астам кездеседі. Сыртқы және эндогендік зақымданулар қате транслезиялық синтез немесе ДНК-ның қате жөнделуі (мысалы, гомолог емес ұштарының қосылуы) арқылы мутацияға айналуы мүмкін.
Жоғары жиілік
Карциномалардағы жалпы геномдағы мутациялардың жоғары жиілігі, көбінесе ерте канцерогендік өзгерістердің ДНК жөндеудегі кемшіліктер болуымен байланысты екенін көрсетеді. Мысалы, ДНК сәйкессіздігін жөндеуде кемшіліктері бар жасушаларда мутация деңгейі айтарлықтай жоғарылайды (кейде 100 есеге дейін). ДНК жөндеудегі кемшілік, ДНК зақымдануының жиналуына мүмкіндік береді, ал қатеге бейім транслезиялық синтез осы зақымданулардың кейбіреулерінен мутациялардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, осы жиналған ДНК зақымдануларының дұрыс жөнделмеуі эпигенетикалық өзгерістерге немесе эпимутацияларға әкелуі мүмкін. ДНК жөндеу геніндегі мутация немесе эпимутация өзіндік таңдау артықшылығын бермесе де, мұндай жөндеу ақаулығы, жасуша пролиферациялық артықшылықты қамтамасыз ететін қосымша мутация/эпимутация алғанда, серік ретінде тасымалдануы мүмкін. Пролиферациялық артықшылықтарымен қатар, бір немесе бірнеше ДНК жөндеу ақаулары бар (өте жоғары мутация деңгейін тудыратын) мұндай жасушалар, карциномаларда байқалатын жалпы геномдық мутациялардың жоғары жиілігіне себеп болады.
ДНҚ-ны жөндеу
Соматикалық жасушаларда ДНК жөндеудегі кемшіліктер кейде ДНК жөндеу гендеріндегі мутациялардың салдарынан туындайды, бірақ көбінесе ДНК жөндеу гендерінің экспрессиясының эпигенетикалық түрде төмендеуінен болады. Сөйтіп, 113 колоректальды карциноманың қатарында тек төртеуінде ғана ДНК жөндеу гені MGMT-де соматикалық қате мутациялар табылды, ал осы қатерлі ісіктердің көпшілігі MGMT промотор аймағының метилирленуіне байланысты MGMT ақуызының экспрессиясы төмендеген.
Диагностика
Карциномалар биопсия арқылы, оның ішінде жіңішке инемен аспирация (FNA), ядролық биопсия немесе бір лимфа түйінінің толық емес алып тасталуы арқылы нақты диагнозбен анықталады. Патологтың микроскоп арқылы қарауы эпителий жасушаларының молекулалық, жасушалық немесе тіндік құрылымдық ерекшеліктерін анықтау үшін қажет.
Сайыс өткізу
Карциноманың сатылануы – физикалық/клиникалық тексеру, жасушалар мен тіндердің патологиялық қарастырылуы, хирургиялық әдістер, зертханалық тесттер және бейнелеу зерттеулерін логикалық тәртіппен біріктіру арқылы ісіктің мөлшері, оның таралу және метастаздану деңгейі туралы ақпарат алу процесі. Карциноманың сатысы – қатерлі ісіктің болжамымен ең тұрақты және тығыз байланысты айнымалы. Карциномалар көбінесе рим цифрларымен сатылануы мүмкін. Көптеген жіктемелерде I және II сатыдағы карциномалар ісіктің кішкентай екені және/немесе тек жергілікті құрылымдарға тарағаны анықталғанда расталады. III сатыдағы карциномалар әдетте аймақтық лимфа түйіндеріне, тіндерге және/немесе орган құрылымдарына тараған болып табылады, ал IV сатыдағы ісіктер қан арқылы алысқа, тіндерге немесе органдарға метастаздаған. Карциноманың кейбір түрлерінде 0 сатыдағы карцинома in situ карциноманы сипаттау үшін, сондай-ақ қатерлі жасушаларды анықтау үшін қақырықты тексеру арқылы ғана анықталатын жасырын карциномаларды белгілеу үшін қолданылады (өкпе карциномасында). Жаңа сатылану жүйелерінде (a, b, c) субсатылары ұқсас болжамға немесе емдеу таңдауларына ие пациенттердің топтарын жақсырақ анықтау үшін жиі қолданылады. Сатылану критерийлері ісіктің пайда болған орган жүйесіне байланысты айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Мысалы, ішек және несеп қуығының қатерлі ісігінің сатылану жүйесі инвазия тереңдігіне, сүт безі карциномының сатылануы ісіктің мөлшеріне көбірек байланысты, ал бүйрек карциномасында сатылану ісіктің мөлшеріне және бүйрек синусына ену тереңдігіне негізделген. Өкпе карциномы бірнеше өлшемді және анатомиялық айнымалыларды ескере отырып, күрделірек сатылану жүйесіне ие. UICC/AJCC TNM жүйелері көбінесе қолданылады. Дегенмен, кейбір жиі кездесетін ісіктер үшін классикалық сатылану әдістері (мысалы, ішектің қатерлі ісігі үшін Герцог жіктемесі) әлі де қолданылады.
Эпидемиология
Қатерлі ісік көбінесе ересектер ауруы ретінде қарастырылса да, балалар да қатерлі ісікке шалдығуы мүмкін. Ересектермен салыстырғанда, балаларда карцинома кездесуі өте сирек. Карцинома диагнозы қойылған жағдайлардың 1%-дан да азы балаларда болады. Жұмыршық безі карциномасының ең маңызды екі факторы – жас және отбасылық тарих.