Кіріспе

Жоғары жылдамдықты кресло-лифті түрі Ажыратылатын кресло-лифт немесе жоғары жылдамдықты кресло-лифт – жолаушыларға арналған әуе көлігінің бір түрі. Ол, тұрақты тұтқалы кресло-лифт сияқты, екі (немесе одан да көп) терминал арасындағы аралық тіреулер арқылы жалғастырылған, үнемі қозғалатын сым арқанға (тасымалдау арқаны деп аталады) бекітілген көптеген креслолардан тұрады. Бүгінде мұндай лифттер шаңғы курорттарында, ең кішкентайларын қоспағанда, кеңінен таралған. Кейбіреулері туристік орындарда және қалалық көлік жүйелерінде де орнатылған. Ажыратылатын кресло-лифт технологиясының ең маңызды артықшылығы – жылдамдық және сыйымдылық. Ажыратылатын кресло-лифттер тұрақты тұтқалы лифттерге қарағанда әлдеқайда жылдам қозғалады, орташа жылдамдығы минутына 1000 фут (11,3 миль/сағ, 18 км/сағ, 5,08 м/с), ал тұрақты тұтқалы лифттердің орташа жылдамдығы 500 фут/мин (5,6 миль/сағ, 9 км/сағ, 2,54 м/с). Арқан жолаушылардың қауіпсіз түрде түсіп-көтерілуіне мүмкіндік беретін жылдамдықпен қозғалғандықтан, әр кресло терминалдарда арқаннан ажыратылатын, күшті серіппелі тұтқамен бекітіледі. Бұл креслоның жолаушыларды тиеу және түсіру үшін ыңғайлы жылдамдықпен – минутына 200 фут (2 миль/сағ, 4 км/сағ, 1 м/с) қозғалуын қамтамасыз етеді. Бұл жылдамдық тіпті бастауыш деңгейдегі кресло-лифттерге қарағанда да баяу. Ажыратылатын креслолардың тағы бір артықшылығы – ауа райы нашар болғанда арқан мен тіреулерге түсетін жүктемені азайту үшін креслоларды алып тастау мүмкіндігі. Сонымен қатар, экстремалды ауа райында жүксіз арқанды пайдалану арқан мен роликтерде мұз бен қардың жиналуын болдырмауға немесе айтарлықтай азайтуға көмектеседі. Бұл лифтті пайдалануға дайындағанда уақыт, шығын және қауіпсіздік мәселелерін азайтады, әйтпесе жұмысшылар әр тіреуге көтеріліп, мұзды қашап, қарды жинауға мәжбүр болар еді. Кресло-лифттердің сыйымдылығы әртүрлі болып келеді, 1-ден 8 жолаушыға дейін көтере алады. Бір кресло-лифттегі барлық креслолар әдетте бірдей сыйымдылыққа ие. Әртүрлі өлшемдерді атау үшін "бір орындық", "екі орындық", "үш орындық", "төрт орындық", "алты орындық" және "сегіз орындық" сияқты терминдер қолданылады. Ажыратылатын кресло-лифттерді "жоғары жылдамдықты" немесе "экспресс" деп те сипаттауға болады, соның салдарынан "жоғары жылдамдықты алты орындық" және "экспресс төрт орындық" сияқты атаулар пайда болады. Кейбір ажыратылатын кресло-лифттерде жолаушыларды ауа райынан қорғау үшін жабылатын акрил шыны күмбезі бар креслолар орнатылған. Баяу түсіп-көтерілу жылдамдығын жылдам арқан жылдамдығымен үйлестірудің тағы бір жолы – конвейерлік лента жүйесі: креслолар терминал арқылы толық жылдамдықпен қозғалады. Ал жолаушылар кілем сияқты материалдан жасалған конвейерлік ленталар жүйесінде кресло жылдамдығына жақындағанша үдетіледі. 2004 жылдың 26 желтоқсанында Лех-ам-Арльберг және Брегензервальдтағы Шрокенде бес Doppelmayr ажыратылатын кресло-лифті шаңғышыларға тауға көтерілгенде жылы орындықтардың қосымша ыңғайын ұсына отырып, жылытылатын орындықтары бар алғашқы кресло-лифттер аталды.

Тарих

Doppelmayr (Солтүстік Америка) 1981 жылы Breckenridge, CO орналасқан жерде әлемдегі алғашқы ажыратылатын төрт орындық көтергіш – Quicksilver SuperChair-ді салды. Бұл көтергіш кейін 1999 жылы Poma компаниясы орнатқан алты орындық ажыратылатын Quicksilver Super6 көтергішімен ауыстырылды. Von Roll Habegger 1984 жылы Нью-Йорк штатындағы Гор тауында АҚШ-тың шығысындағы жалғыз жоғары жылдамдықты үш орындық "Adirondack Express" көтергішін орнатты. Содан кейін Poma 1990 жылы Вермонт штатындағы Sugarbush курортында минутына 1100 фут жылдамдықпен қозғалатын Green Mountain Express атты алғашқы креслолық көтергішті құрды.

Доппельмайр

Ажыратылатын кресло-лифт 1908 жылы кресло-лифтпен емес, ал платер-лифтпен басталды, себебі таяқтар кабельден шығып, адам отырғанда бекітілді. 1961 жылы Шотландиядағы Кэрнгорм тауында екі орындық "Ақ әйел" ажыратылатын кресло-лифті орнатылды. 1981 жылы әлемдегі алғашқы жоғары жылдамдықты ажыратылатын төрт орындық лифт пайда болды – Doppelmayr компаниясының Колорадо штатындағы Брекенридж тау шаңғы курортында орнатқан Quicksilver SuperChair. Бұл лифт 1999 жылы Квебек штатындағы Owl's Head шаңғы алабына "Le Lac" деген атпен көшірілді және екі елде 38 маусым қызмет еткеннен кейін 2019 жылы бұзылды. Осы алғашқы ажыратылатын кресло-лифтке 1983 жылы Орегон штатындағы Бакалавр тауында және 1984 жылы Австралиядағы Виктория штатындағы Маунт-Буллерде екі ажыратылатын төрт орындық лифт қосылды. 1985 жылға дейін Quicksilver Колорадодағы жалғыз ажыратылатын төрт орындық лифт болды, содан кейін Vail тау шаңғы курорты төрт Doppelmayr жоғары жылдамдықты төрт орындық лифтін орнатты. 1988 жылы Vail тау шаңғы курорты Orient Express Lift #21 ашты, ол АҚШ-тағы тіктөртбұрышты мұнара басқасы бар алғашқы Doppelmayr кресло-лифті болды. Orient Express сондай-ақ АҚШ-тағы 800 ат күші бар алғашқы Doppelmayr кресло-лифті болды. Бастапқы тұтқа кейінірек, Vail төрт орындық лифттері салынбас бұрын сәл өзгертілді. "Көктемгі серия" деп аталған бұл тұтқалар жоғары жылдамдықты төрт орындық лифттерде DS 104, ал сегіз орындық гондолаларда DS 108 деп белгіленді. 1995 жылы "Torsion" сериясы деп аталатын жаңа тұтқа енгізілді. Torsion тұтқалары жоғары жылдамдықты төрт орындық лифттерде DT 104, жоғары жылдамдықты алты орындық лифттерде DT 106, ал сегіз орындық гондолаларда DT 108 деп аталды. Torsion тұтқасы бүгінге дейін Doppelmayr (Солтүстік Америка) компаниясының негізгі тұтқасы болып табылады. Poma тұтқаларынан айырмашылығы, Doppelmayr тұтқалары екі позициялы болып келеді. Орындық терминалға кіргенде, бұрышты ролик металл жолақпен төмен итеріледі, бұл тұтқаның жағын ашады. Жақ орындық терминалды қалдырғаннан кейін кабельге қайта бекітілгенге дейін ашық күйде қалады. Тұтқаның қысқы күші екі позициялы тұтқалар кабельге қайта бекітілгенге дейін, тасымалдаушы (орындық) терминалды қалдырып жатқанда өлшенеді, Poma тұтқаларынан айырмашылығы, тұтқаның күші контур арқылы өтетін кезде өлшенеді. Тұтқаның жеткіліксіз қысқы күші дабыл сигналын береді және терминалдан кейінгі алғашқы бұрылыс мұнарасына жетпей тұрып лифтті тоқтатады. Осы конструкцияға байланысты, көптеген Doppelmayr ажыратылатын лифттері кері бағытта жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Бұл тұтқаның күшіне байланысты дабыл сигналы берілген тұтқа мен тасымалдаушының тексеру немесе алып тастау үшін терминалға кері қайтуына мүмкіндік береді. Quicksilver Quad лифтіндегі бастапқы терминалдардың барлығы толығымен жабық болды, бірақ 1985 жылы Vail тау шаңғы курортының жоғары жылдамдықты төрт орындық лифттеріне уақыт келгенде терминал дизайны қазір CLD 260 терминалы ретінде жіктелетін өзгеріске ұшырады. Осы және ескі терминалдар контурлар үшін шиналардың орнына тізбектерді қолданатын терминалдардың жалғыз түрі болды. 1989 жылы ескі дизайн ресми түрде зейнеткерлікке шығарылды, Vail-де Avanti жоғары жылдамдықты төрт орындық лифті қосылды және UNI деп аталатын жаңа дизайн енгізілді. Бұл дизайн 1989 жылдан бастап 1994 жылы DS 104 тұтқасының соңғы жылына дейін қолданылды. 1992 жылы дизайн, негізінен, кіру шұңқыры аймағында сәл өзгертілді. Torsion сериясының енгізілуімен UNI M терминалы пайда болды, ол 1995 және 2002 жылдар аралығында бірқатар шағын косметикалық өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта екі нұсқа ұсынылады: UNI G терминалы және UNI GS терминалы, оларды соңғы терезелердің сыртқы түрі арқылы ажыратуға болады. Алғашқы UNI GS кресло-лифті, Panorama, 2003 жылы Gunstock Mountain Resort-те таныстырылды.

Пома

Poma бұл нарыққа (Quicksilver Superchair) орнатылғаннан кейін екі-үш жыл ішінде енді. Дәлелдеу қиын болғанымен, ең алғашқы белгілі Poma төрт орындық лифтілері шамамен 1985 жылдан бастап пайда болды, мысалы, Snowmass-тағы (Coney Glade), Mission Ridge-тегі (Liberator Express) (2005 жылы орнатылған, бұрын (Summit Express) деп аталған, 1985 жылдан 2005 жылға дейін Winter Park курортында жұмыс істеді) және басқалары. Олар жасаған алғашқы жоғары жылдамдықты төрт орындық лифтілердің көпшілігі Альфа Эволюция лифтілері деп аталды, себебі олар Alpha жетегі бар Performance терминалын пайдаланды. Бұл ертедегі кресло-лифтілерде сондай-ақ Performance терминалының астында орналасқан күмбезді жетектер болды. Breckenridge тау шаңғы курортындағы ескі (Colorado Superchair) және Copper Mountain-дегі (American Flyer) – бұл күмбезді жетегі бар Performance терминалдарының екі керемет мысалы. Қазіргі таңда мұндай стильдегі лифтілер өте сирек кездеседі. Кейіннен Performance жетегі терминалы негізгі терминал құрылымының ішінде бұқа дөңгелекті механизмдерді орналастыру үшін өзгертілді, бұл терминал арқылы кабельді өткізу қажеттілігін жойды. Poma тізбектердің орнына шина профильдерін енгізуде де баяу болды, және 1992 жылға дейін компания Challenger терминалын енгізгенге дейін шина профильдерін қолданбады. Бұл терминал 1998 жылы ресми түрде тоқтатылғанға дейін терезелерінде өзгерістер жасалды. Сол кезде жаңа Omega T тұтқасы шығарылды және оған Omega деп аталатын жаңа терминал енгізілді. 2003 жылы ол жаңа нұсқамен ауыстырылды, ол негізінен аяғындағы терезелерді өзгертті. Doppelmayr-дан айырмашылығы, Poma тұтқалары бір позициялы. Мұндай жағдайда олар төменге басылады, бұл орындықты ажырату үшін жақтарын ашады, содан кейін жақтары жабылады және серіппе босатылады. Бұл процесс қосылу үшін керісінше орындалады. Бұл конструкция тұтқа күшін шина профилі арқылы өтетін кезінде өлшеуге және егер жеткіліксіз тұтқа күші анықталса, лифт ұстап тұру арқанына қайта жалғанудан бұрын тоқтауына мүмкіндік береді. Doppelmayr лифтілерінен айырмашылығы, тұтқа мен тасымалдаушы терминалдан шығып жатқанда тұтқа күшін тексереді, көптеген Poma ажыратылатын лифтілері кері бағытта жұмыс істеуге арналмаған, себебі тұтқа күші жеткіліксіз болған тұтқа терминал ішінде тоқтатылуы мүмкін. Poma сонымен қатар, ерекше лифтілерді жасаумен де белгілі, олардың көпшілігі Breckenridge тау шаңғы курортында орналасқан, соның ішінде Солтүстік Америкадағы жалғыз қос жүктемелі креслолы лифт (Quicksilver Super6), Колорадодағы алғашқы жоғары жылдамдықты лифт ортада жүктеумен (Peak 8 SuperConnect) және Солтүстік Америкадағы ең биік лифт (Imperial Express SuperChair) 12 840 фут биіктікте. Сондай-ақ, ол 2022 жылы Солтүстік Америкадағы ең жоғары жылдамдықты алты орындық лифтіні (Lenawee Mountain Express) Arapahoe Basin-де орнатты, оның биіктігі 12434 фут (3790 м).

CTEC/Garaventa CTEC

CTEC 1989 жылы Solitude Mountain Resort-те (Eagle express деп аталды) алғашқы ажыратылатын көлігін салды. Бұл лифтіні салуда олар Von Roll компаниясымен сирек кездесетін серіктестікке ие болды. Бұл сонымен қатар Юта штатындағы алғашқы ажыратылатын төрт орындық лифт болды. 1990 жылдан бастап, 1992 жылы бірігуге дейін олар ажыратылатын технология бойынша Garaventa компаниясымен серіктестік құрды. Олар Grand Targhee, Stevens Pass, Deer Valley, Park City, Snowbird, Alta, Palisades Tahoe, Stratton және Attitash сияқты көптеген курорттарға ажыратылатын лифттер орнатты. Олар 2002 жылға дейін лифттер құрастырды, содан кейін Doppelmayr компаниясымен бірікті. Garaventa-ның кейбір конструкциялары бүгінге дейін қолданылуда.

Көтергіштерді жасау / Ян

Ян Лифт, кейінірек Лифт Инженерия деп аталған, 1987 және 1994 жылдар аралығында, негізінен АҚШ және Канадада 31 жоғары жылдамдықты төрт орындық көтергіш салды. Ажыратылатын тұтқалардың дизайны ерекше болды, онда V пішіндес ойықтары бар болаттан жасалған табан арқанның үстіне орналасып, резеңке серіппелермен керілген жиналыммен бекітілді. Бұл тұтқалар табиғи күш пен үйкеліске көбірек сүйенді, ал таза тұтқа күшіне қарағанда әлдеқайда нашар болды. Тұтқалар сығуға бейімділігімен танымал болды және оларды жиі реттеу қажет болды. Ян екі қаза тағдырлы оқиғадан кейін ажыратылатын көтергіштерді құрастыруды тоқтатты. 1993 жылы Таходағы Сиерра тауында тұтқаның бұзылуы салдарынан екі орындық біріктіріліп, 9 жасар бала қаза тапты. Соңында, 1995 жылы Уистлер Блэккомбтың Quicksilver көтергіші жұмыс істеп тұрғанда 4 орындық құлап түсті. Көтергіштің ең тік бөлігінен орындық құлап, тізбектей әсер тудырып, тағы 3 орындықты құлатты. Төрт орындық ең жақын тіреуге соқтығысып, 75 фут биіктіктен құлап, 2 адам қаза тауып, 8 адам жарақат алды. Ян 1997 жылы банкротқа ұшырады және содан бері қызметін тоқтатты.

Лайтнер-Пома

Leitner Poma – Poma компаниясының қазіргі нұсқасы, АҚШ-тағы бірлескен кәсіпорын. Еуропада Poma және Leitner жеке кәсіпорындар ретінде жұмыс істейді. Олар енді мынадай ажыратылатын өнімдерді шығармайды: Arceaux Carrier, Arceaux version 2 Carrier, Performance Terminal, Challenger Terminal, Competition Terminal, Leitner Grip, Omega Terminal және Omega grip. Leitner Poma жаңа LPA тұтқасымен және Omega терминалының жаңа нұсқасымен бірге жақсартылған Omega тасымалдаушысын жасады. Leitner Poma Брекенридж тау шаңғы курорты, Вайл тау шаңғы курорты, Қысқы парк курорты, Snowmass, Аспен тауы, Buttermilk, Аспен таулы аймағы, Okemo, Mount Snow, Sugarbush курорты және көптеген басқа да тау шаңғы курорттарымен жақсы қарым-қатынаста.

Доппельмайр

Doppelmayr (Солтүстік Америка), бұрын Doppelmayr CTEC деп белгілі болған, CTEC, Garaventa және Doppelmayr компанияларының әлемдік деңгейдегі бірігуі. Олар Garaventa және Doppelmayr Carriers, UNI GS/UNI G (Еуропа) терминалдары мен Torsion тұтқаларын қазір де шығарады. АҚШ-тағы Doppelmayr Garaventa тасымалдаушыларын тоқтатуға көшіп, оларды Doppelmayr EJ тасымалдаушыларымен алмастыруда. Doppelmayr алғашқы жоғары жылдамдықты төрт орынды көлік құралын, Steamboat шаңғы курортында алғашқы 8 орындық гондоланы салғанымен және Big Sky Resort, Vail Ski Resort, Beaver Creek Resort, Steamboat Ski Resort сияқты көптеген шаңғы курорттарымен тығыз байланыста болғанымен танымал.

Бартолет

Бартоле – швейцариялық кресло-лифттер мен гондолалар өндіруші компаниясы. Олар Еуропа шаңғы-көтеру нарығындағы маңызды ойыншы және олардың бірнеше лифтілері Азия мен Оңтүстік Америкада орнатылған. Алайда, олардың ешбір лифтісі Солтүстік Америка, Австралия немесе Жаңа Зеландиядағы шаңғы курорттарында орнатылмаған.