Кіріспе
Қытай генералы Бай Чонси (18 наурыз 1893 – 2 желтоқсан 1966; , , Xiao'erjing: ﺑَﻰْ ﭼْﻮ ثِ) – Қытай Республикасының Ұлттық революциялық армиясының генералы және көрнекті қытай ұлтшыл көшбасшысы. Ол Хуэй ұлтынан шыққан және мұсылман дінін ұстанған. 1920 жылдардың ортасынан 1949 жылға дейін Бай және оның жақын одақтасы Ли Зонгрен Гуанси провинциясын өз әскерлерімен және айтарлықтай саяси тәуелсіздікпен аймақтық соғыс басшылары ретінде басқарды. Оның Чианг Кайшектің үстемдігімен қарым-қатынасы әр түрлі кезеңде қарсыласушы және ынтымақтас болды. Ол Ли Зонгренмен бірге 1930 жылғы Орталық жазық соғысында Чиангқа қарсы соғыс басшыларының одағын қолдады, содан кейін Чиангты Екінші Қытай-жапон соғысында және Қытай азамат соғысында қолдады. Бай 1946 жылдан 1948 жылға дейін Қытай Республикасының бірінші қорғаныс министрі болды. 1949 жылы коммунистерге жеңілгеннен кейін Тайваньға қашып кетіп, 1966 жылы онда қайтыс болды.
Bai Chongxi (18 March 1893 – 2 December 1966; , , Xiao'erjing: ﺑَﻰْ ﭼْﻮ ثِ) was a Chinese general in the National Revolutionary Army of the Republic of China (ROC) and a prominent Chinese Nationalist leader. He was of Hui ethnicity and of the Muslim faith. From the mid 1920s to 1949, Bai and his close ally Li Zongren ruled Guangxi province as regional warlords with their own troops and considerable political autonomy. His relationship with Chiang Kai shek was at various times antagonistic and cooperative. He and Li Zongren supported the anti Chiang warlord alliance in the Central Plains War in 1930, then supported Chiang in the Second Sino Japanese War and the Chinese Civil War. Bai was the first defense minister of the Republic of China from 1946 to 1948. After losing to the Communists in 1949, he fled to Taiwan, where he died in 1966.
Соғыс әміршілері дәуірі
Бай Гуйлинь қаласында дүниеге келді. Ол Баидерлуден есімді парсы саудагерінің ұрпағы болды, оның ұрпақтары қытайлық Бай тегін қабылдады. Оның мұсылман есімі Омар Бай Чонси еді. Ол үш ұлдың екіншісі болған. Оның отбасы Сычуаньнан шыққан дегенді айтады. 14 жасында Гуйлиньдегі Гуанси әскери кадрлар даярлау мектебіне түсті, бұл мектепті Цай Э Гуанси әскерін жаңарту үшін ашқан заманауи білім орны еді. Бай және оның сыныптастары Хуан Шаохон мен Ли Зонгрен Гуанси әскерінің үш жетекші тұлғасына айналды. Бір кезде отбасының тілегімен Бай әскери мектептен шығып, Гуансидегі азаматтық құқық және саясаттану мектептерінде оқыды. 1911 жылы Синхай революциясы басталғанда Хуан Шаосионгтың басшылығымен Бай "Өлмекке дайын студенттер" корпусына қосылды. Нанкинге әскери тізілімге алынғаннан кейін ол Учан қаласындағы Екінші әскери дайындық мектебіне ауысты. 1914 жылы мектепті бітірді, содан кейін алты айлық кадеттік дайындықтан өтті және 1915 жылдың маусымында Баодин әскери академиясының үшінші курсына қабылданды. Гуансиге оралғаннан кейін 1-ші Гуанси дивизиясының сынақ офицері болды. Бай соғыс дәуірінде Хуан Шаохонмен (Гуанси бірінші дивизиясының үлгілі батальонының орынбасары командирі) және Ли Зонгренмен Гоминьдан жетекшісі Сунь Ятсеннің қолдаушылары ретінде одақтасып, танымал болды. "Жаңа Гуанси тобы" деп аталған бұл одақ 1924 жылы Гуансидің соғыс әміршісі Лу Ронгтинге қарсы күресті. Коалицияның күш-жігері Гуанси провинциясын ҚХР-ның билігіне бағындырды, ал Бай мен Ли Гуанси жетекшілерінің жаңа буынын білдірді. Ұлттық штаб бастығының міндетін атқарушы Бай болды. 13-ші армияның командирі оған жүктелді. Бай Ұлттық Солтүстік жазалау экспедициясына қатысты. Солтүстік экспедиция аяқталғаннан кейін 1928 жылы Пекинде болғанда Бай өзінің бақылауында 2000-ға жуық мұсылманды ұстады; Time журналы олардың "белгісіздікке ұшырағанын" хабарлады. 1928 жылдың маусымында Пекинде Бай Чонси Гоминьдан күштері Маньчжурияны басып алатынын және Гоминьданның жаулары "көктемгі желмен шашырап кететінін" мәлімдеді. Байдың ақшасы таусылып, 1928 жылдың желтоқсанында банкротқа ұшырады. Ол шығыс Қытайдан 60 мың әскерді Синьцзян провинциясына жіберіп, Синьцзянға Ресейдің енуіне қарсы темір жол салуды жоспарлады. Кейбіреулер оның жоспары Фэн Юсянға қарсы бағытталған деп ойлады. Әскери кеңес оған Бейжіңнен Ханкоуға баруға рұқсат бермеді. Солтүстік экспедиция аяқталғаннан кейін Чан Кайшы Гуанси күштерінен құтылу үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1929 жылы бір кезде Бай зиянға ұшырамас үшін Вьетнамға қашуға мәжбүр болды. Хубэй және Гуанси Ли Цзонгрен мен Бай Чонсидің Ханкоу кіші кеңесіне бағынды. Ли мен Байдың Ханкоу және Кантон өзін-өзі басқарушы үкіметтерін Чан таратып жіберді. Гуанси фракциясы мен Нанкин арасындағы дау кезінде Ханкоу Чан Кайшының қолына түсті. 1930 жылдан 1936 жылға дейін Бай Гуансиді қайта құруға белсенді қатысты, ол прогрессивті басқарумен "үлгілі" провинцияға айналды. Гуанси Жапонияға қарсы соғысқа 900 мыңнан астам сарбаз берді. Қытай азамат соғысы кезінде Бай коммунистерге қарсы күресті. Ұзақ жорықта ол коммунистерге Гуанси арқылы өтуге мүмкіндік берді. Байдың Қытайда танымал болған екі қасиеті – өлкесін тиімді және қабілетті басқаруы еді. 1931 жылы Нанкинде Хуэй және Хан қауымдары арасындағы төзімділікті талқылау үшін генералдар Ма Лян, Ма Фуцзянь және Бай Чонси сияқты көрнекті мұсылмандар кездесті.
Екінші қытай-жапон соғысы
4-ші армия тобының штаб бастығы Бай Чонси болды. 1936 жылы Бай Чонси, Ли Зонгрен және Чэнь Цзитанг жапонға қарсы соғыс шақыру жасады. Бай Чонси мен Ли Зонгрен Жапония тарапынан туындаған қауіпті сезінді. 1937 жылдың 7 шілдесінде Пекин маңындағы Марко Поло көпірі оқиғасынан кейін Қытай мен Жапония арасында ресми жаулық ашылды. 1937 жылдың 4 тамызында Чан Кайшектің шақыруымен Бай Орталық үкіметке қайта оралды. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде ол операциялар мен жаттығуларға жауапты Бас штаб орынбасары болды. Ол Чиангты «Тотальді соғыс» стратегиясын қабылдауға көндірген басты стратег болды, онда Қытай уақыт үшін аумақтық жеңілдіктерге баратын, жаудың тылында партизандық тактиканы қолданатын және мүмкіндігі келген сайын жаудың жабдықтау желілерін бұзатын еді. Жапон әскері жақсы қаруланған және жақсы даярланған кезде, қытайлықтар жаудың жолында жерді өртеу тактикасын қолданатын. Бай сонымен қатар көптеген маңызды шайқастарға қатысты, соның ішінде 1938 жылдың көктемінде Шандоң провинциясындағы Тайерцзюан шайқасындағы алғашқы маңызды жеңіске қол жеткізді. Қытай жапондықтардың шабуылын бірнеше айға тоқтата алды. Кейін Бай Гуйлиньдегі Әскери Кеңестің Далалық Орындау кеңсесінің басшысы болып тағайындалды, ол 3-ші, 4-ші, 7-ші және 9-шы соғыс аймақтарына жауапты болды. Осы қызметінде ол Хунань провинциясының астанасы Чаншаның сәтті қорғалуын қадағалады. 1939-1942 жылдары жапондықтар үш рет Чаншаға шабуыл жасады, бірақ әр жолы қайтарылды. Бай сондай-ақ Оңтүстік Гуанси шайқасын және Оңтүстік Гуансиді қайтару үшін Куньлун өткеліндегі шайқасты басқарды. 64-ші және 46-шы армияларға генерал Линдсей арқылы қару-жарақпен қамтамасыз ету сұранысы жасалды. Байдың Гуанси әскерлері Жапонияға қарсы соғыс кезінде «элиталық» армия ретінде мақтан тұтты, және ол Чианг Кайшектің қаза болған жағдайында қытайлық қарсылыққа жетекшілік ете алатын қабілетті генерал ретінде танымал болды. Қытайлықтардың көпшілігі Чианг Кайшектің Қытайдың басшысы ретінде Байды өзінің орнын мұрагерлік етуге шақырғанын болжады. Бай Чонси Гуанси армиясын жапондықтарға қарсы жетектеді. Бай Чонси, егер оларды дұрыс емес және кемшіліктерге толы деп санаса, Чиангтың бұйрықтарына бағынудан бас тартқанда, әскерилер арасында жалғыз болды. 1937 жылдан кейін Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде барлық қытай мұсылмандары үшін Жапонияға қарсы джихад міндетті және діни парыз деп жарияланды. Бай сонымен қатар Гуйлиньдегі мұсылмандық «Юэхуа» басылымын қорғады, онда Құран мен Хадистен Шиан Кайшектің Қытайдың басшысы болуын негіздеу үшін цитаталар жарияланды. Сонымен қатар, ол Жапонияға қарсы соғыс кезінде Хуэйлерді Хандармен біріктіру және қытай ұлтшылдығын насихаттады. Соғыс кезінде Бай Ма кликасы бақылауындағы Қытайдың мұсылмандық солтүстік-батыс провинцияларына сапар шекті және жапондық пропаганданы жеңу үшін Ма кликасының генералдарымен кездесті. Хуэй мұсылмандық Шидаотан сектасы билікке келгеннен кейін Гоминьданға адалдық серт берді және Бай Чонси 1941 жылы Чунцинде Шидаотанның жетекшісі Ма Мингренмен Чианг Кайшекті таныстырды. Бай Чонси Қытай ислам ұлттық құтқару федерациясының төрағасы болды. 1945 жылдың қаңтар айында ол АҚШ-тың Еңбегі үшін орденмен марапатталды.
Қытай Азамат соғысы
1945 жылы Жапонияның капитуляциясынан кейін Қытайдағы Азамат соғысы толыққанды қайта жанданды. 1946 жылдың көктемінде қытай коммунистері Маньчжурияда белсенді әрекет етті. Коммунистік генерал Линь Бяо басқаратын 100 мың сарбаздан тұратын Халықтық азаттық армиясының элиталық бөлімі Сипиңдегі маңызды теміржол түйінін басып алды. Гоминьдан күштері бірнеше әрекетке қарамастан оларды ығыстыра алмады; содан кейін Чан Кайшы Байды операцияны бақылауға жіберді. Кейбір күштерді қайта орналастырғаннан кейін ұлтшыл күштер екі күндік қақтығыстан кейін Линьнің әскерін шешуші түрде жеңді. Бұл Қытайдың коммунистерге түсуінен бұрын 1946-49 жылдардағы азамат соғысында Гоминьданның алғашқы маңызды жеңісі болды. 1946 жылдың маусымында Бай Ұлттық қорғаныс министрі болып тағайындалды. Бірақ бұл лауазымда ықпалы болмады, өйткені Чан Қытай Азамат соғысының маңызды мәселелерінде Байды айналып өте бастады. Чан Байды шақырмай-ақ резиденциясында күнделікті брифингтер өткізіп, командалық тізбекті елемей, дивизия деңгейіне дейін майдан шебіндегі әскерлерді тікелей басқарды. Азамат соғысы Гоминьдан үшін жақсы өтпеді, өйткені Чанның провинциялық орталықтарды ұстап тұру және ауылдық жерлерді коммунистерге беру стратегиясы оның күштерінің тез құлдырауына әкелді, олар соғыстың басында 4:1 сандық артықшылыққа ие болған еді. Или көтерілісі кезінде Бай Синьцзянның губернаторы лауазымына үкімет тарапынан қарастырылды. Алайда бұл лауазым Гоминьданға жақын ұйғыр көшбасшысы Масуд Сабриге берілді. 1948 жылдың сәуір айында Қытайдағы бірінші Ұлттық жиналыс Нанкинде өтті, онда Қытайдың барлық провинциялары мен этникалық топтарынан мыңдаған делегаттар қатысты. Ұлттық қорғаныс министрі ретінде Бай Чонси жиналысқа әскери жағдай туралы баяндады, Солтүстік Қытай мен Маньчжурияны толығымен назарға алмады. Жиналыстағы Маньчжуриядан келген делегаттар наразылық білдіріп, Маньчжурияның жоғалуына жауаптылардың өлімін талап етті. 1948 жылдың қараша айында Ханкоудағы әскерлерге басшылық ететін Бай Нанкинде генералдар Фу Цзуойи, Чжан Чжичжун және Чан Кайшымен Янцзы өзені аңғарының қақпасы Сучжоуды қорғау мәселесін талқылады. Бай Гоминьданның Орталық саяси кеңесіне коммунистермен келіссөздер жүргізу оларды тек күшейтетінін мәлімдеді. Хунань губернаторы Чэн Цянь мен Бай коммунистердің ілгерілеуін тоқтату үшін олармен келіссөздер жүргізуге келісті. 1949 жылдың қаңтарында, коммунистер жеңіске жақын тұрғанда, ұлттық БАҚ-тағы, саяси және әскери басшылықтағы барлық адамдар бейбітшілікке шақыруды талап ете бастады және Чан Кайшыға қарсы шықты. Бай Чонси басым ағыммен келісіп, Чан Кайшының бұйрықтарына бағынбады, Хуай өзені маңында коммунистермен шайқасудан бас тарды және "қарызға алынған" әскерлерін өзіне қайтаруды талап етті, осылайша Гуанси провинциясындағы билігін нығайтып, Нанкиндегі орталық үкіметті елемеді. Бай Ханкоу аймағындағы Орталық Қытайдағы төрт армияға қолбасшылық етті. Ол үкіметтен коммунистермен басқалар сияқты келіссөздер жүргізуді талап етті. Бай астананы қорғауға жауапты болды. Ол Чан Кайшының президенттік лауазымнан кетуін сұрап телеграмма жіберді, Гоминьданның басқа да әскери және саяси тұлғаларының Чан Кайшыдан кетуін және коммунистермен бейбіт келісімге қол қоюын талап еткен кезде. Коммунистік генерал Линь Бяо Бай Чонсидің Ханкоудағы әскеріне шабуыл жасағанда, олар тез шегінді, Қытайдың "нанын" коммунистерге ашып берді. Бай Ханкоудан Кантонға дейінгі теміржол арқылы Хеняңдағы штаб-пәтеріне қайтты. Содан кейін теміржол оның үйі орналасқан Гуйлинге жол ашты. Тамыз айында Хеньян қаласында Бай Чонси әскерін қайта ұйымдастырды. Қазан айында Кантон коммунистердің бақылауына өткенде, олар Қытайды толыққанды бақылауға алды, Бай Чонси әлі де 200 000 элиталық әскеріне қолбасшылық етіп, Кантонды қорғағаннан кейін соңғы қарсылық үшін Гуансиге қайтып келді.
Тайвань
1947 жылы 28 ақпандағы оқиғадан кейін Тайваньда орталық үкімет тағайындаған лауазымды тұлғалардың және гарнизондық күштердің нашар басқаруы салдарынан туған тәртіпсіздіктер Тайвань мен материктің тұрғындарының көптеген қаза болуына әкелді. Бай Чан Кайшының жеке өкілі ретінде, жағдайды анықтау және халықты бағындыру үшін жіберілді. Екі апталық сапар барысында Тайвань халқының әртүрлі топтарымен кездесіп, сұхбаттасқаннан кейін, Бай губернаторды алмастыру және оның құпия полиция басшысын сотқа беру сияқты ауқымды ұсыныстар жасады. Ол сондай-ақ, бейбітшілікті бұзған студенттерге, олардың ата-аналары оларды күтуге және болашақта дұрыс мінез-құлықтарын қамтамасыз етуге келіссе, кешірім жасады. Оның әрекеттері тайваньдықтар тарапынан жоғары бағаланды. Бай 1948 жылғы жалпы сайлауда вице-президенттікке өзінің Гуансидегі әріптесі генерал Ли Цзунжэньді қолдағанда Чанмен қайтадан келіспеушілікке түсті, нәтижесінде Ли Чанның таңдаған үміткері Сун Фодан жеңіске жетті. Чан Байды Қорғаныс министрі лауазымынан алып тастап, Орталық және Оңтүстік Қытайға жауапкершілік жүктеді. Байдың әскерлері материктен Хайнань аралына, содан кейін Тайваньға соңғы болып көшті. 1927 жылдан 1949 жылға дейін Бас штаб бастығы қызметін атқарды. Ол сондай-ақ Гоминьданның Орталық Атқару Комитетінде қызметін жалғастырды. 1950-1952 жылдары партияны қайта ұйымдастырды. Коммунистер жеңіске жеткеннен кейін Бай Чунсидің Гуанси әскерлерінің бір бөлігі Француз Индоқытайына қашып, тұтқындалды. Ал қалғандары Хайнаньға шегінді. 1951 жылы Бай Чунси бүкіл мұсылман әлеміне үндеу жасап, Кеңес Одағына қарсы соғыс жариялауға шақырды, "империалистік құбыжық" Иосиф Сталин үшінші дүниежүзілік соғыстың қозғаушы күші екенін мәлімдеді. Бай мұсылмандарды Үндістанның басшысы Джавахарлал Неруден сақтануға шақырды, оны кеңестік империализмге соқыр деп айыптады. Ол мен Чан ешқашан татуласпады және 1966 жылдың 2 желтоқсанында 73 жасында коронарлық тромбоздан қайтыс болғанға дейін жартылай зейнеткерлікте өмір сүрді. Үкімет Байға әскери қойылды, оның табынының үстінде Гоминьданның көк аспаны мен ақ күннің туы орнатылды. Бай Тайбэйдегі Лиужангли (六張犁) зиратының мұсылман бөлігіне жерленді.
Жеке өмір
Мұсылман ретінде ол Қытай ислам ұлттық құтқару федерациясының, содан кейін Қытай мұсылман қауымдастығының төрағасы болды. Бай Чонси ислам дінін өкілдік ететін Бүкіл Қытай дінаралық қауымдастығының басқарма мүшесі болды, басқарманың басқа мүшелері католик епискобы, методист епискобы және будда абысы Тайсу болды. Бай ұлын Пай Сянь Юнгті Гонконгтағы католик мектептеріне жіберді. 1926 жылы Гуансиде өткен Солтүстік экспедиция кезінде Бай Чонси әскерін Буддистік ғибадатханаларды қиратып, құдайларды талқандап, ғибадатханаларды мектептерге және Гоминьдан партиясының штаб-пәтерлеріне айналдырды. Гуансидегі буддалық монастырлардың барлығын дерлік Бай осылай жойды. Монахтар қуылып шығарылды. Бай Гуансиде шетелдіктерге қарсы толқынға жетекшілік етті, американдық, еуропалық және басқа да шетелдіктер мен миссионерлерге шабуыл жасады және жалпы провинцияны шетелдіктер үшін қауіпсіз емес етті. Батыс елдерінен келгендер провинциядан қашып кетті, ал кейбір қытайлық христиандар империалистік агенттер ретінде шабуылға ұшырады. Оның қозғалысының үш мақсаты: шетелдіктерге қарсы күрес, империализмге қарсы күрес және дінге қарсы күрес болды. Бай дінге қарсы, шарлаттандыққа қарсы қозғалысты басқарды. Хуан Шаосионг, сонымен қатар Гуансидің жаңа тобының Гоминьдан мүшесі, Байдың науқанын қолдады, ал Хуан мұсылман емес еді. Дінге қарсы науқан Гуансидің барлық Гоминьдан мүшелерімен келісілді, сондықтан оның Байдың сенімдерімен байланысы болуы мүмкін емес. Гоминьдан мүшесі ретінде Бай және Гуансидің басқа да мүшелері коммунистерге шетелдіктерге және құдайларға шабуыл жасауды жалғастыруға рұқсат берді, өйткені олар шетелдік державаларды Қытайдан қуу мақсатын бөлісті, бірақ коммунистерді әлеуметтік өзгерістерді бастауға кедергі келтірді. Британдық дипломаттар оның шарап ішіп, шошқа етін жегенін хабарлады. Бай Чонсидің қызығушылығы негізінен мұсылман халқы көп болатын Синьцзян провинциясына қатысты. Ол сол жерде таратылған қытай сарбаздарын қайта орналастырып, Совет Одағының оны басып алуына жол бермеуді көздеді. Бай жеке өзі Синьцзянды қайтарып алу үшін экспедиция ұйымдастырғысы келді, оны қытай үкіметінің бақылауына қайтаруды жоспарлады, бұл Дунган көтерілісі кезінде Зуо Зонгтангтың басқаруымен жасалғанға ұқсас болар еді.
Әсері
Байдың әскери стратегияшы ретіндегі даңқы кеңінен белгілі болған. АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінің полковнигі Эванс Карлсон Байды "көптеген адамдар Қытайдың ең өткір ойлы әскери қайраткері деп есептейтін" деді. Эдгар Сноу одан да әрі барып, оны "әлемдегі кез келген армия мақтан тұтатын ең зиялы және тиімді қолбасшылардың бірі" деп атады. Бай – қазір АҚШ-та тұратын қытай жазушысы және драматургі Кеннет Сзян Юнг Пайдың әкесі. Бай мен оның әйелінің он баласы болған, оның үш қызы және жеті ұлы. Ол 1925 жылы Ма Пэй Чанға үйленген. Байдың анасының немересі Мұхаммед Ма – халал ет сатушы, ол Тайвань Ислам қауымын сақтау үшін Тайвань бойынша саяхаттайды. Сонымен қатар, ол Тайваньда шетелдік мигранттарға кездесетін кез келген құқықтық мәселелерде көмектеседі.