Кіріспе
Фрэнк Герберт жасаған «Дюна» әлеміндегі ойдан шығарылған кейіпкер Алия Атреидес /ə/'/l//iː//ə// //ə/'/t//r//eɪ////d//iː//z/ – Фрэнк Герберт жасаған «Дюна» әлеміндегі ойдан шығарылған кейіпкер. Ол серияның алғашқы романында, 1965 жылы жарық көрген «Дюна» романында таныстырылды және бастапқыда Герберттің қолжазбасының бірінші нұсқасында өлтірілді. «Analog» журналының редакторы Джон Кэмпбеллдің ұсынысымен Герберт оны соңғы нұсқада тірі қалдырды. «Дюна» оқиғалары барысында Алия әкесінің қайтысынан кейін сегіз ай өткен соң, 10191 А.Г. жылы Арракис планетасында дүниеге келеді. Оның ерекше тууының нәтижесінде ол ересек «Бене Гессерит» санасына ие; осылайша ол «Бене Гессериттер» үшін қорқынышты саналады. Ересек Алияны Герберт «Дюна Мессиясында» былай сипаттайды: Оның сыртқы келбеті ашық көк түсті «дәрілік көздерімен», анасының сопақ беті қола түсті шаштың астында, кішкентай мұрын, кең және жомарт ауызбен көрінеді. Романшы Брайан Герберт, Фрэнк Герберттің ұлы және өмірбаянын жазушы, Алияны «таза сиқыршы» архетипі деп сипаттайды. Уильям Тупонс былай түсіндіреді: «Алия – бұл архетиптік таза жезөкше, аналық сезімі жоқ құрметті ана, таза дін қызметкері, сиқыршы және ырымшыл көпшіліктің қорқынышты құрметіне бөленген тұлға».
Alia Atreides /ə/'/l//iː//ə// //ə/'/t//r//eɪ////d//iː//z/ is a fictional character in the Dune universe created by Frank Herbert. She was introduced in the first novel of the series, 1965's Dune, and was originally killed in Herbert's first version of the manuscript. At the suggestion of Analog magazine editor John Campbell, Herbert kept her alive in the final draft. During the events of Dune, Alia is born on the planet Arrakis in the year 10,191 A. G., eight months after her father's death. Because of the unique nature of her birth she possesses the consciousness of an adult Bene Gesserit; thus she is considered an Abomination by the Bene Gesserit. An adult Alia is described by Herbert in Dune Messiah:
Her features lay exposed—blue in blue "spice eyes," her mother's oval face beneath a cap of bronze hair, small nose, mouth wide and generous. Novelist Brian Herbert, Frank Herbert's son and biographer, describes Alia as a "virgin witch" archetype. William Touponce explains, "Alia is the archetypal virgin harlot, a Reverend Mother without motherhood, virgin priestess, witch, and object of fearful veneration for the superstitious masses".
Дюна
"Дюна" (1965) фильмінде Әлия анасы Джессика дәмді азапты бастан өткеріп жатқанда, жатырында өмір суына (батырылған құм құртынның өткір сарысы) тап болғанда толыққанды Құрметті Ана болып дүниеге келеді. Осылай туған балалар, "Жексұлулар" деп аталады, Бене Гессерит мүмкіндігі болған сайын оларды өлтіреді, себебі олардың Басқа Естеліктегі тұлғаларға қарсы қорғаныс мүмкіндігі шектеулі, ал Бене Гессерит ата-бабаларының эгосы мен естеліктеріне қол жеткізу қабілеті бар. Құшақтың ішінде санасы оянған баланың берік жеке басы болмаса, ата-бабаларының біреуіне ие болу қаупі зор. Джессика осы қауіпті білгеніне қарамастан, баласын толық мерзімге жеткізеді, ал Әлия Құрметті Ана және Квизац Хадерахтың қарындасы ретінде берілген күштерін бақылауды бірте-бірте үйренеді. Әлия Пауылмен де дәл осылай байланысады:
"Уақытты көрудің барлық мүмкіндіктерінің ішіндегі ең таңғажайыбы осы еді. "Мен болашақты бағындырып, сөздерімді тек сен еститіндей жерге жеткіздім", - деді Әлия. "Тіпті сен де мұны істей алмайсың, бауырым. Мен бұл ойынды қызықты көремін. О, және иә – мен атамды, ақылдан асып кеткен ескі баронды өлтірдім. Ол көп ауырмады."
blockquote|Of all the uses of time vision, this was the strangest. "I have breasted the future to place my words where only you can hear them," Alia had said. "Even you cannot do that, my brother. I find it an interesting play. And oh, yes—I've killed our grandfather, the demented old Baron. He had very little pain."
Дюна Мессиясы
Кейіпкер 1969 жылы шыққан "Дюна Мессия" фильмінде Пауылдың ұстазы Дункан Айдахоның Тлейлаксу арқылы өлімнен қайта тірілген гола Хейтпен қарым-қатынасы арқылы зерттеледі. Романның барлық жерінде олардың арасындағы жыныстық шиеленістің белгілері бар, өйткені олар Атреидтерге қарсы құпияландыру үшін бірге жұмыс істейді. Ол тіпті Алияның бетінен сүйеді, бұл оны ренжітеді; ол оған ұсынылғаннан артық ештеңе алмағанын айтады. Алия ақырында келіседі. Фремендер соқырларға арналған әдет-ғұрып бойынша, соқыр Пауыл шөл далаға кеткен кезде, Алияны регент және Пауылдың балаларының қамқоршысы деп атайды: мұрагер Лето II және оның қарындасы Ганима. Көп ұзамай Алия Хайтқа үйленеді, ол толық естелігін қалпына келтіріп, Дункан ретінде толық қалпына келтіріледі.
Дюнаның балалары
"Дюнаның балалары" (1976) фильмінде Алия Әбділге бағынған сайын, одан да айлакер және билікке құмар бола түседі. Қайтыс болған бабасының, барон Харконненнің ықпалына түсіп, Алия өзінің регенттік билігін теріс пайдаланады және аяусыз тиранға айналады. Ол баронға өзінің сезімдеріне қол жеткізуге мүмкіндік береді, ал оның көмегімен оның ішіндегі басқа тұлғалармен күреседі, бірақ оның жыныстық құмарлықтары көп ұзамай оны басқарады, оны өзінің көмекшілерінің бірімен жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүр етеді. Ментат күшін қолдану кезінде Дункан Алияның Жексінікке түскенін түсінеді және Джессикаға Алияның кісі өлтіруші зайыбынан құтылуға көмектеседі.
Құм құрттары
"Дюнаның құрттары" (2007 ж.) кітабында Әлияның дауысы Баронды мазалап, оны айналасындағыларды қыңырқататын жиі ашуға түрткі болады. Алия "Итака" кемесінде гола ретінде қайта жаратылады; Алияны тірі кезінде болғандай өсіру үшін акслот резервуарына өлімге жуық мөлшерде дәмдеуіш (melange) құйылады. Алия гола өзінің жасына қарағанда едәуір есейгендігін көрсетсе де, басқа естеліктері мен абomination белгілері байқалмайды. Қайта тірілген Барон Харконнен "Итакада" төрт жасар Алия голасын өлтіреді, бірақ Веллингтон Юэ голасы оны көп кешікпей өлтіреді.
Өзгерістерде
Алияны Дэвид Линчтің 1984 жылғы фильмінде Алисия Витт, 2000 жылғы «Дюна» мини-сериалында Лора Бертон, ал 2003 жылғы «Дюна балалары» фильмінде Даниэла Амавия сомдады. Алия 2021 жылғы «Дюна» фильмінде Пауылдың болашаққа қатысты көріністерінің бірінде нәресте ретінде қысқаша көрінеді, бұл фильм кітаптың бірінші бөлігін қамтиды. Аня Тейлор Джойдың «Дюна: Екінші бөлім» фильмінде ересек Алия рөліндегі эпизодтық қатысуы 2024 жылдың ақпан айында Лондонда өткен фильмнің премьерасына дейін құпия сақталды. Variety журналының авторы Лора Фрис 2003 жылы мини-сериалдағы Алия бейнесі туралы: «Амавия мен [Джули] Кокс азап шеккен Алия және Ирулан рөлінде керемет ойын көрсетті» деп жазды. Tor.com сайтынан Эммет Ашер Перрин Амавияның Алияны сомдауын мини-сериалдың «нағыз табысы» деп атап, оның кейіпкерін дамытуға жасалған тың назарға жоғары баға берді. Ашер Перрин мини-сериалдың романнан Алияның тағдырына қатысты айырмашылықтарын мақтады:
blockquote|Оның орнына Алия өзіне-өзі қол жұмсап, азаптан құтылуы орнына, мини-сериалда трагедиялық нәрсе болады – Алия өзін пышақтап, есіктен құламайды. Ол өлмегелі жатқанда Джессика оны құшағына алады. «Дюна» мини-сериалындағы бала кезіндегідей, Алия анасының көз жасына қол тигізіп, дәмін татып, «Мен ағамды қалаймын» деп сыбырлайды, содан кейін оның өліміне қосылады. Бұл кітапқа қарағанда әлсіз әрі осал көрінетін сирек кездесетін сәттердің бірі. Осы өзгерістің нәтижесінде, бейімдеу кітаптағы кульминациялық сахнадағы Алияның рөлінің кейбір аспектілерін Пауылға береді. Оның орнына Джессика фильм бойында сезімтал ұрықпен байланыс жасайды, ал ересек Алия (Тейлор Джой сомдаған) Пауылдың болашаққа қатысты көріністерінің бірінде пайда болады. Вильнёв «Бұл біз алған күшті өзгеріс, бірақ мен бұл кітаптың рухына өте жақын деп ойладым» деп мойындады.
blockquote|And rather than have Alia throw herself out a window to end her possession once and for all, the miniseries does something devastating—Alia stabs herself, and as she lies on the floor dying, Jessica takes her into her arms. In a moment of exact parallel between her child self in the Dune miniseries, Alia reaches up to touch her mother's tears, tastes them, then whispers, "I want my brother," before joining him in death. It is one of those rare moments that makes the book seem clumsy and frail by comparison. As a result of the change, the adaptation assigns aspects of Alia's role in the book's climax to Paul. Instead, Jessica communicates with the sentient fetus throughout the film, while an adult Alia (played by Taylor Joy) appears in one of Paul's visions of the future. Villeneuve acknowledged "it's a strong curve that we took, but I felt that it was very close to the spirit of the book."