Кіріспе

19-20 ғасырдағы неміс армиясының командирі Герман Карл Бруно фон Франсуа (31 қаңтар 1856 – 15 мамыр 1933) – Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс генерал-инфантериясы, 1914 жылы Шығыс майданындағы бірнеше неміс жеңістеріндегі маңызды рөлімен белгілі.

Ерте өмір және әскери мансап

Люксембургте гугеноттардан тараған ақсүйек отбасында дүниеге келген Франсуа бала кезінен әскери өмірге қатысты. Оның әкесі – пруссиялық генерал және 27-ші жаяу әскер бригадасының (Пруссия) қолбасшысы. Ол 1870 жылғы 6 тамызда Шпихерен шайқасында әскерін басқарып жатқанда қаза тапты. Франсуа офицерлік училищенің курсанты ретінде тіркелді және 1875 жылға қарай Потсдамда пруссиялық 1-ші гвардиялық жаяу полкінің лейтенанты болып тағайындалды. 1884-1887 жылдары ол Берлиндегі әскери академияда оқыды, ал 1889 жылға қарай капитан (Хауптман) шеніне көтеріліп, Бас штабқа қосылды. 1890 жылдардың басында Франсуа Страсбургте орналасқан XV корпустың бас штаб офицері болып тағайындалды. 151-ші жаяу әскер полкінің 31-ші дивизиясында рота командирі қызметін қысқа мерзім атқарғаннан кейін, Франсуа бар күшін Бас штабқа арнады. 1894 жылы ол майор шеніне көтеріліп, Мангеймдегі 8-ші дивизияға ауыстырылды. 1899 жылға қарай Франсуа IV корпустың штаб бастығы болды, оған генерал-лейтенант Пол фон Гинденбург қолбасшылық етті және штаб Магдебургте орналасқан. 1901 жылы Франсуаның анасы Мари отбасын Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына, кіші ұлы Хьюго фон Франсуаға еліктеу үшін алып барды, ол отарлық әскерде капитан (Хауптман) болды. Отбасы Геро ынқылабы кезінде Хьюго соғысқан және қаза тапқан аймақта тұрды. Франсуаның тағы бір ағасы Курт фон Франсуа – Африканы зерттеумен айналысқан белгілі ғалым және зерттеуші. 1908 жылы Франсуа генерал-майор шеніне көтеріліп, Дармштадттағы 49-шы жаяу әскер бригадасына (Deutsches Kaiserreich) қолбасшы болып тағайындалды. 1911 жылы Франсуа генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, қысқа мерзімге 13-ші дивизияға қолбасшылық етті, содан кейін генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, Кёнигсбергте орналасқан 8-ші армияның I корпусына қолбасшы болып тағайындалды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Франсуа соғысты Шығыс Пруссия провинциясында бастады, онда ол Германияның Сегізінші армиясының I корпусының қолбасшысы болды. Оның міндеті – Шығыс Пруссияның шығыс аймақтарын Ресейдің Кенигсберг қаласына бағытталған шабуылынан қорғау. Сегізінші армия Франциямен және Ресеймен соғыстың бастапқы кезеңінде Германияға жетекшілік ететін Шлиффен жоспарына сәйкес, Франция жеңілгеннен кейін батыстан келтірілетін әскерлермен нығайтылғанша, салмақты ресейлік күштерге қарсы тұруы күтілді. 1914 жылдың тамызында соғыс басталғанда Франсуа корпусы Пол фон Ренненкампфтың бірінші орыс армиясының басшылығымен Шығыс Пруссияға жасалған екі бағытты ресейлік шабуылдың оң қанатымен кездесті. 17 тамызда жалпы неміс майданының қолбасшысы генерал Максимилиан фон Притвиц, оңтүстікке қарай орыстың сол қанатының ілгерілеуін алаңдатып, Ренненкампфтың қатты шабуылына ұшыраған Фон Франсуаға шегінуге бұйрық берді. Франсуа өзінің сүйікті Пруссиясын тастағысы келмеді және табиғатынан соғысқа бейім болғандықтан, соғыс кезінде үзіліс жасау қауіпті екенін сезінді, сондықтан ол Притвицтің бұйрығын елемей, «Генерал фон Франсуа орыстарды жеңгеннен кейін ғана шегінетін болады!» деген атақты жауап берді. Ол Ренненкампфтың үлкен армиясына қарсы шабуыл жасап, Сталлупонен шайқасын басталды және 5000 адамнан жарақат алдырып, 3000 әскерді тұтқынға алды, күтпеген жеңіске жетті. Жеңіске жеткеннен кейін Франсуа Притвицтің бұйрығына бағынып, батысқа қарай 24 шақырымға (15 миль) шегінді, онда үш күннен кейін Гумбинен шайқасында Ренненкампфпен тең түсті. Фон Франсуаның агрессивтілігі Ренненкампфтың батысқа қарай ілгерілеуін тоқтатты. Бұл шайқастан және жалпы қолбасшылардың ауысуынан (Притвицтің неміс Жоғарғы Бас штабынан батылдығын жоғалтқаны анықталды) кейін Франсуа корпусы теміржолмен оңтүстік-батысқа көшірілді, генерал Александр Самсоновтың басшылығымен оңтүстік Шығыс Пруссияға шабуылдаған ресейлік Екінші армиямен кездесті. Бұрынғы мойынсұнбастығы үшін жаңа неміс қолбасшылары Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорфтың сенімін алмаса да, Франсуа алдағы Танненберг шайқасында шешуші рөл атқарды. 27 тамызда Франсуа Самсонов армиясының алдыңғы қатарларына шабуыл жасап, олардың артқы жағына қарай тұрақты түрде ілгеріледі. Людендорф Ренненкампфтың ресейлік қарсы шабуылынан қорқып, оған ілгерілеуді тоқтатуды бұйырды. Алайда Франсуа екі рет тікелей бұйрықтарын елемей, Самсонов армиясын қоршауға алуда және жеңіске жеткізуде шешуші рөл атқарды. Гинденбург пен Людендорф Ресей Польшасындағы 9-армияға жетекшілік ету үшін оңтүстікке кеткенде, Франсуа корпусымен Шығыс Пруссияда қалды және келесі айда Мазур көлдерінің бірінші шайқасында оны сәтті басқарды. 8-ші армияның жаңа қолбасшысы генерал Рихард фон Шуберт оған шегінуді бұйырғанда, ол ОХЛ-ге өзінің жетістіктерін сипаттап, «Колбасшыға дұрыс кеңес берілмеген» деген жеделхат жіберді. Жеделхат кайзерге үлкен әсер етті, ол дереу Шубертті қызметтен босатып, 3 қазан күні фон Франсуаға 8-ші армияның қолбасшылығын тапсырды. Ол ұзақ уақытқа созылмады. Гинденбург пен Людендорф Лодзь бағытында Торннан қарсы шабуылға дайындалғанда, Франсуа сұралған I корпусты жіберуге асықпады, оның орнына нашар даярланған және жабдықталмаған XXV резервтік корпусты жіберді. Бұл оның жоғары лауазымдағылары үшін шектен шықты. 1914 жылдың қараша айының басында фон Франсуа қызметтен алынып, оның орнына генерал Отто фон Белоу тағайындалды. Біраз уақыт «қоймада» болғаннан кейін, Франсуа 1914 жылдың 24 желтоқсанында XXXXI резервтік корпусының қолбасшысы болды. Батыста болғаннан кейін, ол 1915 жылдың сәуірінде Шығыс майданға оралды, онда ол Ресей Польшасын бағындырған көктемгі шабуылға қатысты. Ол өзін тағы да ерекшелендірді. 1915 жылдың 14 мамырында Горлицтегі ілгерілеудегі еңбегі үшін Германияның ең жоғары әскери наградасы – Pour le Mérite орденін алды, ал 1917 жылдың шілдесінде Верден шайқасындағы ерекше өнер көрсеткені үшін оған емен жапырақтары қосылды. 1915 жылдың шілдесінде ол Франциядағы Вестфалия VII корпусының қолбасшылығын алу үшін Батыс майданға қайта оралды, ал 1916 жылдың шілдесінде Верден секторындағы Батыс Мез тобына басшылық етті. Алайда ол Людендорфтың басшылығымен тағы да жоғарылауға немесе маңызды лауазымдарға тағайындалмады, 1918 жылдың шілдесінде қолбасшылықтан босатылып, 1918 жылдың қазанына дейін күту тізіміне енгізілді.

Соғыстан кейінгі

Соғыс аяқталғаннан кейін Франсуа үйге оралып, әскери тарих бойынша бірнеше кітап жазды, оның ішінде 1920 жылы Германияда ең көп сатылған «Марне шайқасы және Танненберг» кітабы да болды.