Тұяқталған қозғалтқышты ұшақ – Ту-134 тарихы

Кіріспе

Туполев Ту 134 (НАТО-ның атауы: Crusty) – 1966 жылдан 1989 жылға дейін Кеңес Одағында қысқа және орта қашықтыққа арналған екі қозғалтқышты, тар денелі реактивтік ұшақ ретінде салынған. Алғашқы нұсқасы шыныдан жасалған мұрын бөлігімен ерекшеленеді, және басқа ресейлік авиалайнерлер сияқты (оның ішінде Tu 154 моделі), тас жолдардағы әуежайлардан да ұшуға қабілетті. Бұрынғы КОМЕКОН елдерінде кеңінен қолданылған ұшақтардың бірі, қазіргі кезде қауіпсіздік талаптары мен шу деңгейінің шектеулеріне байланысты пайдаланудағы саны азайып барады. Бұл модель 42 елде ұзақ жылдар бойы қызмет етті, ал кейбір еуропалық әуе компаниялары бір ұшақпен күніне 12 рет ұшып-қону жоспарлаған. Жолаушыларды тасымалдаудан басқа, әуе күштері, армия және теңіз күштерінің қолдауына, ұшқыштар мен навигаторларды оқытуға, сондай-ақ авиациялық зерттеулер мен сынақ жобаларына да пайдаланылды. Соңғы жылдары бірқатар Ту-134 ұшақтары VIP-транспорт және бизнес-авиация ретінде қайта жабдықталды. Барлық модификацияларында (сынақ үлгілері де бар) 854 Ту-134 ұшағы салынды, олардың ішінде ең ірі пайдаланушысы – Aeroflot авиакомпаниясы. 1995 жылға дейін Ту-134 осы компания үшін 360 миллион жолаушыны тасымалдады.

Жобалау және әзірлеу

Француздық Sud Aviation Caravelle ұшағының артқы фюзеляжда пилондарға орнатылған қозғалтқыштарды енгізуінен кейін, әлемдегі жолаушылар ұшақтарын өндірушілер жаңа схеманы қабылдауға асықты. Оның артықшылықтары қанатқа ауа ағынының таза болуы, қанат немесе пилонмен бұзылмауы және кабинадағы шудың азаюы болды. Сонымен қатар, ауыр қозғалтқыштардың артқа орналасуы қанаттағы көтеру орталығына қатысты ауырлық орталығының орналасуымен байланысты қиындықтар тудырды. Қозғалтқыштарға орын беру үшін, құйрық жапырақшалары құйрық қанатына көшірілуі керек болды, ол мықтырақ болғандықтан ауырлау болды, бұл құйрықтың ауыр болуын одан әрі күшейтті. 1960 жылы Францияға жасаған сапарында Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущев «Каравельдің» тыныш кабинасына қатты әсер етті, сол себепті 1960 жылдың 1 тамызында Туполев ОКБ ұқсас қозғалтқыш схемасымен Tu 124A құрастыру туралы ресми тапсырма алды. Бұл талапты ішкі бағыттардағы ескірген поршеньді қозғалтқыштармен жабдықталған баяу Іл-14 ұшақтарын ауыстыру қажеттілігі де ынталандырды. 1961 жылы Кеңес мемлекеттік әуе компаниясы «Аэрофлот» жүк көлемі мен жолаушылар сыйымдылығын арттыру үшін талаптар спецификациясын жаңартты. Tu 124A прототипінің алғашқы нұсқасы SSSR 45075 1963 жылдың 29 шілдесінде алғашқы ұшуын жасады. 1963 жылдың 22 қазанында ұқсас конструкциялы британдық BAC One Eleven прототипі, тоқтау қасиеттерін сынау кезінде барлық экипаж мүшелерінен айырылып апатқа ұшырады. Ұшақ жоғарыға көтерілді: қанаттардың тудырған турбулентті ағынында тұрып қалған жоғары орналасқан құйрық жапырақшасы (теңізге терең түсу) ұшудан айырып алды. Соның салдарынан Tu 124A ұшағының құйрық жапырақшасы басқару мүмкіндігін арттыру үшін 30%-ға ұлғайтылды. «Аэрофлоттың» талаптары бастапқы жоспарланғаннан гөрі үлкен ұшақты талап еткендіктен, Соловьев конструкторлық бюросы қуаттырақ D 30 турбовентиляторлық қозғалтқыштарын жасады. 1963 жылдың 20 қарашасында жаңа ұшаққа Tu 134 деген атау берілді. Tu-134 ұшағының дизайнындағы ерекшелік – қанаттың 35 градусқа қайырылуы, ал оның әріптестерінде бұл көрсеткіш 25–28 градусқа жетеді. Алғашқы сериялық Tu 134 ұшақтарының қозғалтқыштарында кері жылдамдық режимі болмады, бұл ұшақты қону үшін тежегіш парашют қолдануға мәжбүр етті. Борттағы электрониканың көп бөлігі тікелей токпен жұмыс істеді. Ертедегі кеңестік авиалайнерлердің тамыры тікелей Туполев Ту-16 стратегиялық бомбалаушысына дейін жетеді, ал Tu 134 навигаторға арналған шыны мұрынды бөлігі мен толық емес қысымдағы шиналармен жабдықталған қону шассисін мұра етті, бұл даладағы аэродромдарда жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Сериялық өндіріс 1966 жылы Харьков авиациялық өндіріс бірлестігінде басталды, ал Tu-124 өндірісі тоқтатылды. Tu 134 ұшағы аз жолаушылар трафигі бар қысқа қашықтықтағы бағыттарға арналған. Бастапқыда ұшақта бір сыныпты 56 орын немесе екі сыныпты 50 орын болды. 1968 жылы Туполев 76 орындық Tu-134 модификациясын жасауды бастады. Фюзеляж жолаушылар сыйымдылығын арттыру үшін кеңейтілді және құйрық бөлігіне қосымша қуат блогы орнатылды. Соның салдарынан ең жоғарғы қашықтық 3100 шақырымнан 2770 шақырымға дейін азайды. Жаңартылған D 30 қозғалтқыштарында енді парашютты алмастырған кері жылдамдық режимі болды. Бірінші Tu 134A, сериялық Tu 134 ұшағынан өзгертілген, 1969 жылдың 22 сәуірінде ұшты. Алғашқы әуе рейсі 1970 жылдың 9 қарашасында жасалды. Жаңартылған нұсқасы Tu 134B 1980 жылы өндіріске түсті, навигаторлық позициясы алынып тасталды және жолаушылар сыйымдылығы 96 орынға дейін арттырылды. Кейіннен Tu 134D ұшағының қозғалтқыштарының қуатын арттыру бойынша жұмыстар басталды, бірақ жоба тоқтатылды.

Following the introduction of engines mounted on pylons on the rear fuselage by the French Sud Aviation Caravelle, airliner manufacturers around the world rushed to adopt the new layout. Its advantages included clean wing airflow without disruption by nacelles or pylons and decreased cabin noise. At the same time, placing heavy engines that far back created challenges with the location of the centre of gravity in relation to the centre of lift, which was at the wings. To make room for the engines, the tailplanes had to be relocated to the tail fin, which had to be stronger and therefore heavier, further compounding the tail heavy arrangement. During a 1960 visit to France, Soviet leader Nikita Khrushchev was so impressed by the quiet cabin of the Caravelle, that on 1 August 1960 the Tupolev OKB received an official directive to create the Tu 124A with a similar engine arrangement. The requirement was also driven by the need to replace slow, aging piston engined Il 14s on domestic routes. In 1961, the Soviet state airline, Aeroflot, updated its requirement specifications to include greater payload and passenger capacity. The first Tu 124A prototype, SSSR 45075, first flew on 29 July 1963. On 22 October 1963, the prototype British BAC One Eleven, which had a similar layout, crashed with the loss of all crew while testing its stalling properties. The aircraft had entered pitch up: the high mounted tailplane became trapped in the turbulent wake produced by the wings (deep stall), which prevented recovery from the stall. As a result, the tailplane on Tu 124A was enlarged by 30% for greater control authority. Since Aeroflot's requirements dictated a larger aircraft than initially planned, the Soloviev Design Bureau developed the more powerful D 30 low bypass turbofan engines. On 20 November 1963, the new airliner was designated Tu 134. Design curiosities of the Tu 134 included a sharp wing sweepback of 35 degrees, compared to 25–28 degrees in its counterparts. The engines on early production Tu 134s lacked thrust reversers, which made the aircraft one of the few airliners to use a brake parachute for landing. The majority of onboard electronics operated on direct current. The lineage of early Soviet airliners could be traced directly to the Tupolev Tu 16 strategic bomber, and the Tu 134 carried over the glass nose for the navigator and the landing gear fitted with low pressure tires to permit operation from unpaved airfields. Serial production began in 1966 at the Kharkov Aviation Production Association, and production of the Tu 124 was discontinued. The Tu 134 was designed for short haul lines with low passenger traffic. Originally the aircraft had 56 seats in a single class configuration, or 50 seats in a two class configuration. In 1968, Tupolev began work on an improved Tu 134 variant with a 76 seat capacity. The fuselage received a plug for greater passenger capacity and an auxiliary power unit in the tail. As a result, the maximum range was reduced from 3,100 kilometers to 2,770 kilometers. The upgraded D 30 engines now featured thrust reversers, replacing the parachute. The first Tu 134A, converted from a production Tu 134, flew on 22 April 1969. The first airline flight was on 9 November 1970. An upgraded version, the Tu 134B began production in 1980, with the navigator position abandoned, and seating capacity increased to 96 seats. Efforts subsequently began to develop a Tu 134D with increased engine thrust, but the project was cancelled.

Пайдалану тарихы

1967 жылдың қыркүйегінде Ту-134 ұшағы Мәскеуден Адлер қаласына алғашқы жолаушылар рейсін жасады. Ту-134 – халықаралық азаматтық авиация ұйымынан (ICAO) халықаралық сертификат алған алғашқы совет ұшағы, бұл оны халықаралық бағыттарда пайдалануға мүмкіндік берді. Осы сертификацияға байланысты, "Аэрофлот" авиакомпаниясы Ту-134 ұшақтарының басым бөлігін халықаралық рейстерде қолданды. 1968 жылы Ту-134 ұшағын алғашқы экспорттық клиенттер – Шығыс Германияның Interflug, LOT Polish Airlines және Malév Hungarian Airlines сатып алды. 1969 жылы Ту-134 Париж әуешоуларында көрсетілді. 1972 жылдан бастап "Аэрофлот" Ту-134 ұшақтарын Мәскеудегі Шереметьево халықаралық әуежайынан Баку, Ереван, Киев, Кишинев, Краснодар, Ленинград, Омск, Рига және Сочи қалаларына ішкі рейстерге пайдалана бастады. Ту-134 алғашқы жылдарында бұрынғы советтік ұшақтармен салыстырғанда сенімділігімен және тиімділігімен көзге түсті. 2002 жылы ICAO ережелерінде жаңа, қатаң шу стандарттары енгізілгеннен кейін, Ту-134 жоғары шу деңгейіне байланысты көптеген Батыс Еуропа әуежайларында пайдалануға тыйым салынды. 2006 жылдың басында 245 Ту-134 ұшағы әлі де пайдалануда болды, оның 162-сі Ресейде. 2007 жылдың наурыз айындағы қайғылы апаттан кейін және Ресейдің көлік министрі Игорь Левитиннің ұсынысымен "Аэрофлот" ұшқыштарын жаңартуға шешім қабылдады, ал соңғы Ту-134 ұшағы 2008 жылдың 1 қаңтарында қызметтен алынды. Бірқатар ұшақтар Ресей ішіндегі рейстерде "Аэрофлоттың" еншілес компанияларында пайдаланыла берді. Ту-134 бизнес-элитасы үшін де жаңа өмірге ие болды, көптеген ұшақтарға сәнді интерьерлер орнатылды. Отынның және техникалық қызмет көрсетудің жоғары құны қазіргі таңда қолданылатын ұшақтар санын азайтуда. 2011 жылдың маусымында RusAir Flight 9605 рейсінде 47 адамның қаза болуына байланысты Ресей президенті Дмитрий Медведев 2012 жылға дейін Ту-134 ұшақтарын пайдаланудан тоқтатуға бұйрық берді. 2019 жылдың 22 мамырында Ресейде Ту-134 ұшағының соңғы жолаушылар рейсі орындалды. Көптеген Ту-134 ұшақтары бұрынғы Кеңес Одағының әуежайларында естелік ретінде сақталған. Мажарстанның Будапешт Ференц Лист халықаралық әуежайының аэропаркінде бұрынғы Malév Tu 134A (тіркеу нөмірі HA LBE) қойылған.

In September 1967, the Tu 134 made its first scheduled flight from Moscow to Adler. The Tu 134 was the first Soviet airliner to receive international certification from the International Civil Aviation Organization, which permitted it to be used on international routes. Due to this certification, Aeroflot used most of its Tu 134s on international routes. In 1968, the first export customers, Interflug of East Germany, LOT Polish Airlines and Malév Hungarian Airlines purchased the Tu 134. In 1969, the Tu 134 was displayed at the Paris Air Show. From 1972, Aeroflot began placing the Tu 134 in domestic service to Baku, Yerevan, Kyiv, Kishinev, Krasnodar, Leningrad, Omsk, Riga, and Sochi from Sheremetyevo International Airport in Moscow. In its early years, the Tu 134 developed a reputation for reliability and efficiency, especially when compared with previous Soviet designs. After the establishment of tougher noise standards in the ICAO regulations in 2002, the Tu 134 was banned from most western European airports for its high noise levels. In early 2006, 245 Tu 134s were still in operation, 162 of which were in Russia. After a fatal accident in March 2007, and at the instigation of Russian Minister of Transportation Igor Levitin, Aeroflot announced that it would be retiring its fleet, and the last Tu 134 was removed from service on 1 January 2008. Some were still in operations with Aeroflot subsidiaries on local routes within Russia. The Tu 134 also found a new life as a business jet with many having an expensive business interior installed. High fuel and maintenance costs are increasingly limiting the number used today. In June 2011, as a response to RusAir Flight 9605 which resulted in 47 fatalities, Russian president Dmitry Medvedev ordered preparations for taking the Tu 134 out of use by 2012. On 22 May 2019, the final passenger flight of the Tu 134 in Russia took place. Many Tu 134s have been preserved as memorials at airports throughout the former Soviet Union. A former Malév Tu 134A (registration HA LBE) is on display at the Aeropark at Budapest Ferenc Liszt International Airport in Hungary.