Кіріспе

Корольдік теңіз күштерінің Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін салған соңғы шайқас крейсері – HMS Queen Mary шайқас крейсері. Ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Корольдік теңіз күштері салған соңғы шайқас крейсері болды. Оның класындағы жалғыз кеме, Queen Mary, оның сегіз қаруы сияқты, көптеген ерекшеліктерін бөлісті. 1913 жылы құрастырылып, 1914 жылы Ұлы флоттың құрамында Хелиголанд шығанағы шайқасына қатысты. Соғыс кезінде көптеген британдық шайқас крейсерлері сияқты, бұл кеме Солтүстік теңізді ешқашан тастап кетпеді. 1-ші шайқас крейсерлік эскадрильясының құрамында Queen Mary 1914 жылдың желтоқсан айында Англияның Солтүстік теңіз жағалауын бомбалаған неміс күштерін тоқтатуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1915 жылдың басында кеме жөндеуден өтті және қаңтардағы Доггер Банкі шайқасын өткізіп алды, бірақ 1916 жылдың ортасында соғыстың ең ірі флоттық шайқасы – Ютландия шайқасына қатысты. Шайқастың басында неміс шайқас крейсерінен екі рет зардап шекті, ал одан кейін оның артиллериялық қоймалары жарылып, кеме экипажының 98 пайызынан астамын жоғалтып батты. Оның қирандылары 1991 жылы табылған, және Солтүстік теңіздің түбінде бөлшектерге айналған, олардың кейбіреулері төңкерілген күйде жатыр. Queen Mary 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау заңына сәйкес, 1266 офицер мен теңізшінің қабірі болғандықтан, қорғалатын орын ретінде тағайындалған.

Дизайн

Queen Mary, 1910–1911 жылдарғы әскери-теңіз бағдарламасы бойынша, "Королева Мэри" және төрт "Король" класты линкормен бірге тапсырыс берілді. Сол кездегі қалыпты үрдіс бойынша, әрбір теңіз бағдарламасына бір ғана крейсер тапсырылатын. Ол "Арыстан" класының бұрынғы кемелерінен екінші қатарлы қару-жарағының таралуымен, бронясымен және офицерлердің пәтерлерінің орналасуымен ерекшеленді. 1905 жылы линкордың жобасынан бастап, барлық капиталдық кемелер офицерлердің пәтерлерін олардың шайқас станцияларына жақын орналастырды; Флоттан келген шағымдардан кейін, Queen Mary офицерлердің пәтерлерін дәстүрлі орнына – кормаға қайта орналастырған алғашқы крейсер болды. Бұған қоса, ол кормасында тұтқасы бар алғашқы крейсер болды. Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен және осы атпен танымал болған жалғыз кеме – Queen Mary, король Георг V-нің әйелі Мэри Тектің құрметіне аталды. 1912 жылғы 20 наурызда кеменің суға түсірілу рәсімінде Корольдіктің өкілі – виконт Аллендейлдің әйелі болды.

Жалпы сипаттамалары

"Квин Мэри" кемесі алдыңғы "Лайон" класындағы кемелерге қарағанда сәл үлкен болды, жалпы ұзындығы 700 фут (213 м), ені 89 фут (27 м) және толық жүктелгенде суға батып тұру тереңдігі 32 фут (10 м) болды. Кеме толық жүктелгенде бұрынғы кемелерге қарағанда артық суыру сыйымдылығына ие болды. Оның метацентрлік биіктігі толық жүктелгенде 5.92 фут (2 м) құрады. Бейбіт уақытта экипаж 997 офицер мен сарбаздан тұрды. Көмірдің жану жылдамдығын арттыру үшін оған шашылатын отын майының ең көп мөлшері 7000 тонна көмір және 1500 тонна отын майы болды. Оның жылдамдығы сағатына [мәлімет жоқ] шақырыммен жүзуге мүмкіндік берді.

Қару-жарақ

Queen Mary сегіз BL 13,5 дюймдік Mk V зеңбірегін төрт екілік гидравликалық қуатпен басқарылатын мұнараға орнатты, олар қабырғадан кормаға қарай "А", "Б", "Q" және "Х" деп белгіленді. Зеңбіректер -3° дейін бағышталып, 20° дейін көтерілуге болатын, бірақ мұнараларды басқаратын директор 1916 жылғы мамырдағы Ютландия шайқасы алдында призмалар орнатылғанға дейін 15° 21' дейін шектелген, бұл толық көтерілуге мүмкіндік берді. Олар оқ-дәрілерді бастапқы жылдамдықпен атып жіберді; 20° бұрышта, бұл бронебойғыш (AP) снарядтардың максималды ұшу қашықтығын қамтамасыз етті. Оқ ату жылдамдығы минутына 1,5–2 оқ болды. Queen Mary соғыс кезінде барлығы 880 оқ, әр зеңбірекке 110 снарядтан тасымалдады. Оның қосалқы қарулары он алты BL 4 дюймдік Mk VII зеңбірегінен тұрды, олардың көпшілігі Lion класындағыдан айырмашылығы, алдыңғы палубадағы казематтарға орнатылған. Кемеде әр зеңбірекке 150 оқтан бар, олардың барлығы жоғары бұрышты орнатуларда. Үш дюймдік зеңбірек бастапқы жылдамдығымен снарядты атып жіберді, максималды тиімді биіктігі 23000 фут (7010 м) құрады. Екі суасты торпеда түтігі орнатылды, әрбір бортында біреуден.

Өртке қарсы бақылау

1913 жылдың ақпан айында Адмиралтейство Артур Поленнен, командир Фредерик Дрейердің жобалаған құралдарымен салыстыру үшін өртке басқару жабдықтарының бес жиынтығын сатып алды. Бір жиынтық «Queen Mary» кемесіне орнатылды және ол басқару мұнарасының үстінде орналасқан 9 футтық (3 метрлік) Argo арақашықтық өлшегіштен тұрады, ол арақашықтық туралы деректерді басқару мұнарасының астындағы тарату станциясында орналасқан Argo Clock Mk IV (механикалық өртке басқару компьютеріне) жіберді. Сағат бұл ақпаратты қашықтық және бұрылу деректеріне түрлендіріп, оқтарды басқару үшін қолдануға мүмкіндік берді. Нысана туралы деректер графикалық түрде кестеге жазылып, нысананың қозғалысын болжауға көмектесті. Артқы торпедалық басқару мұнарасы қосалқы оқ ату басқару позициясы болды. Барлық төрт мұнара 9 футтық арақашықтық өлшегіштермен жабдықталды, ал «B» және «X» мұнаралары қосымша басқару орындары ретінде пайдалану үшін жабдықталды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары өртке басқару технологиясы қарқынды дамыды, ал директорлық ату жүйесін әзірлеу маңызды жетістік болды. Бұл кемеде биік орналасқан өртке басқару директорынан тұрады, ол электрлік түрде мұнараларға биіктік және бағыт бұрыштарын көрсеткіштер арқылы жіберіп тұрды, ал мұнара экипажы оларға сәйкес келуі керек еді. Оқтар бір уақытта атылды, бұл оқтардың түсуін анықтауға көмектесті және оқтардың шашырауына әсерді азайтты. «Queen Mary» Ютландия шайқасынан бұрын директорын алды.

Қару-жарақ

Queen Mary-ге берілген бронь қорғанысы Lions-қа ұқсас болды; оның Krupp цементтелген броньдан жасалған су желісі белдеуі де "B" және "X" мұнараларының арасында қалың болды. Ол кеменің ұштарына қарай жұқарады, бірақ кеменің мұрты мен корпусына жетпеді. Сонымен қатар кемеге жоғарғы бронь белдеуі берілді, оның максималды қалыңдығы су желісі бронінің ең қалың бөлігімен бірдей болды, ал мұнаралардың шеттерінде жұқарады. Төрт дюймдік көлденең қалқалар броньды цитадельдің ұштарын жапты. Қорғау палубалары үшін никельді болаттан арзан, бірақ тиімділігі бірдей жоғары кернеулі болаттан жасалған қаптамалар қолданылды. Төменгі броньды палуба әдетте тек қалың болды, бірақ цитадельдің сыртында қалыңдатылды. Жоғарғы броньды палуба жоғарғы бронь белдеуінің үстінде орналасқан және бір дюйм қалыңдықта болды. Мұрт палубасы диапазонында болды. Оқ мұнараларының алдыңғы және бүйірлік бөліктері тоғыз дюймдік, ал шатырлары қалың болды. Барбеттер палубадан жоғары тоғыз дюймдік броньмен қорғалған, бірақ жоғарғы бронь палубасынан жоғары жұқарады, ал төмен қарай қалыңдығы болды. Алдыңғы 4 дюймдік зеңбіректер үш дюймдік қабырғалармен және жоғары кернеулі болаттан жасалған екі дюймдік палубамен қорғалған. Бақылау мұнарасының қабырғалары қалың, үш дюймдік шатырлары және байланыс түтікшелері болды. Оның корпустағы торпедалық басқару мұнарасы алты дюймдік қабырғалармен және үш дюймдік құйма болат шатырмен қорғалған. Жоғары кернеулі болаттан жасалған торпедалық қалқалар қалыңдығы журналдар мен оқ-дәрі бөлмелерінің қасына орнатылды. Оның түтін шығару құбырлары жоғары кернеулі болаттан жасалған сынықтарға қарсы броньмен қорғалған, қабырғалары қалың, ал мұрт және корпус палубалары арасындағы ұштары бір дюймдік болды.

Құрылыс және мансап

"Королева Мэри" кемесі 1911 жылғы 6 наурызда "Палмерс" кеме құрылысы және темір компаниясының Жарроудағы кеме жасау орналысында салынды. 1912 жылғы 20 наурызда суға түсіріліп, 1913 жылғы тамызда 2,078,491 фунт стерлинг (қару-жарақтарды қоса алғанда) жалпы құнымен аяқталды. Кеме 1 шілдеде капитан Реджинальд Холлдың басқаруына берілді және 4 қыркүйекте қолданысқа кірістірілді. Теңізші Реар-адмирал Дэвид Битти басқаруындағы 1-ші Жеңіл крейсерлер эскадриласына (BCS) қарастырылған "Королева Мэри" және 1-ші эскадриланың қалған бөлігі 1914 жылғы ақпанда Брест портына, ал маусымда Ресейге сапар жасады.

Хелиголанд шығанағы шайқасы

Король Мэридің алғашқы әрекеті 1914 жылдың 28 тамызында Хелиголанд шығанағы шайқасында Беттидің басқаруындағы шайқас крейсерлерінің құрамында болды. Беттидің кемелері бастапқыда неміс жағалауына жақын британдық крейсерлер мен эсминстерді, егер Ашық теңіз флотының ірі кемелері британдық шабуылдарға жауап ретінде шабуылға шықса, қашықтан қолдау көрсету үшін жоспарланған еді. Британдық жеңіл күштері уақытында кері шегіле алмағандықтан және толқын көтерілгендіктен неміс капитальдық кемелері Яде эстуариясының аузындағы кедергіні жеңе алатыны анық болған соң, олар 11:35-те толық жылдамдықпен оңтүстікке бұрылды. Жаңа жеңіл крейсер бұрын шайқас барысында қирап, неміс жеңіл крейсерлерінің атысына түсті. Страсбург тұманға кіріп, оқтан құтылуға үлкерді, бірақ Кёльн көріне берді және эскадрильяның атысымен тез зақымдалды. Бірақ Бетти оны жою міндетінен, алдынан кенеттен пайда болған ескі жеңіл крейсердің келуіне алаңдады. Ол оның соңынан қуа жөнеп, үш атыстан кейін отқа айналдырды. 13:10-да Бетти солтүстікке бұрылып, жалпы кері шегілу сигналын берді. Беттидің бас корпусы солтүстікке бұрылғаннан кейін көп ұзамай қираған Кёльн кемесімен кездесті, ол екі атыстан батып кетті.

Салдары

Queen Mary, басқа Ютланд апаттарымен бірге, 1266 офицер мен теңізшінің қалып жатқан жеріне одан әрі зақым келтіруді болдырмау мақсатында 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау заңы бойынша қорғалатын орын деп жарияланды. 2001–03 жылдары теңіз археологы Иннес Маккартни жүргізген зерттеулер кеменің үш бөлікке бөлінгенін көрсетті, ал алдыңғы екі бөлігі ауыр зақымдалған және қираған. Кеменің артқы жағы төңкерілген, бірақ қанаттары алынып тасталғаннан басқа, салыстырмалы түрде толық сақталған.