Кіріспе
Қолданбалы лингвистиканың саласы – стилистика. Стилістика – барлық типтегі мәтіндерді, әсіресе әдеби мәтіндерді және/немесе ауызша тілді, олардың тілдік және эмоционалдық стиліне қатысты зерттеу және түсіндіру ғылымы. Стиль – түрлі адамдардың және/немесе түрлі жағдайларда қолданатын тілдің ерекше түрі. Мысалы, күнделікті тіл жақын достар арасында қолданылуы мүмкін, ал формальды тіл, грамматика, айтылу, акцент және сөздік таңдауы бойынша, көбінесе өтініш хатында, резюмеде және жұмысқа орналасу сұхбатында қолданылады. Стилістика – әдебиеттануды лингвистикамен байланыстыратын пән. Ол дербес сала ретінде жұмыс істемейді, бірақ оны әдебиетті, журналистиканы және лингвистиканы түсіну үшін пайдалануға болады. Стилістиканы зерттеу көздері – классикалық шығармалардан бастап, танымал мәтіндерге дейін, жарнамадан жаңалықтарға, ғылыми еңбектерден поп-мәдениетке, сондай-ақ саяси және діни дискурстарға дейін жетеді. Шындығында, сындық стилистика, мультимодальды стилистика және медиа стилистикасының соңғы жұмыстары көрсеткендей, әдеби емес мәтіндер стилисттерге әдеби мәтіндердей қызығушылық тудыруы мүмкін. Яғни, әдебиеттің өзі абсолютті емес, континумдағы бір нүкте ретінде қарастырылады. Стилістика – концептуалды пән ретінде, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың тілді қолданудағы нақты таңдауларын түсіндіре алатын принциптерді анықтауға тырысады, мысалы, жанрдың әдеби өндірісі мен қабылдауы, халық өнерін зерттеу, диалектілер мен тілдік стильдерді зерттеу және оны дискурс талдауы мен әдебиеттану сияқты салаларда қолдануға болады. Көрсетілген тілдің өзгеше ерекшеліктері бар. Кездесетін стильдік ерекшеліктер – диалог, аймақтық акценттер және жеке идиомдар (немесе идиолекттер). Стилистикалық тұрғыдан, сөйлемнің ұзындығының басымдығы және тілдік стильдің қолданылуы да маңызды.
the band
Stylistics, a branch of applied linguistics, is the study and interpretation of texts of all types, but particularly literary texts, and/or spoken language in regard to their linguistic and tonal style, where style is the particular variety of language used by different individuals and/or in different situations or settings. For example, the vernacular, or everyday language may be used among casual friends, whereas more formal language, with respect to grammar, pronunciation or accent, and lexicon or choice of words, is often used in a cover letter and résumé and while speaking during a job interview. As a discipline, stylistics links literary criticism to linguistics. It does not function as an autonomous domain on its own, and it can be applied to an understanding of literature and journalism as well as linguistics. Sources of study in stylistics may range from canonical works of writing to popular texts, and from advertising copy to news, non fiction, and popular culture, as well as to political and religious discourse. Indeed, as recent work in critical stylistics, multimodal stylistics and mediated stylistics has made clear, non literary texts may be of just as much interest to stylisticians as literary ones. Literariness, in other words, is here conceived as 'a point on a cline rather than as an absolute'. Stylistics as a conceptual discipline may attempt to establish principles capable of explaining particular choices made by individuals and social groups in their use of language, such as in the literary production and reception of genre, the study of folk art, in the study of spoken dialects and registers, and can be applied to areas such as discourse analysis as well as literary criticism. Plain language has different features. Common stylistic features are using dialogue, regional accents and individual idioms (or idiolects). Stylistically, also sentence length prevalence and language register use.
ХХ ғасырдың басында
Әдеби стильді талдау классикалық риториканы зерттеуге дейін жетеді, бірақ қазіргі стилистиканың тамыры орыс формализмі мен XX ғасырдың басындағы Прага мектебінде. 1909 жылы Чарльз Бэлли стилистиканы Сауссур лингвистикасын толықтыратын жеке академиялық пән ретінде ұсынды. Балли үшін Сауссурдің лингвистикасы жеке өрнек тілін толық сипаттай алмайтын. Баллидің бағдарламасы Прага мектебінің мақсаттарымен үйлеседі. Орыс формалистерінің идеяларын дамыта отырып, Прага мектебі алдыңғы планға шығару тұжырымын негізге алды, онда поэзиялық тіл күнделікті тілден ауытқу (күнделікті тіл нормаларынан) немесе параллелизм арқылы ерекшеленеді деп есептеледі. Дегенмен, Прага мектебінің пікірінше, бұл күнделікті тіл тұрақты емес, поэзиялық және күнделікті тіл арасындағы қарым-қатынас әрдайым өзгеріп отырады.
ХХ ғасырдың соңы
Роман Якобсон 1940 жылдары Америкаға көшіп кетер алдында орыс формалистері мен Прага мектебінің белсенді мүшесі болған. Ол 1958 жылы Индиана университетінде стилистика бойынша конференциядағы қорытынды баяндамасында орыс формализмі мен американдық жаңа сынды біріктірді. 1960 жылы «Лингвистика және поэтика» деген атпен жарияланған Якобсонның дәрісі стилистиканың алғашқы жүйелі тұжырымдамасы деп есептеледі. Оның пікірінше, поэтикалық тілді зерттеу лингвистиканың саласы болуы керек. Поэтикалық функция – ол дәрісте сипатталған тілдің алты жалпы функциясының бірі. Майкл Холлидей – британ стилистикасының дамуындағы маңызды тұлға. Оның 1971 жылғы «Лингвистикалық функция және әдеби стиль: Уильям Голдингтің «Мұрагерлер» романының тілі» атты зерттемесі – маңызды мақала болып табылады. Холлидейдің еңбегінің бірі – тіл мен оның контексі арасындағы байланысты түсіндіру үшін «тіркелім» терминін қолдану. Холлидей үшін тіркелім диалекттен өзгеше. Диалект – белгілі бір географиялық немесе әлеуметтік ортадағы белгілі бір қолданушының әдеттегі тілі. Тіркелім қолданушы жасаған таңдауды сипаттайды, бұл таңдау үш факторға байланысты: сала («қатысушылардың немен айналысқаны», мысалы, нақты бір тақырыпты талқылау), тенор (келісімге кімдер қатысады) және режим (тілдің қандай мақсатта қолданылуы). Фаулер әртүрлі салалар әртүрлі тіл тудыратынын, ең айқындысы – лексикалық деңгейде екенін атап көрсетеді (Фаулер, 1996, 192). Тіл білімі маманы Дэвид Кристал Холлидейдің «тенор» терминінің «стиль» терминімен шамамен мағыналас екенін, бірақ тілшілердің түсініксіздіктерді болдырмау үшін қолданатын нақтырақ балама екенін айтады (Кристал, 1985, 292). Холлидейдің үшінші категориясы – режим, ол жағдайдың символдық ұйымдастырылуы деп аталады. Даунс режим категориясының екі түрлі аспектісін бөліп көрсетеді және ол ортамен (жазба, ауызша және т.б.) қарым-қатынасты ғана емес, сонымен қатар мәтіннің жанрын да сипаттайды деп санайды (Даунс, 1998, 316). Холлидей жанрды алдын ала кодталған тіл деп атайды, яғни бұрын қолданылған ғана емес, сонымен қатар мәтіндік мағыналарды таңдауды алдын ала анықтайтын тіл. Тіл білімі маманы Уильям Даунс тіркелімнің басты ерекшелігі, қаншалықты ерекше немесе алуан түрлі болса да, оның айқын және бірден танылатыны екенін атап көрсетеді (Даунс, 1998, 309).
Әдеби стилистика
"Кембридж тілінің энциклопедиясында" Кристалл стилистикалық талдаудың көп бөлігі практикада әдебиеттегі күрделі және "бағалы" тілмен, яғни "әдеби стилистикамен" айналысқанын байқап өткен. Ол бұндай зерттеулерде көлем кейде әдеби тілдің көзге түсетін ерекшеліктеріне, мысалы, оның "ерекше" және қалыптан тыс белгілеріне шоғырлану үшін тарытылатынын, ал тұтас мәтіндер мен дискорстардағы кеңірек құрылымдарға көңіл бөлмейтінін айтады. Мысалы, поэзияның жинақы тілі стилистке оның құрылысының құпиясын пьесалар мен романдардың тіліне қарағанда оңайырақ ашады (Кристалл. 1987, 71).
Пайдалануы
"Әдеби прагматикадан" "Поэтикалық әсерлер" кітабында лингвист Адриан Пилкингтон Дэн Спербер мен Дейдре Уилсонның бұрынғы еңбегінде ұсынылған "импликатура" идеясын талдайды. Импликатураны екі санатқа бөлуге болады: "күшті" және "әлсіз" импликатура, бірақ осы екі шектің арасында тағы да көптеген нұсқалар бар. Ең күшті импликатура – спикер немесе автордың нақты айтқандығы, ал әлсіз импликатура – тыңдаушы немесе оқырман қорытындылай алатын мағынаның кең мүмкіндіктері. Пилкингтон бұл тұжырымды "поэтикалық әсерлер" деп атады, олар тыңдаушы немесе оқырман жай ғана "оқып" түсінген мағыналар емес, әлсіз импликатуралардың кең спектрі арқылы ең көп релевантностьқа жетеді. Дегенмен, әлсіз импликатуралар мен тыңдаушының немесе оқырманның мағынаны болжауы арасындағы айырмашылықтың нақты мезеті өте субъективті болып қалады. Пилкингтоннің айтуынша: "Спикер нақты қолдайтын және тыңдаушының жауапкершілігіне жүктелген болжамдар арасында нақты шекара жоқ." (Пилкингтон. 1991, 53) Сонымен қатар, поэзияның стильдік ерекшеліктерін Пилкингтонның поэтикалық әсерлерімен байланыстыра қарастыруға болады, осы арқылы өлеңнің мағынасын түсінуге болады.
Қатты
Уидоусон Сэмюэл Тейлор Кольридждің "Ежелгі теңізшінің балладасы" (1798) поэмасында теңізшінің кенеттен пайда болуының сыры, уақыттың ерекше қолданылуы арқасында сақталады. (Уидоусон. 1992, 40) Мысалы, теңізші тойға қатысушыны "сүйекті қолымен" қазіргі уақытта ұстап тұр, бірақ оны өткен шақта босатады ("қолдары түсіп қалды."); кейін оны тағы да ұстайды, бұл жолы оның "көздің жарығымен" қазіргі уақытта. (Уидоусон. 1992, 41).
Анықтамалар және оларға байланысты оқу
Дэвид Кристал. 1998 жыл. Тілдік ойын (Лондон: Penguin)
ред. Дэвид Бёрч. 1995 жыл. Контекст және тіл: регистрдің функционалдық лингвистикалық теориясы (Лондон, Нью-Йорк: Pinter)
Майкл Берк. 2010 жыл. Әдеби оқу, таным және эмоция: мұхиттық сананы зерттеу (Лондон және Нью-Йорк: Routledge)
Ричард Брэдфорд. 1985 жыл. Тіл білімі және фонетика сөздігі, 2-ші басылым (Оксфорд: Basil Blackwell)
Ричард Брэдфорд. 1997 жыл. Стилистика (Лондон және Нью-Йорк: Routledge)
Ричард Брэдфорд. 1997 жыл. Кембридж тілінің энциклопедиясы, 2-ші басылым (Кембридж: Cambridge University Press)
Роджер Фаулер. 1996 жыл. Лингвистикалық сын, 2-ші басылым (Оксфорд: Oxford University Press)
Уильям Даунз. 1995 жыл. Джордж Оруэллдің тілі (Лондон: Macmillan Press)
Уильям Даунз. 1998 жыл. Тіл және қоғам, 2-ші басылым (Кембридж: Cambridge University Press)
А. МакИнтош және П. Симпсон. 1964 жыл. Лингвистикалық ғылым және тілді оқыту (Лондон: Longman)
Адриан Пилкингтон. 1991 жыл. «Поэтикалық әсерлер», «Әдеби прагматика», ред. Роджер Селл (Лондон: Routledge)
Брайан Ламонт. 2005 жыл. Бірінші әсерлер (Эдинбург: Penbury Press)
ред. Жан Жак Вебер. 1996 жыл. «Стилистика оқулығы: Роман Якобсоннан қазіргі уақытқа дейін» (Лондон: Arnold Hodder)
ред. Томас А. Себеок. 1960 жыл. «Тілдегі стиль» (Кембридж, Массачусетс: MIT Press)
Джеффри Лич және Майкл Х. Шорт. 1981 жыл. Көркем әдебиеттегі стиль: ағылшын көркем прозасына лингвистикалық кіріспе (Лондон: Longman)
Джордж Оруэлл. 1949 жыл. 1984 (Лондон: Heinemann)
Х. Г. Виддоусон. 1992 жыл. Практикалық стилистика (Оксфорд: Oxford University Press)
Кэти Уэйлс. 2001 жыл. Стилистика сөздігі, 2-ші басылым (Harlow: Longman)
М.А.К. Холлидей. 1964 жыл. «Киттің ішінде» және басқа да эсселер (Лондон: Penguin Books)
М.А.К. Холлидей. 1978 жыл. Тіл – әлеуметтік семиотика ретінде: тіл мен мағынаның әлеуметтік түсіндірмесі (Лондон: Edward Arnold)
Майкл Тулан. 1998 жыл. Әдебиеттегі тіл: стилистикаға кіріспе (Лондон: Hodder Arnold)
П.М. Уэзерилл. 1974 жыл. Әдеби мәтін: сындық әдістерді зерттеу (Оксфорд: Basil Blackwell)
ed. David Birch. 1995. Context and Language: A Functional Linguistic Theory of Register (London, New York: Pinter)
Michael Burke. 2010. Literary Reading, Cognition and Emotion: An Exploration of the Oceanic Mind (London and New York: Routledge)
Richard Bradford. 1985. A Dictionary of Linguistics and Phonetics, 2nd edition (Oxford: Basil Blackwell)
Richard Bradford. 1997. Stylistics (London and New York: Routledge)
Richard Bradford. 1997. The Cambridge Encyclopedia of Language, 2nd edition (Cambridge: Cambridge University Press)
Roger Fowler. 1996. Linguistic Criticism, 2nd edition (Oxford: Oxford University Press)
William Downes. 1995. The Language of George Orwell (London: Macmillan Press)
William Downes. 1998. Language and Society, 2nd edition (Cambridge: Cambridge University Press)
A McIntosh and P Simpson. 1964. The Linguistic Science and Language Teaching (London: Longman)
Adrian Pilkington. 1991. 'Poetic Effects', Literary Pragmatics, ed. Roger Sell (London: Routledge)
Brian Lamont. 2005. First Impressions (Edinburgh: Penbury Press)
ed. Jean Jacques Weber. 1996. The Stylistics Reader: From Roman Jakobson to the Present (London: Arnold Hodder)
ed. Thomas A. Sebeok. 1960. Style in Language (Cambridge, MA: MIT Press)
Geoffrey Leech and Michael H. Short. 1981. Style in Fiction: A Linguistic Introduction to English Fictional Prose (London: Longman)
George Orwell. 1949. Nineteen Eighty Four (London: Heinemann)
H. G. Widdowson. 1992. Practical Stylistics (Oxford: Oxford University Press)
Katie Wales. 2001. A Dictionary of Stylistics, 2nd edition, (Harlow: Longman)
MAK Halliday. 1964. Inside the Whale and Other Essays (London: Penguin Books)
MAK Halliday. 1978. Language as Social Semiotic: The Social Interpretation of Language and Meaning (London: Edward Arnold)
Michael Toolan. 1998. Language in Literature: An Introduction to Stylistics (London: Hodder Arnold)
PM Wetherill. 1974. Literary Text: An Examination of Critical Methods (Oxford: Basil Blackwell)