Кіріспе

Маоистік әскери стратегия терминнің Ұлыбританиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс тарихнамасында қолданылуы. Халық соғысы немесе ұзаққа созылған халық соғысы – маоистік әскери стратегия. Алғаш рет қытай коммунистік революциялық көшбасшысы Мао Цзедун (1893–1976) әзірлеген халық соғысының негізгі түсінігі – халықтың қолдауын сақтап, жауды елдің ішкі аймақтарына терең тарту (олардың жабдықтау желілерін созу), онда халық оларды партизандық соғыс арқылы әлсіретіп, ақырында жылдам әрекетті соғысқа дейін жеткізеді. Бұл стратегияны қытай коммунистері Екінші дүниежүзілік соғыста Жапон императорлық армиясына қарсы, ал Қытай азамат соғысында – Қытай Кеңес Республикасы қолданды. Маоистер бұл терминді ұзақ мерзімді қарулы революциялық күрес стратегиясы ретінде пайдаланады. 1979 жылғы Қытай-Вьетнам соғысынан кейін Дэн Сяопин «қазіргі жағдайлардағы халық соғысы» концепциясына көшті, ол әскерге қарағанда технологияға басымдық берді. «Қытай ерекшелігі бар социализмді» қабылдаумен бірге экономикалық реформалар әскери және технологиялық инвестицияларды ынталандырды. Әскер саны да азайтылып, кәсіби дайындыққа көмектесті. Вьетконг Вьетнам соғысында халық соғысы стратегиясын кеңінен қолданды. Дегенмен, ұзаққа созылған соғысты Че Гевара мен Фидель Кастроның 1959 жылғы Куба революциясында қолданған «фоко» теориясымен шатастыруға болмайды.

Қытайда

Төраға Мао Цзэдунның бастапқы тұжырымы бойынша, халық соғысы шағын революциялық қозғалыстың аз ғана артықшылықтарын – олардың бірі кең халықтық қолдау болуы мүмкін – үлкен, кәсіби, жақсы жабдықталған және қаржыландырылған армиясы бар мемлекеттік билікке қарсы пайдаланады. Халық соғысы шешуші шайқастардан стратегиялық тұрғыдан қашып, өйткені ондаған сарбаздан тұратын шағын күш мемлекетпен толыққанды қақтығыста оңай жеңіліске ұшырайды. Оның орнына, ол үш кезеңдік, ұзаққа созылған соғыс стратегиясын қолдайды, мұқият таңдалған, жеңіске жетуге мүмкіндігі бар шайқастармен. Бірінші кезеңде халық соғысын жүргізетін революциялық күш жаудың әлсіз болған таулы немесе орманды аймақтан бастайды. Ол революциялық базалық аймақ деп аталатын жергілікті бекініс құруға тырысады. Күші арта келе, ол екінші кезеңге өтеді, басқа революциялық базалық аймақтарды құрып, айналасындағы ауылдық жерлерге ықпалын таратып, онда басқарушы билікке айналып, жер реформасы сияқты бағдарламалар арқылы халықтың қолдауын алады. Ақырында, үшінші кезеңде қозғалыс кішкентай қалаларды қоршап алып, жаулап алуға жеткілікті күшке ие болады, содан кейін ірі қалаларды басып алады және, соңында, бүкіл елде билікті өз қолына алады. Қытай Халық Армиясының ішінде халық соғысы тұжырымы жапондықтарға қарсы стратегияның негізі болды, сондай-ақ Қытайға болжамды кеңестік басқынға қарсы стратегия болып табылды. Кеңес Одағының ыдырауымен және Тайвань мәселесі бойынша АҚШ-пен қақтығыс мүмкіндігінің артуымен халық соғысы тұжырымының маңызы азайды. 1980-ші және 1990-шы жылдары халық соғысы тұжырымына жоғары технологиялық қару-жарақ енгізілді. Тарихшы Дэвид Пристленд халық соғысы саясатының басталуын 1928 жылғы мамыр айында Қытай Орталық Комитеті жариялаған «Әскери жұмыстың жалпы жоспарымен» байланыстырады. Бұл құжат Қытай Азамат соғысы кезінде Қытай Халық Армиясының ресми әскери стратегиясын белгіледі. Халық соғысы стратегиясы әскери өлшемдермен қатар саяси өлшемдерге де ие. Қытайдағы алғашқы Халық Азаттық Армиясы бұрын саяси маңызы болмаған және әлеуметтік тәртіпте өз орнын бақылай алмаған шаруалардан құралған. Оның ішкі ұйымы солдаттар мен офицерлер арасында теңдікке, ал ауылдық тұрғындармен сыртқы қарым-қатынасы да теңдікке негізделген.

Қытай риторикасындағы басқа қолданысы

2014 жылы Синьцзяндағы партия басшылығы сепаратизм, терроризм және экстремизмнің "Үш жаман күштеріне" қарсы Халық соғысын бастады. Олар Синьцзянға екі жүз мың партиялық кадр жіберіп, мемлекеттік қызметшілердің отбасылық жұптар бағдарламасын іске қосты. Си Халық соғысының алғашқы нәтижелеріне қанағаттанбағандықтан, 2016 жылы Чжан Чунсянды Чэнь Куангуомен алмастырды. Тағайындалғаннан кейін Чэнь он мыңдаған қосымша полиция қызметкерлерін жұмысқа алуды және қоғамды үш санатқа бөлуді қадағалады: сенімді, орташа, сенімсіз. Ол өзінің қарамағындағыларға "Бұл қатаң шараны ең маңызды жоба ретінде қараңыз" және "Дұшпанды алдын ала тоқтатып, бастапқыда соққы беріңіз" деп тапсырды. Пекинде Си Цзиньпинмен кездескеннен кейін Чэнь Куангуо он мың сарбаз, тікұшақтар мен бронетранспорт құралдарымен Урумчиде митинг өткізді. Олар шеруге шыққанда ол "жаппай қиратуға бағытталған шабуыл" жасайтынын жариялады және олар "Халық соғысының кең теңізінде террористер мен террорлық топтардың мәйітін көмеміз" деп мәлімдеді. 2020 жылдың ақпан айында Қытай Коммунистік партиясы коронавирустың таралуын тоқтату үшін Си Цзиньпин "халық соғысы" деп сипаттаған агрессивті науқанды бастады.

Қытайдан тыс жерлерде

Қытайдан тыс елдерде халық соғысы доктринасы Кубада, Непалда, Вьетнамда, Камбоджада, Лаоста және Никарагуада табысты болды, бірақ басқа жерлерде сәттілікке жете алмады, себебі үкіметтер қозғалысты базалық аймақтар құруға үлкермес бұрын таратып жіберуге ниетті және мүмкіндіктері болды. Қытайдан тыс жерлерде халық соғысы 1982 жылдың 2 мамырында Перуде басталган соғыстың және 1999 жылдың 9 ақпанында басталған Непал азамат соғысының негізі болды. Перудегі ішкі қақтығыс кезінде «Жарқын жол» деп танылған Перу маосы елдің көп бөлігін бақылауда ұстады, бірақ 1992 жылы олардың жетекшісі Абимаэль Гусман тұтқындалғаннан кейін ауыр соққыға ұшырады. Олар бұл оқиғаны тек «жолдағы қиылыс» деп есептесе де, көптеген тәуелсіз дереккөздер сол кезде олардың әлсірегенін мәлімдеді. Көптеген мәліметтерге сәйкес, Перудегі қақтығыстың шыңында «Жарқын жол» және Перу үкіметі екеуі де, әсіресе ауылдық жерлерде, азаматтарға қарсы террор тактикасын қолданды. Үкімет тактикасына өлім отрядына демеушілік ету кірді, ал «Жарқын жол» тактикасына кәсіподақ мүшелеріне және үкіметке қарсы оппозицияның көшбасшылығы үшін бәсекелес деп саналғандарға шабуылдар кірді. Осы қорқыныш атмосферасы үкіметті немесе маоистік көтерілісшілерді шаруалардың қолдауының объективті деңгейін анықтауды өте қиын етіп берді. Непалда маоистер елдің көп бөлігін бақылауға алып, 100 мың сарбазды 3 дивизияға біріктірді, оны «стратегиялық шабуылдың басталуы» деп атады. Олардың кейбіреулері міндетті түрде әскери қызметке алынды. Демократиялық қозғалыспен бірігіп, демократияның қайта орнатылуымен және үкіметпен бейбіт келісімге қол жеткізу арқылы маоистік көтеріліс 2008 жылы коалициялық үкімет құра алды. Үндістанда наксалиттік маоистік көтерілісшілер шығыс және оңтүстік аймақтардағы, әсіресе Андхра-Прадеш, Чхаттисгарх және Джаркханд штаттарының бірнеше ауылдық аудандарын бақылайды. Филиппинде Филиппин Коммунистік партиясы өзінің қарулы қанаты – Жаңа халық армиясы арқылы үздіксіз халық соғысын жүргізіп жатыр. Түркияның TKP/ML және оның қарулы қанаты TİKKO (Түрік жұмысшылары мен шаруаларын азат ету армиясы) 1972 жылдан бері Түркияда халық соғысын жүргізіп келеді. 1980 жылдары Ирландияда ИРА жетекшісі Джим Линна британдық қауіпсіздік күштеріне қарсы соғысты күшейтуге бағытталған, ирландиялық жағдайларға бейімделген маоистік қалалық партизандық әскери стратегияны жасады. Жоспарда Солтүстік Ирландияның кейбір аймақтарында полиция бөлімшелері мен әскери казармаларды жою көзделді, осылайша ИРА толық бақылауындағы аймақтар құрылатын еді. 1984 жылы ол өз көзқарастарын бөліскен Пэдрейг МакКирнимен ынтымақтастыққа кірісті. Стратегия 1985 жылдың желтоқсанында Бэллигаулидегі (екі RUC офицерінің қаза болуына әкеп соққан) және 1986 жылдың тамызында Берчтердегі екі Корольдік Ольстер полициясының (RUC) станцияларын жоюмен іске асырыла бастады. Линаг және оның ИРА бөлімшесі Лохгаллдағы RUC полиция бекетіне жасалған тағы бір шабуылда SAS шабуылында қаза тапты. Иран сияқты коммунистік емес мемлекеттерде Ислам революциялық гвардиясы Иракқа қарсы ұзаққа созылған халық соғысын пайдаланды.