Кіріспе

Қытайлық әскери саясаткер, саясаткер және генерал Ли Зонгрен (; 13 тамыз 1890 – 30 қаңтар 1969; Ли Цунгжен деп те аталады), әдепті аты Телин (Te lin; ), Гуансидегі көрнекті қытайлық әскери саясаткер және Солтүстік жорық, Екінші Қытай-жапон соғысы және Қытай Азамат соғысы кезінде Гоминьданның (КМТ) әскери қолбасшысы болды. Ол 1947 жылғы Конституция бойынша Қытай Республикасының вице-президенті және президент міндетін атқарушы болып қызмет етті.

Ерте өмір

Ли Зонгрен Гуанси провинциясының Гуйлинге жақын орналасқан Сисианг ауылында (西鄉村) дүниеге келді. Ол Хан отбасының бес ұлы мен үш қызының екіншісі еді. Оның әкесі Ли Пейин (李培英) ауылдық мектеп мұғалімі болған. Тұрақсыз білім алғаннан кейін Ли провинциялық әскери мектепке қабылданды. 1910 жылы Сунь Ятсеннің революциялық партиясы – Туньменхуэйге қосылды, бірақ сол кезде Суньнің реформалар мен ұлттық бірігудің кең ауқымды мақсаттарын толық түсінбеді. Лидің туған Гуанси провинциясы Тайпин армиясының генералы Ли Сюйченгтің де туған жері болды, және Лидің отбасы олардың туыс екенін айтты.

Ерте әскери қызмет

Цай Е-нің басшылығымен оқыған Ли Гуйлин әскери кадрлар даярлық мектебін бітіріп, 1916 жылы Гуансидің соғыс әміршісі Лу Ронтинг армиясында взвод командирі болды. Лидің тікелей жоғары бастығы Лин Ху болды. Гуансидің губернаторы Лу бұрынғы қарақшы болған және көршілес провинцияларға, әсіресе Гуандунға кеңейуді жоспарлаған. Келесі бірнеше жыл бойы Гуанси мен Гуандунның соғыс әміршілері бір-бірін жоқ қылуға бағытталған шайқастарға қатысты, және әрқайсысы әр уақытта бір-бірінің аумағын басып алды. Лу және оның ең жақын серіктері бірлесіп «Ескі Гуанси тобы» деп аталды. 1918 жылы Хунаньдегі қарсы әскербасымен болған шайқаста Лидің көрсеткен батылдығы үшін батальон командиріне тағайындалды. 1921 жылы Ли Цзонгрен Лин Ху мен Лу Ронтингпен бірге Лудың Гуандунға жасаған екінші шабуылына қатысты, Чэнь Цзюньминнің басқаруындағы күштерге шабуыл жасады. Лудың шабуылы ауыр жеңіліске ұшырағанда, Ли Гуансидің бұрынғы әскерлері кері шегінгенде артқы күзетке жетекшілік етті. Лин Худың көптеген офицерлері бұрынғы қарақшылар мен әскерлер болды, оларды Лин Гуандунның Чжуан аймақтарынан бұрын жұмысқа алған. Наурыз барысында Линнің көптеген офицерлері Гуандун әскерлеріне көшті, өз бөлімдерін де алып кетті. Жеңіліске тап болғандықтан Ли Цзонгреннің батальоны шамамен 1000 адамға дейін азайды және қашып кету үшін «шөпке жасырынып» кетті.

Билікке көтерілу

Лу жеңілгеннен кейін оның әскерінің көп бөлігі тәуелсіз сарбаздар тобына тарап кетті, олардың көпшілігі тірі қалу үшін қарақшылыққа көшті. Осы кезде Гуансиде белсенді болған шетелдік миссионерлер мен гуманитарлық көмек көрсетушілер Гуансиде қарақшылықтың өте кең таралғанын және қауіпті екенін хабарлады. Қарақшылар қорғаныссыз ауылдарды тонап, барлық азық-түлік пен бағалы заттарды алып, содан кейін өздері ұрлаған адамдардың туыстарынан құтқарақы алу үшін кісі өлтіруге және ашық каннибализмге дейін баратын болды.

Гоминьдан генерал

Ли өз күштерін «Гуанси бейбітшілік армиясы» деп қайта ұйымдастырды. Ол Бас қолбасшы, Хуан Шаохон – Бас қолбасшының орынбасары, ал Бай Чонгси – Штаб бастығы болып тағайындалды. Тамыз айына дейін олар провинциядағы барлық қарсыластарын ығыстырды. Ли Зонгрен 1924-1925 жылдары Гуансидің әскери губернаторы болды, ал 1925-1949 жылдары Гуанси оның ықпалында қалды. 1926 жылы Ли өзінің әскерлеріне Гоминьдан армияларына қосылуға рұқсат берді, бірақ оларды жеке бақылауда ұстады. Гуансиге кеңесші жіберілді, Лидің әскерлері 7-армия корпусы деп атала бастады. Кеңесшілердің кеңесіне қарамастан, Ли Янцзының солтүстік жағынан Сунь Чуанфанның әскерлеріне шабуыл жасау үшін жорыққа шықты. Сунь «Бес провинция лигасының» (Чжэцзян, Фуцзянь, Цзянсу, Аньхой және Цзянси) жетекшісі болды және Цзянсиде Чянның әскерінің ілгерілеуін тоқтата алды. Ли үш тізбектей шайқаста Суньді жеңіп, оның аумақтарын Гоминьданға бағындырды. 1928 жылдың сәуір айында Ли, Бай Чонгсимен бірге 4-армия тобын Пекинге шабуылға бастады, мамырдың 1-іне дейін Хандан, Баодин және Шицзячжуанды басып алды. 3 маусымда Чжан Зуолин Пекиннен шегінді, Лидің әскері қала мен Тяньцзиньді басып алды. Ухандағы Ван Цзинвэй үкіметінің құлауынан және Гоминьдан бақылауындағы аумақтардан барлық кеңесшілерді қуғаннан кейін, Ли Уханда орналасқан Гоминьдан бақылауындағы аумақтарды басқару үшін құрылған бес саяси кеңестің біріне жетекшілік етті. 1929 жылдың қаңтарында ол Нанкиннің Хунань провинциялық комитетіне тағайындаған адамын қызметтен босатып, жазадан қорқып, Шанхайдың шетелдік концессияларына қашып кетті. Содан кейін Чян Лиді және оның ең жақын екі адамын үкіметтегі лауазымдарынан айырып, партиядан өмір бойына шығарып салды.

Гуансиге оралу

Чианг Кай-Шекпен араздықтан кейін Ли Зонгрен Гуансиге оралып, өзін сол провинцияның ішкі басқаруына арнады, және бұл істе біршама табысқа жетті. 1929 жылы ол Шансидің соғыс әміршісі Ян Сишанды Пекинде балама орталық үкімет құруға тырысқанда қолдады, бұл Орталық жазық соғысына әкелді. Ли әскерлерін Хунаньды Юэянға дейін қайта жаулап алуға жетекшілік етті, бірақ Чианг Янды және оның одақтасы Фэн Юсянды жеңгеннен кейін Ли Гуансиге қайтаруға мәжбүр болды. Янның Орталық жазық соғысындағы жеңілісінен кейін Ли Чэнь Цзитангпен одақтасып, 1931 жылы Чэнь Гуандун үкіметінің төрағасы болғаннан кейін Чианг Кай-Шекке қарсы күресуге дайындалды. Жапония Маньчжурияға шабуыл жасағанда тағы бір азаматтық соғыс басталуға жақын еді, бұл Ли мен Чиангты араздықты тоқтатып, Жапон империясына қарсы бірігуге итермеледі.

Екінші қытай-жапон соғысы

1937 жылы Жапония мен Қытай арасында толыққанды соғыс басталды, осымен Екінші Қытай-Жапон соғысы (1937–45 жж.) күшінде болды. Чан Кайшы Лидің әскери тәжірибесін пайдалану үшін оны Гоминьданның (КНТ) Бесінші соғыс аймағының директоры етіп тағайындауға тырысты. Лидің жапондарға қарсы алғашқы әрекеті 1938 жылғы Тайэрцзюань шайқасында болды. Коммунист Чжоу Эньлай (Біріккен майдан аясында ұлтшылдарға көмектесіп жатқан) Лиді ең қабілетті ұлтшыл генерал деп танып, оның ықпалын пайдаланып, Чан Кайшының Лидің адалдығына күмәніне қарамастан, оны бас қолбасшы етіп тағайындады. Лидің басшылығымен Тайэрцзюаньды қорғау қытай тарапы үшін маңызды жеңіс болды, нәтижесінде 20 000–30 000 жапон әскері қаза тауып, көптеген жабдықтар мен қару-жарақ қолға түсті. Жеңіс негізінен Лидің жоспарлауымен және тактикалық шешімдерімен байланысты болды – жапондарды тұзаққа түсіріп, оларды жоюға сәттіліктері жете берді. Тайэрцзюань шайқасы Жапонияға қарсы соғыстағы қытайдың алғашқы маңызды жеңістерінің бірі болды, бұл жақсы қару-жарақ пен жігерлендіруші басшылықпен қытай армиясы өз өзін қорғай алатынын көрсетті. Ли Сючжоу шайқасы, Ухан шайқасы, Суйсиан Заоян шайқасы, 1939–40 жылдардағы қысқы шабуыл, Заоян-Ичан шайқасы, Орталық Хубэй операциясы және Оңтүстік Хэнань шайқасына да қатысты. 1943 жылдан 1945 жылға дейін Ли Бас қолбасшы штабының директоры болып тағайындалды. Бұл оның бұрынғы жетістіктерінен кейін активті қызметтен ерікті зейнеткерлікке шығуы болды. Ли соғыстың соңғы жылдарын өзінің мәжбүрлі жағдайдағы бейқызметтігіне наразылық білдіре отырып өткізді.

Жер аудару

Гуандун коммунистердің қолына түскеннен кейін, Чианг үкіметті Чунцинге көшірді, ал Ли билігін тиімді түрде тапсырып, Колумбия университетінің ауруханасында созылмалы он екі елі ішегінің ауруын емдеу үшін Нью-Йоркке ұшты. Ли АҚШ президенті Гарри С. Трумэнге барып, Чианды «диктатор» және «узурпатор» деп айыптады. Ли Қытайға оралғаннан кейін Чиангтың қозғалыстарын «жайратқысы келетінін» уәде етті. Гоминьдан қорғанысы ыдырады. Генерал Ху Цоннань Лидің бұйрықтарын орындамады, мұсылман генерал Ма Хунқуй бұған қатты ашуланды. Ма Хунқуй Лиге өзінің барлық лауазымынан кету туралы телеграмма жіберді. Ма Хунқуй Тайваньға қашып кетті, ал оның орнын туысы Ма Хунбин басты. 1949 жылдың қараша айында Чунцин да түсті, Чианг үкіметін Чэндуға көшірді, содан кейін 1949 жылдың желтоқсанында Тайбэйге көшті. Бірақ ол президенттік лауазымын ресми түрде 1950 жылдың 1 наурызында ғана қайта иеленді. 1952 жылдың қаңтарында Чян Тайваньдағы Бақылау Юанына Ли Цзонгреннің «Заңсыз әрекеттерінен туындаған қызметтік міндеттерін орындамауы» (李宗仁違法失職案) ісі бойынша Ли Цзонгренге импичмент жариялауды бұйырды және 1954 жылдың 10 наурызында Ұлттық Ассамблеяда Ли Цзонгрен вице-президент лауазымынан ресми түрде босатылды.

Қытайға оралу

Ли 1965 жылдың 20 шілдесіне дейін елден қуылған күйінде болды, содан кейін Чжоу Энлайдың қолдауымен коммунистік Қытайға оралып, үлкен сенсация тудырды. Оның Қытайға қайта оралуы коммунистік үкімет тарапынан басқа Гоминьдан мүшелерін, саяси көзқарастарына қарамастан, материкке оралуға шақыру үшін үгіт ретінде пайдаланылды. Ли 1969 жылы Мәдени революция кезінде Пекин қаласында 78 жасында он екі елі ішегінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ли Цонгренге Сейширо Итагаки немесе Ренсуке Исогайдың "бұрынғы жаулардың, енді достардың бітім сыйлығы" ретінде Эдо дәуірінен қалған самурай қылыштары мен пышақтарының жиынтығы сыйға тартылған еді, ол Алан Лиге отбасы мұрасының бір бөлігі ретінде берілді. Ли тарихшы Тонг Теконгпен бірлесіп "Ли Цзонгреннің естеліктері" атты кітапты жазды. Лидің мемуарлары Чан Кайшекті қатысты сынауымен және Қытайды басып алудағы Жапонияның стратегиялық қателіктерін талдауымен ерекшеленеді. Лидің өмірі туралы толыққанды мәліметтер Лидің туысы Намго Чай жазған, көп танылмаған "Менің сенімді көмекшім" (Wode Gugong) атты өмірбаяндық кітабында келтірілген.