Кіріспе

Американдық әнші және водевиль орындаушысы Ида М. Кокс (Прэтер; 26 ақпан 1888 немесе 1896 – 10 қараша 1967) – американдық әнші және водевиль орындаушысы, көбінесе блюз өнерімен және жазбаларымен танымал. Ол "Блюздің тажы жоқ патшайымы" атымен белгілі болды.

Балалық шағы және ерте мансап

Кокс Ида М. Пратер, Ламакс пен Сюзи (Найт) Пратердің қызы, Токкоада, содан кейін Гебершам округі, Джорджия штатында дүниеге келді және Седартаунда, Полк округі, Джорджия штатында өсті. Көптеген дереккөздер оның туған күнін 1896 жылғы 26 ақпан деп көрсетеді, бірақ зерттеушілер Боб Игл мен Эрик ЛеБланк оның 1888 жылы туғанын және 1894 жылға қатысты басқа да дәлелдер бар екенін айтты. Ол кедейлікке және білім беру мен жұмыс мүмкіндіктерінің шектеулі болуына қарсы тұрды. Кокс ерте жасында жергілікті афроамерикандық методист хорына қосылып, госпел музыкасына және сахна өнеріне қызығушылық танытты. Ол өзінің мансабын сахнада «пиканнини» рөлінде, сол кездегі водевиль шоуларында жиі орындалатын Топси рөлін ойнаудан бастады, көбінесе қара бояумен. Кокстың саяхаттық труппалармен алғашқы тәжірибесі Театр иелерінің брондау қауымдастығының (Theater Owners Booking Association) аясында басқа афроамерикандық миньстрель шоуларымен бірге болды: «Флорида апельсин гүлдері» (Florida Orange Blossom Minstrels), Силас Грин шоуы және «Қоян аяқ» (Rabbit Foot Minstrels). Ф.С. Уолкотт ұйымдастырған және 1918 жылдан кейін Миссисипи штатының Порт Гибсон қаласында орналасқан «Қоян аяқ» миньстрельдері Кокстың өнер мансабының дамуы үшін ғана емес, сонымен қатар оның кумирлері Ма Рейни мен Бесси Смиттердің мансабын бастау үшін де маңызды болды. «Футс» деп аталатын труппа Коксқа сахналық өнерін жетілдіруге мүмкіндік берді, бірақ водевильдік өмір орындаушылар мен жұмысшылар үшін де қиын болды. Пол Оливер «Блюз тарихы» (The Story of the Blues) еңбегінде былай жазды: «Футс» екі машинамен саяхаттап, 80' x 110' өлшемді шатырды орнатып, оны жұмысшылар мен мата тігушілер тіккен, ал мыс құбырлы оркестр шоудың жақындап келе жатқанын хабарлау үшін қала көшелерімен шеру өткізетін. Сахна жиналмалы каркасқа орнатылған ағаш тақтайлардан жасалған, ал шамдар – бензинмен жанатын шамдар – жарық беру үшін қолданылатын. Микрофон болған жоқ, дауысы нашар әншілер мегафонды қолданды, бірақ көптеген әйел блюз әншілері мұндай дауысты күшейту құралдарын жеңілсіз деп санады». Крамп онымен «Gypsy Glass Blues» және «Death Letter Blues» сияқты көптеген әндерді жазуда ынтымақтастық жасады, оның бірнеше жазбаларында фортепиано мен органмен сүйемелдеді және оның өркендеп келе жатқан мансабының менеджері болды. Оның сахнадағы әсерлі бейнесі мен көркемдік шеберлігі Коксқа жұлдыздық атақ әкелді, ал 1920 жылдардың басында ол Театр иелерінің брондау қауымдастығының (Theater Owners Booking Association) аясында саяхаттап жүрген шоулар ұсынған ең жақсы солисттердің бірі саналды. 1922 жылдың наурыз айында Кокстың Мемфис қаласындағы (Теннесси штаты) Биль-стрит сарайындағы қойылымы WMC радиостанциясынан тікелей эфирде беріліп, оң пікірлерге ие болды, бұл оның аудиториясын кеңейтуге мүмкіндік берді.

Жазушылық мансабы

1920 жылы Мами Смиттің "Crazy Blues" әнін жазуынан кейін, дискілік компаниялар нәсілдік музыканы жазуға деген сұранысты байқады. Әйелдердің классикалық блюз дәуірі 1920-шы жылдарда басталды және сол жылдарға дейін жалғасты. Оңтүстікте оның танымалдылығы жылдам өсіп келе жатқан Кокс талантты іздеушілердің назарын аударды және оның кумірі Ма Рейни жаздырған Paramount Records компаниясымен келісімшарт жасасты. Paramount оны "Блюздің тәжі жоқ патшайымы" деп атады. 1923 жылдың қыркүйегінен 1929 жылдың қазанына дейін ол Paramount үшін 78 ән жазды. Көптеген жазу сессияларында Paramount Коксқа тамаша қосалқы музыканттарды ұсынды, олардың ішінде пианист Лови Остин және оның тобы, "Блюз Серенадалары", Джимми О'Брайант (кларнет) және Томми Ладнье (корнет) есімдері бар. Осы кезеңде Кокс басқа лейблдер үшін де ән жазды, соның ішінде "Broadway" және "Silvertone", осы үшін Кейт Льюис, Велма Брэдли, Джулия Пауэрс және Джейн Смит сияқты псевдонимдерді пайдаланды.

Қабылды өсіру

1929 жылы Кокс пен Крамп «Raisin' Cain» («Қайин мен Әбіл» Киелі кітабындағы оқиғасынан кейін пайда болған сөз тіркесі) атты шатырлық шоу ревюін құрды. Кокс бас рөлде өнер көрсетті, ал Крамп ырғақ беруші және менеджер болып жұмыс істеді. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында «Raisin' Cain» Оңтүстік-Шығыс және Техас арқылы батысқа қарай қара театрларды аралап, Флорида, Алабама, Теннесси, Техас, Миссури және Оклахома штаттарында өнер көрсетті, сондай-ақ Чикагода бірнеше рет қойылым қойды. Шоуда он алты хор қызы, комедия актері және қосалқы әншілер болды. «Raisin' Cain» шатырлық шоуы өте танымал болғандықтан, 1929 жылы ол Театр иелерінің брондау қауымдастығымен байланысты алғашқы шоу болып, Нью-Йорк штатының Гарлем қаласындағы танымал Аполлон театрында ашылды. Кокс, кейде «Сепья Мэй Уэст» деп аталатын, 1930 жылдарға дейін гастрольдік труппалардың жетекшісі болды. Бұл оның өнер жолындағы ең биік нүктесі болды. Онжылдықтың соңында Ұлы депрессияның экономикалық қиындықтары және әйелдердің блюз орындаушыларының танымалдылығының төмендеуі шоудың қойылымдарын өткізуді қиындатты, осыған байланысты жиі жұмыстан босатулар мен гастрольдік кестеде үзілістер болды. Кокс 1930 жылдарға дейін өнермен айналысып тұрды. 1935 жылы ол Крамппен бірге «Raisin' Cain» шоуын қайта ұйымдастырды, ол сол кезде «Darktown Scandals» деп аталды, және 1939 жылға дейін Оңтүстік және Орта Батысты аралап гастрольдік сапарларын жалғастырды. 1930 жылдардың басында барабаншы Эрл Палмер Кокстың «Darktown Scandals» ревюінде стэп бишісі ретінде шоу бизнесіне қадам басты.

Ән салуы

Кокстың стилі блюзден гөрі вадевиллге жақын болды. Ол әйгілі әріптестері Бесси Смит пен Ма Рейниге қарағанда аз күшті және әлсіз дауысқа ие болды, бірақ өзінің отты рухымен көрермендерін баурап алды. Жасөспірім шағындағы мансабының нәтижесінде ерте жасынан тәуелсіздікке бейімделген Кокс, өзінің «Raisin' Cain» атты труппасын ұйымдастыру және басқару арқылы тәуелсіз және тапқыр бизнесмен екенін дәлелдеді, ол он жылға созылды. Ол осы жағынан үлкен қадам жасады, себебі 1920-1930 жылдары қара нәсілді әйелдердің өз бизнесін иеленгені және басқарғаны сирек кездесетін жағдай еді. Кокс өзінің әндеріндегі шикі және өткір лирикасы арқылы ХХ ғасырдың басындағы кедей және жұмысшы табының афроамерикандықтарының күрделі әлеуметтік жағдайларын бейнеледі. Менің өзіме тән мінезім мен жолым бар, Егер күйеуім мені ұрса, оған жаңа үй табуға рұқсат беремін, Жақсы ішімдік ішіп, түні бойы көшеде серуендеп, Егер дұрыс әрекет етпесе, күйеуімді үйден қуамын. Еркіндік сүйетін әйелдер уайымдамайды, Еркіндік сүйетін әйелдерде көңіл күйі төмендемейді.