Кіріспе

Германдық фельдмаршал граф Альфред фон Шлиффен, көбінесе граф Шлиффен деп аталады (28 ақпан 1833 – 4 қаңтар 1913) – неміс фельдмаршалы және стратегияшы, 1891 жылдан 1906 жылға дейін Императорлық Германия Бас штабының бастығы қызметін атқарды. Оның есімі 1905–06 жылғы «Шлиффен жоспары», кейін Aufmarsch I деп аталған, Францияның үшінші республикасына қарсы екі фронтты соғыстағы шешуші бастапқы шабуыл операциясы/науқаны үшін жасалған орналасу жоспары және операциялық нұсқаулық ретінде сақталды.

Өмірбаян

1833 жылдың 28 ақпанында Пруссияда, Германияда, пруссиялық армия офицерінің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Пруссияның ежелгі ақсүйек отбасы – Шлиффен отбасының мүшесі еді. Әкесі, майор Магнус фон Шлиффенмен бірге Силезиядағы отбасылық эстатеде тұрды, 1842 жылы мектепке бару үшін ол жерді тастап кетті. Жас Шлиффен әскери қызметке ешқандай қызығушылық танытпағандықтан, дәстүрлі пруссиялық кадет академияларына түспеді. Оның орнына Берлин университетінде оқыды. Құқық білімін алған кезінде 1853 жылы бір жылдық міндетті әскери қызметке қатысты. Содан кейін, резервке өтудің орнына, офицерлік лауазымға үміткер ретінде таңдалды. Осылайша ол ұзақ әскери мансабын бастады, офицерлік шендерді басып өтіп, ақырында 53 жыл қызмет етті. 1868 жылы, әскери мансабының он бес жылында Шлиффен өзінің туысы, графиня Анна Шлиффенге үйленді. Олардың бір сау баласы болды (Элизабет Август Мари Эрнестин графиня фон Шлиффен, 13 қыркүйек 1869 – 23 қыркүйек 1943), бірақ екінші баласы (кешіре әйел болған Мари) дүниеге келгеннен кейін әйелі қайтыс болды. Содан кейін Шлиффен барлық назарын әскери жұмысына жұмсады.

Әскери қызмет

Шлифен 1858 жылы 25 жасында басқаларға қарағанда ертерек Бас әскери мектепке қабылданды. Ол 1861 жылы жоғары жетістіктермен бітіріп, Бас штаб офицері лауазымына ие болды. 1862 жылы ол Бас штабтың топографиялық бюросына бекітілді, бұл оған географиялық біліммен қатар жер бедері мен ауа райының тактикалық және стратегиялық маңыздылығын түсінуге мүмкіндік берді. Бұл оның мансабының барлық кезеңінде, әсіресе соғыс оқуларында және әйгілі Шлиффен жоспары сияқты түрлі соғыс жоспарларын жасауда өте пайдалы болды. 1865 жылы ол неміс Бас штабына ауыстырылды, бірақ бастапқыда оның рөлі маңызды болған жоқ. Ол 1866 жылы Аустрия-Пруссия соғысы кезінде Кенигграц шайқасында Пруссия атты әскер корпусының штаб офицері ретінде алғашқы жауынгерлік қызметін атқарды. Сол жерде жүргізілген тактикалық «қоршау шайқасы» оның тактикалық доктринасының тұрақты ерекшелігіне айналды, тіпті оның стратегиялық доктринасы оның жерді түсінуі және фон Клаузевицтің шабуылдың күшінің үнемі төмендеуін бағалауына байланысты қарсы шабуылды үнемі қолдады. Франко-Пруссия соғысы кезінде ол Луара аймағында Пруссия армиясының ең қиын науқандарының бірінде шағын күшке қолбасшылық етті. Францияда Баденнің үлкен герцогы Фридрих I оны майор және әскери тарих бөлімінің басшысы етіп тағайындады. Гельмут фон Мольтке мен Альфред фон Вальдерзеемен бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін, 1886 жылдың 4 желтоқсанында генерал-майор болып тағайындалды, ал Мольтке зейнетке шыққаннан кейін көп ұзамай Вальдерзее штабының бас орынбасары болды. Одан кейін ол генерал-квартирмейстер, содан кейін 1888 жылдың 4 желтоқсанында генерал-лейтенант, ал ақырында 1893 жылдың 27 қаңтарында кавалерия генералы атанды. 1904 жылы Германдық Оңтүстік-Батыс Африкада (қазіргі Намибия) Хереро көтерілісі кезінде Бас штабтың бастығы Шлифен Лотар фон Тротаның Хереро және Намаква халықтарына қарсы геноцидтік саясатын қолдап, «Бір рет басталған нәсілдік соғыс тек бір тараптың жойылуымен немесе толық құлдыққа түсіруімен ғана аяқталуы мүмкін» деді. Ол Тротаның 1904 жылғы 2 қазандағы «Жою бұйрығы» (Vernichtungsbefehl) деп аталатын әйгілі бұйрығымен келісті және тіпті германиялықтардың Хереро әйелдерін өлтірудің көптеген жағдайларын ақтады, «Егер әйелдер атылған болса, олар тек шайқасқа қатысқан ғана емес, сонымен қатар біздің жараланғандарымызға жиі көрсетілген қатыгез және қорқынышты қасіреттердің басты себепшісі болды және осы құрбандарды көру жолдастарын кешірілетін ашуға итерді» деп жазды. Тек канцлер Бернхард фон Бюловтың араласуынан және Германияның халықаралық беделіне нұқсан келтіру қаупінен кейін, Шлифен 1904 жылдың желтоқсанында Тротаның қарусыз және берілген Херероларды сол жерде өлтіру туралы бұйрықтарын қайтаруға келісті.

Ықпал

Шлиффен заманындағы ең белгілі стратегиялық сарапшы болған, бірақ ол «тар көзқарасты әскери ғылымға» бейімділігі үшін сыналған. Шлиффеннің операциялық теориялары 20-шы ғасырда маневрлік соғыстың дамуына зор ықпал етті, көбінесе оның «Канна» атты мақаласы арқылы, онда Римдіктерді жеңген Ханнибалдың б.з.д. 216 жылғы Канна шайқасы туралы сөз болған. Оның мақаласының екі маңызды мақсаты болды. Біріншіден, Шлиффеннің маневр, әсіресе қоршау маневрі, және соғыстың негізгі принциптері туралы түсініктерін жазбаша түрінде нақтылау. Екіншіден, ол Штабқа, Соғыс академиясына және жалпы әскерге құрал болуы керек еді. Оның теориялары жан-жақты зерттелді, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ және Еуропаның жоғары әскери академияларында. Америкалық әскери ойшылдар оны соншалықты жоғары бағалады, оның маңызды әдеби мұрасы – «Канна» Форт Ливенвортта аударылып, АҚШ армиясы мен академиялық қауымдастыққа таратылды. Шлиффеннің әйгілі әскери тұлғасымен қатар, оның көбінесе айтылмаған ерекшеліктері де бар. Біз білеміздей, Шлиффен – стратегиялық сарапшы болған. Штаб бастығы Вальдерзеден айырмашылығы, Шлиффен саяси мәселелерден аулақ болды, керісінше Бас штабтың жұмысына, соның ішінде соғыс жоспарларын дайындауға және неміс армиясының соғысқа дайындығына белсенді қатысты. Ол көп күшін жоспарлауға жұмсады. Ол оқу-жаттығуларға, әскери білім беруге және әскери мақсаттар мен стратегиялық жоспарлау үшін қазіргі заманғы технологияларды бейімдеуге уақыт бөлді. Шлиффеннің болашақ шайқастарға дайындалу мен жоспарлауға тымырлы қатысқаны байқалды. Ол өзінің басты міндеттерінің бірі – жас офицерлерді жоспарлы маневрлерді жауапкершілікпен жүзеге асыруға дайындау, сондай-ақ жоспарланғаннан кейін осы қимылдарды басқару деп есептеді. Шлиффеннің тактикасына қатысты, Екінші дүниежүзілік соғыста одақтас экспедициялық күштерінің жоғарғы қолбасшысы генерал Дуайт Эйзенхауэрдің штаб бастығы генерал Уолтер Беделл Смит генерал Дуайт Эйзенхауэр мен оның көптеген штаб офицерлері, осы академиялардың түлектері, «шешуші нәтижелерге жету үшін кең, батыл маневр идеясымен сіңірілгенін» атап өтті. Шлиффеннің шәкірті, Танненберг шайқасында оның қоршау ілімін қолданған генерал Эрих Людендорф, Шлиффенді «барлық уақыттағы ең ұлы сарбаздардың бірі» деп атады. Оның қайтысынан көп уақыт өткен соң, соғыстар аралық кезеңдегі және Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс бас штабының офицерлері, әсіресе генерал Ханс фон Зеект, Блицкриг доктринасын әзірлеу кезінде Шлиффен теорияларына зияткерлік қарызын мойындады. 1940 жылы Германияның Францияға басып кіруінің бастапқы жоспары Шлиффен жоспарына негізделген. Алайда, Адольф Гитлер Шлиффеннің есімін жамандаған, тіпті оның атын өзінің қасында айтуға тыйым салған және Вермахттың ресми тарихшысы Вальтер Шерффке оның есімін жазбаларынан шығарып тастауды бұйырған.

Цитаталар

"Стратег туады, жасалмайды." — Шлифен
"Жеңіске жетіп, біз соққы нүктесінде екеуінің де басым болуға тырысуымыз керек. Мұның жалғыз үміті – жаудың бізге таңдап беруін күтпей, өзіміз операцияны таңдауда." — Шлифен