Кіріспе

Ерте орта жапон панграммасы, 1079 жылға дейін Хэйан дәуірінде жазылған. Ироха (いろは) – жапон поэмасы. Алғашқыда бұл өлең Шыңгон буддизмінің негізін қалаушы Кукайға жатқызылған, бірақ соңғы зерттеулер оның жазылған мерзімінің Хэйан дәуірінде (794–1179) кейінірек болғанын көрсетті. Оның ең алғашқы жазбалары 1079 жылға дейін сақталған. Бұл өлең жапон жазу жүйесінің әрбір таңбасын бір рет ғана қолданатын, толық панграмма болып ерекшеленеді. Осы себепті, ол латын әліпбиінің A, B, C, D тізбегі сияқты, жапон жазу жүйесінің ретін анықтау үшін де пайдаланылады.

Қолданылуы

Ирохада әрбір кана тек бір рет кездеседі, ん (n) канасынан басқа, ол 20 ғасырдың басына дейін む (mu) канасынан жазуда ажыратылмаған (жапон жазуының реформасына қараңыз). Осы себепті, бұл өлең 19 ғасырдағы Мейдзи реформаларына дейін каналарды реттеудің жиі қолданылатын тәсілі болған. 1890 жылы «Вакун но Шиори» (和訓栞) және «Генкай» (言海) сөздіктері жарық көргеннен кейін, санскрит тіліне негізделген гожюон (五十音, сөзбе-сөз «елу дыбыс») жүйесі кеңінен таралды. Ол а, и, у, э, о, ка, ки, ку және т.б. әрбір жапон канасы үшін қолданылады. Гожюонның ең ерте нұсқасы Ирохадан бұрын пайда болғанмен, ол тым ғылыми деп есептелді және кеңінен қолданылмады. Гожюон білім беру және сөздіктерде кеңінен қолданылғаннан кейін де, Ироха тізбегі ағылшын тіліндегі a, b, c сияқты ретті көрсету жүйесі ретінде жиі қолданыла берді. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Жапон императорлық теңіз күштерінің суасты қайықтары I (1000 тоннадан асатын көлемдегілер), Ro (500-ден 999 тоннаға дейінгілер) және Ha (500 тоннадан төменгілер) әріптерімен басталатын ресми атауларға ие болды. Сондай-ақ, жапондық танктердің ресми атауларында да Ироха реті қолданылды, мысалы Чи ха (ха үшінші модельді білдіреді). Басқа мысалдарға құжаттардағы кіші бөлімдерді реттеу, театрлардағы орындықтарды нөмірлеу және диаграммаларда (кифу) го ойынының қозғалыстарын көрсету жатады.