Сэмюэль Першас: Саяхаттар мен Әлемдерді Зерттеуші

Кіріспе

1577–1626 жж.) – ағылшын дін қызметкері және баспагер. Сэмюэл Пурхас (c. 1577–1626 жж.) – ағылшын Англикан шіркеуінің дін қызметкері, шетелдерге саяхаттағандардың бірнеше есебін жариялаған.

Мансап

Пурхас Эссекс графындағы Такстед қаласында, қарапайым еркін адамның ұлы ретінде дүниеге келді. 1600 жылы ол Кембридж университетінің Сент-Джонс колледжін бітірді. 1604 жылы Джеймс I оны Эссекс графындағы Иствуд қаласындағы Сент-Лоуренс және Барлық Әулиелер шіркеуінің пасторы қылып тағайындады. Иствуд сол кезде өркендеген кеме қатынасы орталығы және теңізшілердің жиналатын орны болған Ле-он-Сиден екі шақырым қашықтықта орналасқан. Пурхас өзі «Мен туған Эссекс графындағы Такстедтен 200 миль қашықтыққа ешқашан бармадым» деді. Оның орнына, ол Англияға сапардан оралған теңізшілердің айтқан әңгімелерін жазып алды. Ол осы әңгімелерді Ричард Хаклюйт оған қалдырған жинақталмаған қолжазбалар жинағына қосты, олар кейіннен Пурхастың үшінші және соңғы кітабы ретінде жарияланды. 1614 жылы Пурхас архиепископ Джордж Абботтың капелланы және Лондонның Людгейт қаласындағы Сент-Мартин шіркеуінің пасторы болды. Ол дінтану бакалавры дәрежесін алды және 1615 жылы Оксфорд университетіне қабылданды. 1614 жылы ол «Пурхастың Саяхаты: немесе Әлем туралы қатынастар және барлық дәуірлерде және табылған жерлерде сақталған діндер» атты еңбегін жариялады. Бұл еңбекте ол Англикандық көзқарас тұрғысынан Құдайдың жаратылысының әртүрлілігін қарастырды және кейін толық жариялайтын бірнеше қысқартылған саяхат оқиғаларын ұсынды. Кітап бірден танымал болды және 1613 жылдан 1626 жылға дейін, Пурхастың қайтыс болған жылы төрт рет қайта басылды. Оның екінші кітабы «Пурхастың Паломнигі немесе Микрокосмос, немесе Адам тарихы. Оның ұрпағының таңғажайыптары, оның бұзылуының бекершілігі, оның жаңаруының қажеттіліктері» деп аталды және 1619 жылы жарық көрді. 1625 жылы Пурхас «Hakluytus Posthumus» немесе «Пурхастың Паломниктері» атты төрт томдық үлкен саяхат оқиғалары жинағын жариялады. Бұл жинақ Ричард Хаклюйттің «Басты Навигациялар» еңбегінің жалғасы ретінде қарастырылады және Хаклюйт 1616 жылы қайтыс болғаннан кейін қалған қолжазбаларға негізделген. Бұл еңбек әдістемелік тұрғыдан ұйымдастырылмағанмен, тақырыптық тұрғыдан төрт томға бөлінеді: I том Сүлейменнен бастап ежелгі патшаларды зерттейді және Африка жағалауын айналып, Шығыс Үндістанға, Қытайға және Жапонияға сапарлар туралы әңгімелерді қамтиды. II том Африка, Палестина, Парсы және Арабияға арналған. III томда Солтүстік-Шығыс және Солтүстік-Батыс жолдарының тарихы және Тартар, Ресей және Қытайға саяхаттардың шолулары берілген. IV том Америка және Вест-Индияға арналған. «Саяхат» кітабының төртінші басылымы (1626 жылы жарық көрген) әдетте «Паломниктері» кітабының бесінші томы ретінде саналады, бірақ екі еңбек мәні жағынан ерекшеленеді. Пурхас екі том туралы былай деді: «Бұл туыстар, есімдері, табиғаты және ерекшеліктері жағынан өте ұқсас, бірақ нысанасы мен тақырыбы бойынша әртүрлі. Бұл [яғни, Саяхат] менің мақаламда, сөздер мен әдістерім бойынша менікі болса да, менің Паломниктерім өздері авторлар, өздерінің жеке сөздерімен өздерінің жеке рөлдерін ойнайды, мен оларды осы сахнаға қажетті нәрселермен қамтамасыз еттім және менің ережелерім бойынша реттедім». Пурхас 1626 жылдың қыркүйек немесе қазан айында, кейбір деректер бойынша қарызкерлер түрмесінде қайтыс болды, оның энциклопедиялық еңбегіне кеткен шығындар оны жартылай қиратты. Басқалары Лондон епископы доктор Кингтің қамқорлығы, оған Сент-Мартин, Лудгейт шіркеуінің пасторлығын бергені және оны Кентербери архиепископының капелланы етіп тағайындауы оны қаржылық қиындықтардан құтқарып, Лондонға көшуіне мүмкіндік бергенін айтады, бұл Пурхасқа зерттеулерін кеңейтуге мүмкіндік берді. Оның ешбір еңбегі 1905-1907 жылдары Глазгода «Паломниктері» кітабының қайта басылымына дейін қайта басылмады. Редактор және жинақтаушы ретінде Пурхас көбінесе ақылсыз, абайсыз және тіпті адал емес болды; бірақ оның жинақтарында құнды ақпарат көп және олар зерттеу тарихына қатысты маңызды сұрақтар туралы ақпараттың жалғыз көзі болып табылады. Оның редакциялық шешімдері мен қосымша түсініктемелері оның негізгі мақсатынан түсінікті: оқырмандарды әлем, шетелдік мәдениет және адамгершілік туралы білім беру және тәрбиелеу. Бұл Хаклюйттің барлау жобасын ілгерілету және ұлтты қызықтыру мақсатына қарастырылуы керек. Оның «Паломниктері» поэмасы Сэмюэл Тейлор Колридждің «Кубла Хан» поэмасына шабыт көзі болды. Колердж өлеңіне қосымшада былай деп түсіндіріледі: «1797 жылдың жазында, денсаулығы нашар болған Автор Сомерсет пен Девонширдің Эксмор шекарасындағы Порлок пен Линтон арасындағы жалғыз ферма үйіне көшті. Жеңіл ауруға байланысты, оған анадотин тағайындалды, оның әсерінен ол осы сөйлемді немесе осы мағынадағы сөздерді Пурхастың «Саяхатынан» оқып жатқанда креслода ұйықтап қалды: «Ксаиндуда Кублай Хан он алты мильдік жазық жерді қоршаған қабырғасы бар сәнді сарай салды, онда құнарлы шабындықтар, тамаша бұлақтар, ләззатты ағыстар және барлық түрлі аңдар мен жануарлар бар, ал ортасында ләззатты сарай бар».

Purchas was born at Thaxted, Essex, son of a yeoman. He graduated from St John's College, Cambridge, in 1600. In 1604 James I presented him to the vicarage of St. Laurence and All Saints, in Eastwood, Essex. Eastwood is two miles from Leigh on Sea, which was then a prosperous shipping centre and a congregational place of seafaring men. Purchas himself never travelled "200 miles from Thaxted in Essex where I was borne." Instead, he recorded personal narratives shared with him by sailors who returned to England from their voyages. He added these accounts to a vast compilation of unsorted manuscripts that were left to him by Richard Hakluyt, which were later published as Purchas's third – and final – book. In 1614, Purchas became chaplain to Archbishop George Abbot and rector of St Martin, Ludgate, London. He held a Bachelor of Divinity degree, and with this degree was admitted at Oxford University in 1615. In 1614 he published Purchas His Pilgrimage: or Relations of the World and the Religions observed in all Ages and Places discovered, from the Creation unto this Present. In this work, intended as an overview of the diversity of God's creation from an Anglican world view, he presented several abbreviated travel stories he would later publish in full. The book achieved immediate popularity and went through four editions between 1613 and 1626, the year of Purchas's death. His second book, Purchas his Pilgrim or Microcosmus, or the Historie of Man. Relating the Wonders of his Generation, Vanities in his Degeneration, Necessities of his Regenerations, was published in 1619. In 1625 Purchas published Hakluytus Posthumus, or Purchas his Pilgrimes, a massive four volume collection of travel stories that can be seen as a continuation of Richard Hakluyt's Principal Navigations and was partly based on manuscripts left by Hakluyt, who had died in 1616. Although the work is not methodically organized, it may be thematically divided into four volumes:

Volume I explores ancient kings, beginning with Solomon, and records stories of circumnavigation around the African coast to the East Indies, China, and Japan. Volume II is dedicated to Africa, Palestine, Persia, and Arabia. Volume III provides history of the North East and North West passages and summaries of travels to Tartary, Russia, and China. Volume IV deals with America and the West Indies. The fourth edition of the Pilgrimage (published in 1626) is usually catalogued as the fifth volume of the Pilgrimes, but the two works are essentially distinct. Purchas himself said of the two volumes:

These brethren, holding much resemblance in name, nature and feature, yet differ in both the object and the subject. This [i. e. the Pilgrimage] being mine own in matter, though borrowed, and in form of words and method; whereas my Pilgrimes are the authors themselves. acting their own parts in their own words, only furnished by me with such necessities as that stage further required, and ordered according to my rules. Purchas died in September or October 1626, according to some in a debtors' prison, nearly ruined by the expenses of his encyclopedic labor. Others believe the patronage of Dr. King, Bishop of London, which provided him with the Rectory of St Martin, Ludgate, and made him Chaplain to the Archbishop of Canterbury, relieved him from his financial troubles. In addition, his move to London allowed Purchas to expand his research. None of his works was reprinted till the Glasgow reissue of the Pilgrimes in 1905–1907. As an editor and compiler Purchas was often injudicious, careless and even unfaithful; but his collections contain much of value and are frequently the only sources of information upon important questions affecting the history of exploration. His editorial decisions as well as the commentary he added can be understood from his basic goal: to edify and educate the reader about the world, foreign culture, and morality. This should be contrasted with Hakluyt's goal of inspiring and interesting the nation in pursuing the project of exploration. Purchas his Pilgrimes became one of the sources of inspiration for the poem Kubla Khan by Samuel Taylor Coleridge. As a note to Coleridge's poem explains, "In the summer of the year 1797, the Author, then in ill health, had retired to a lonely farm house between Porlock and Linton, on the Exmoor confines of Somerset and Devonshire. In consequence of a slight indisposition, an anodyne had been prescribed, from the effects of which he fell asleep in his chair at the moment that he was reading the following sentence, or words of the same substance, in Purchas's Pilgrimes: "In Xaindu did Cublai Can build a stately palace, encompassing sixteen miles of plaine ground with a wall, wherein are fertile meddowes, pleasant springs, delightful streams, and all sorts of beasts of chase and game, and in the middest thereof a sumptuous house of pleasure."