Кіріспе
Леон (León) – Испаниядағы қала және муниципалитет, Леон провинциясының астанасы, Кастилия және Леон автономды облысының құрамында, Иберия түбегінің солтүстік-батысында орналасқан. 2019 жылғы мәлімет бойынша халқы 124 303 адамды құрайды, бұл провинциядағы ең ірі муниципалитет. Қалалық аймақтың халқы, соның ішінде көршілес Сан-Андрес-дель-Рабанедо және басқа да кішігірім муниципалитеттерді қоса алғанда, шамамен 200 000 адамды құрайды. Б.з.д. 29 жылы Legio VI Victrix әскери лагері ретінде негізі қаланған, ал 74 жылы Legio VII Gemina толыққанды орналасқаннан кейін лагерь қаласы мәртебесі бекітілді. Омейядтардың Иберия түбегін басып алуына байланысты халықтың бір бөлігінің кетіп қалғаннан кейін, 910 жылы қаланың тарихи дамуының маңызды кезеңі басталды. Леон Корольдігінің астанасы болған ол маврларға қарсы Реконкистаға белсенді қатысып, ортағасырлық Испанияның маңызды патшалықтарының біріне айналды. 1188 жылы қала Альфонсо IX патшалығы тұсында Еуропа тарихындағы алғашқы Парламентке табан тіреп, 2010 жылы профессор Джон Кин, Испания Королі және Кастилия мен Леон үкіметі тарапынан «Парламентаризм ошағы» деп мойындалды. Леонның Декреттері 2013 жылы ЮНЕСКО-ның «Әлемдік естеліктер тізіміне» енгізілді. Қаланың маңызы орта ғасырларда азая бастады, себебі Леон Корольдігінің Кастилия Корольдігімен бірігуінен кейін тәуелсіздігін жоғалтты (1301 жылы бекітілді). Жаңа заманның басындағы тоқыраудан кейін, ол Испания Тәуелсіздік соғысында көтеріліс ұйымдастырған алғашқы қалалардың бірі болды және 1833 жылы провинциялық астана мәртебесіне ие болды. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында қаланың қалалық кеңеюі қарқыны күрт өсті, себебі көмір өндіру өнеркәсібінің дамуы мен теміржолдың келуіне байланысты ол солтүстік-батыстың маңызды көліктік торабына айналды. Леонның тарихи және сәулеттік мұрасы, жыл бойы өткізілетін көптеген мерекелер (әсіресе Пасха шерулері) және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Сантьяго де Компостелаға апаратын француз жолындағы орналасуы оны ішкі және халықаралық туризм үшін тартымды орынға айналдырады. Қаланың ең танымал тарихи ескерткіштері: Франция стиліндегі классикалық готикалық сәулеттің көрнекті үлгісі саналатын Кафедральді собор, Испаниядағы ең маңызды романдық шіркеулердің бірі және Леонның ортағасырлық монархтарының қабірлері орналасқан Сан-Исидоро базиликасы, платереско және ренессанс стиліндегі испан сәулетінің үлгісі саналатын Сан-Маркос монастыры және архитектор Антони Гаудидің модернизм туындысы – Каса Ботинс. Қаланың қазіргі заманғы өнер мұражайы – MUSAC қазіргі заманғы сәулеттің бір үлгісі болып табылады.
León (leˈon; ) is a city and municipality of Spain, capital of the province of León, part of the autonomous community of Castile and León, in the northwest of the Iberian Peninsula. It has a population of 124,303 (2019), by far the largest municipality in the province. The population of the metropolitan area, including the neighbouring San Andrés del Rabanedo and other smaller municipalities, accounts for around 200,000 inhabitants. Founded as the military encampment of the Legio VI Victrix around 29 BC, its standing as an encampment city was consolidated with the definitive settlement of the Legio VII Gemina from 74 AD. Following its partial depopulation due to the Umayyad conquest of the peninsula, 910 saw the beginning of one of its most prominent historical periods, when it became the capital of the Kingdom of León, which took active part in the Reconquista against the Moors, and came to be one of the fundamental kingdoms of medieval Spain. In 1188, the city hosted the first Parliament in European history under the reign of Alfonso IX, and this is why in 2010 it was acknowledged by professor John Keane, the King of Spain and the Junta of Castile and León, as the "cradle of Parliamentarism". The Decreta of León were consequently included in the Memory of the World register by UNESCO in 2013. The city's prominence began to decline in the early Middle Ages, partly due to the loss of independence after the union of the Leonese kingdom with the Crown of Castile, consolidated in 1301. After a period of stagnation during the early modern age, it was one of the first cities to hold an uprising in the Spanish War of Independence, and some years later, in 1833 acquired the status of provincial capital. The end of the 19th and the 20th century saw a significant acceleration in the rate of urban expansion, when the city became an important communications hub of the northwest due to the rise of the coal mining industry and the arrival of the railroad. León's historical and architectural heritage, as well as the numerous festivals hosted throughout the year (particularly noteworthy are the Easter processions) and its location on the French Way of the Camino de Santiago, which is ranked as a UNESCO World Heritage Site, make it a destination of both domestic and international tourism. Some of the city's most prominent historical buildings are the Cathedral, one of the finest examples of French style classic Gothic architecture in Spain, the Basilica of San Isidoro, one of the most important Romanesque churches in Spain and resting place of León's medieval monarchs, the Monastery of San Marcos, an example of plateresque and Renaissance Spanish architecture, and the Casa Botines, a Modernist creation of the architect Antoni Gaudí. An example of modern architecture is the city's Museum of Contemporary Art or MUSAC.
Римдік шығу тегі
Леон қаласы б.з.б. 1-ғасырда рим легионы VI Легион Виктрикс тарапынан негізі қаланды. Бұл легион Цезарь Августтың басшылығымен Кантабрия соғыстары (б.з.б. 29-19 жж.) кезінде, Испанияның римдік жаулауының соңғы кезеңінде қызмет еткен. 74 жылы Галбаның 69 жылы испандықтардан сақталған VII Гемина легионы, қаланың пайда болуына себеп болған тұрақты әскери лагерьге орналасты. Римдіктер қала орнын солтүстік-батыс Испанияның жақында басып алынған аймақтарын астурлар мен кантабрлардан қорғау және провинцияда өндірілген алтынның, әсіресе жақын орналасқан Лас-Медулас кеніндегі алтынның, Астурика Аугуста (қазіргі Асторга) арқылы Римге тасымалдануын қамтамасыз ету үшін құрды. Тацит легионды бұрынғы VII Клаудия легионынан ажырату үшін Галбиана деп атады, бірақ бұл атау ешқандай жазбаларда кездеспейді. Ол Веспасианның неміс легиондарының бірімен, мүмкін I Герман легионымен біріктірілгендіктен Гемина атауын алған болуы мүмкін. Оның толық аты – VII Гемина Феликс легионы. Паннонияда қызметтенгеннен кейін және азаматтық соғыстарда Веспасиан оны Испания Тарраконенсиске орналастырды, бұл провинцияда әдетте орналасқан, бірақ Германияға көшірілген үш легионның – VI Виктрикс және X Гемина легиондарының орнын толтыру үшін жасалды. Кейінгі императорлар тұсында олардың қысқы тұрақты орны Леон қаласында болғанын «Итуарлық жол картасы», Птолемей және «Империяның нотициялары», сондай-ақ бірнеше жазулар арқылы білеміз; бірақ провинцияның бас қаласы Тарракода (қазіргі Таррагона) олардың күшті жасағының орналасқандығын дәлелдейтін көптеген жазулар бар. Римдік бекінісінің кейбір элементтері қазіргі қала құрылымында сақталған. Рим қабырғаларының ұзын бөліктері (б.з.б. бірінші ғасыр мен б.з. төртінші ғасыр аралығында салынған) әлі де тұр. Сондай-ақ, қабырғалардың, қақпалардың, моншалардың және амфитеатрдың қалдықтарын көрсететін археологиялық көрмелер бар.
Орта ғасырлар
Қаланың римдік кезеңнен кейінгі тарихы көбінесе Леон Корольдігінің тарихы болып табылады. Астур аймағындағы легион бекінісі маңызды қалаға айналды, ол 586 жылға дейін вестготтардың шабуылдарына қарсы тұрды, содан кейін Леовигильд оны басып алды; және вестготтар өздерінің қамалдарына ие болуға рұқсат берген сирек қалалардың бірі болды. 715 жылы, Испанияны мұсылман әскерлері жаулап алған кезде Тарик Ла-Риоха аймағынан Асторга және Леонға қарай жылжыды. Римдіктердің таудан келетін шабуылдардан жазықтықты қорғау үшін салған сол қамал, Сизастур тайпаларының соңғы панасы ретінде тауды қорғайтын алдыңғы бекетке айналды. Дегенмен, ешқандай қарсылық көрсетілген жоқ. Жаулап алушылар берберлерді қамалдарға орналастыруға тырысты, бірақ бұл жоспар Солтүстік Ибериядағы берберлер арабтарға қарсы көтеріліс шығарып, 740 жылдары көтеріліске қосылу үшін өздерінің бекіністерін тастағанда тоқтатылды. 846 жылға таман мосарабтардың (мұсылмандардан қашпаған және мұсылман үкіметі астында өмір сүрген христиандар) тобы қаланы қайта қоныстандыруға тырысты, бірақ мұсылман шабуылы бұл әрекетке кедергі келтірді. 856 жылы христиан королі Ордоньо I тұсында тағы бір қоныстандыру әрекеті жасалды және ол сәтті аяқталды. Леонның Альфонсо III және Гарсия I қаласын Леон Корольдігінің астанасы және Ибериядағы ең маңызды христиан қаласы етіп жариялады. 910 жылы Астурия патшалығының орталығы Леонға көшірілді. 987 жылы Альмансор шабуыл жасаған қала Альфонсо V-тің қайта құрылып, халқы толтырылды, ол 1017 жылғы жарғысымен қаланың экономикалық өмірін, соның ішінде базарларының жұмысын реттеді. Леон Сантьяго-де-Компостелаға қадам басатын Сантьяго жолымен келе жатқан паломниктердің тоқтау орны болды. Альфонсо V Леонның билігінде қалада "Фуэру де Ллион" пайда болды, ол құқықтар мен жеңілдіктердің маңызды құжаты болды. 1188 жылы Альфонсо IX Леон қаласында үш қабаттан (қалалық топ өкілдерін қоса алғанда) 1188 жылғы Леон Кортесін шақырып өтті. Жазбаша құжаттардың болуының арқасында 1188 жылғы Кортес 2013 жылы ЮНЕСКО-мен "парламентаризм ошағы" деп танылды. Саудагерлер мен шеберлердің қала маңындағы аудандары пайда болды, олар 13 ғасырдан кейін қалалық басқаруға ықпал ете бастады. Ерте орта ғасырларда мал шаруашылығы қала үшін өркендеу кезеңін әкелді. Соңғы орта ғасырлардағы феодалдық тәртіптен босатылған Леон, дәуірдің соңында Кастилия Кортесінде дауыс беру құқығына ие Месетадағы 13 қаланың бірі ретінде бекітілді.
Қазіргі тарих
XVI ғасырда экономикалық және демографиялық құлдырау басталды және XIX ғасырға дейін жалғасты. Ерте замана кезеңі бойында қала регенменттер мен регидуриялар арқылы шектеулі ақсүйек отбасылардың билігінде болды. XIX ғасырда қала халқы 9 000-нан 15 000-ға дейін өсті. ХХ ғасырда халық саны одан әрі артты: 18 000 (1910), 44 000 (1940), 73 000 (1960) және 100 000 (1971). Испания Азамат соғысының басталуын белгілеген әскери төңкеріс 1936 жылғы 20 шілдеде Леонда сәтті орын алды, төңкеруші әскери шенеуніктерге аз қарсылық көрсетілді. Католик шіркеуі көтерілісшілер тарапына қосылып, Республикаға қарсы католик сезімдері мен дәстүрлерін пайдаланды. Көтерілісшілер қаладан бастап дәстүрлі консервативті провинцияның қалған бөлігіне тарады, ол 1937 жылғы қазан айында Солтүстік түскенше майданның бір бөлігіне айналған Астуриямен байланысты шағын солтүстік бөлігінен басқа, көтерілісшілердің бақылауында қалды. Франко тарапынан Сан-Маркос монастыры, ескі Санта-Ана фабрикасы және провинциялық түрме қалада жаппай ұстау лагерьлері ретінде қайта жаңартылды. 1960 жылдары Леон провинцияның ауылдық аймақтарынан көші-қонның арқасында үлкен өсімді бастан өткерді.
Шіркеулер
Леон соборы, сәулелі готикалық ғимарат. Бұл Испаниядағы готика стилінің ең маңызды мысалдарының бірі, оның көп бөлігі 1205 жылдан 1301 жылға дейін салынған. Онда Еуропадағы ең кең және жақсы сақталған ортағасырлық боялған шыны коллекцияларының бірі бар, оның ауданы кем дегенде 1764 шаршы метр, оның көп бөлігі түпнұсқа терезелерді қамтиды. Сан-Исидоро базиликасы – Испаниядағы роман сәулетінің ең жарқын үлгісі. 11 және 12 ғасырларда салынған бұл кешенге 12 ғасырға жататын, өте жақсы сақталған қабырға суреттері бар жер асты Корольдік пантеон кіреді. Сан-Маркос монастыры (қазір сәнді Парадор), 16 ғасырдан 18 ғасырға дейін салынған. Оның ең ерекше белгісі – әшекейлі платереско стиліндегі қасбеті. Сан-Сальвадор-де-Палат-дель-Рей шіркеуі, қаладағы ең көне шіркеу (10 ғасыр), бірақ түпнұсқа романнан бұрынғы ғимараттың қалдықтары аз. Атынан (яғни "Патша сарайының қасиетті құтқарушысы" шіркеуі) көрініп тұрғанындай, ол бұрын патшалық капелла ретінде қызмет еткен. Нюэстра-Сеньора-дель-Меркадо шіркеуі, 11 ғасыр. Сан-Франциско шіркеуі, әрекет ететін католик шіркеуі, 1791 жылы құрылысы аяқталған. Сан-Хуан және Сан-Педро-де-Ренуэва шіркеуі, 1944–1970 жылдар аралығында салынған, бірақ 18 ғасырға жататын барокко стиліндегі қасбеті қала сыртында орналасқан Сан-Педро-де-Эслонза монастырының қираған орындарынан алынған.
Басқа тарихи ғимараттар
Рим қабырғалары, б.з.б. 1 ғасырда салынған және 3-4 ғасырларда кеңейтілген. Шығыс және Солтүстік жақтарындағы ұзын бөлімдері, сондай-ақ Батыс жағындағы толық емес бөліктері және Оңтүстік жағында басқа ғимараттармен қоршалған қалдықтары сақталған. Оңтүстік жағында 13-14 ғасырларда салынған ортағасырлық қабырғаның да бөліктері бар. Қабырғаның белгілі бір жерлеріне баруға болады. Каса Ботинс – Антони Гауди жобалаған және 1891-1892 жылдары салынған нео-готикалық стильдегі ғимарат (Каталониядан тыс Гауди салған үш ғимараттың бірі). Паласио де лос Гузманес – провинциялық депутаттар кеңесінің (парламент) орналасқан жері. Ішінде Гил де Хонтаньонның платереско стиліндегі ауласы бар. Конде Луна сарайы (14 ғасыр). Маркес де Прадо сарайы – 17 ғасырғы барокко стиліндегі ғимарат, қазіргі уақытта Нуэстра Сеньора де Регла ауруханасы.
Басқа аймақтар мен көрікті жерлер
Пласа Майор (басты алаң). Грано алаңы. Барио Хумедо (ішімдік ішетін және көңіл көтеретін аудан). Леон университеті.
Фольклор және әдет-ғұрыптар
Леондық әдет-ғұрыптарына Semana Santa ("Қасиетті апта") жатады, онда қала орталығынан көптеген шерулер өтеді. Олардың бірі – "Кездесу шеруі" деп аталады, ол ескі кеңестің алдындағы алаңда Әйетті Жохан, Әйетті Мария және Иса Мәсіхті бейнелейтін үш топтың кездесуін көрсетеді. Semana Santa-мен байланысты "Генаринді жерлеу" шеруі де бар. 1929 жылы Леон қаласында алғашқы қоқыс тасымалдау машинасы Генаринге соғып, қаза таптырды. Генарин – маскүнем сұраныш иесі болатын. Бұл алкогольді тойлау мерекесі, оған қатысушылардың басты мақсаты – маскүнем сұраныш иесінің құрметіне мас болу. Сонымен қатар, маусымның соңғы аптасында (23-29 маусым аралығында) аталып өтетін Сан-Хуан және Сан-Педро мерекелері де ерекше. Осы күндері түрлі концерттер мен фестивальдер өтеді, ал қаланың барлық бөлігі терасалар мен көше базарларымен толады, онда Леондықтар жаздың басталуын тойлайды, әсіресе Сан-Хуан түнінде (23 маусым) фейерверктер мен от жағылады.
Климат
Леонның климаты мұхиттық (Köppen: Cfb) немесе жазғы жылы Жерорта теңізі климаты (Köppen: Csb) болып табылады, қолданылатын критерийлерге байланысты. Қыста температура әдетте ауытқиды. Ең суық күндері таңертең, таң атқанға дейін мұз пайда болуы жиі кездеседі, бірақ әдетте күн шыққаннан кейін еріп кетеді. Қалада қар жауу сирек емес (жылына 9 күн), алайда, қатты қар жауу жиі болмайды. Жазда температура әдетте ауытқиды, ауа-райы жылы және салыстырмалы түрде құрғақ. Шамамен 2673 сағат күн сәулесімен қала жыл бойына көп мөлшерде күннің нұрына ие.
Әуежай
Леон әуежайы (IATA: LEN) қала орталығынан шамамен 6 шақырым қашықтықта, көршілес Ла Вирген дель Камино / Вальверде де ла Вирген қаласында орналасқан. Ол негізінен ел ішіндегі ішкі рейстерді ұсынады. Қазіргі уақытта екі испандық әуе компаниясы қызмет етеді: Iberia/Air Nostrum және Air Europa. Air Nostrum Испанияның Барселона қаласынан және Барселонаға рейстер ұсынады. Жаз айларында қолжетімді бағыттар саны артады, сондай-ақ Испанияның Пальма-де-Майорка, Тенерифе, Ибица, Менорка, Малага және Гран-Канария қалаларына рейстер ұсынылады.
Темір жол станциялары
Леон қаласында екі теміржол станциясы бар: Renfe желісіндегі Леон теміржол станциясы және Renfe Feve желісіндегі Леон-Матальяна станциясы. Леон мен Мадридтің арасында шамамен екі сағаттық жоғары жылдамдысты қызметтер бар. Леоннан тікелей бара алатын басқа да бағыттар: Галисия (батысқа), Астурия (солтүстікке) және Вальядолид (оңтүстік-шығысқа, Мадридке баратын бағытпен).
Қоғамдық көлік
Леон қаласында ALSA компаниясының еншілес компаниясы болып табылатын Alesa компаниясына қарасты 13 қалалық автобус бағыты бар. Автобустардан басқа, қалада трамвай бағыттарын енгізу де жоспарлануда.
Тарих
Леон тілі латын тілінен тікелей туындаған және орта ғасырларда дамыған. Осы кезеңде Леон тілі Леон Корольдігінің ресми тілі болды және Лион қаласында жоғары деңгейде нормативтендірілді. Леон тілінде жазылған ең алғашқы мәтін – «Нодиция де Кесос» (959 немесе 974 жылдар); осы тілде жазылған басқа да еңбектерге «Фуэру де Льон», «Фуэру де Саламанка», «Фуэру Хулгу», Альфонсу XI кодексі, «Элена мен Марияның дауы» немесе «Аликсандр кітабы» кіреді. ЮНЕСКО Леон тілін өте қауіпті тіл деп санайды. Қазіргі таңдағы жағдайы бойынша, Леон провинциясының солтүстік бөлігіндегі таулы аймақтарда оқшауланған өмір сүретін санаулы қарт адамдар ғана оны біледі және сөйлейді. Дегенмен, Леонды Кастилиядан бөліп, Леонның автономиясын қолдайтын адамдар тілді жаңғыртуға тырысуда. Леон қалалық әкімдігі және «Asociación Cultural de la Llingua Llïonesa El Fueyu» сияқты Леон тілінің мәдени қауымдастықтары оны тану мен қолдануды насихаттап келеді. Леон тілі күні 2006 жылы Леон провинциялық үкіметінің қолдауымен басталып, 2008 жылдан бастап Леон қалалық әкімдігі ұйымдастырып өткізіп келеді.
Оқыту
1990 жылдардың соңында бірнеше бірлестік леон тілі курстарын бейресми түрде насияттады. 2001 жылы Леон университеті (Universidad de León) леон тілі мұғалімдеріне арналған курс құрды, ал жергілікті билік ересектерге арналған леон тілі курстарын әзірледі. 2008 жылы Леон тілі мұғалімдері мен оқытушыларының қауымдастығы (Asociación de Profesores y Monitores de Llingua Llïonesa) құрылды және леон тіліндегі шараларды қолдап дамытады. Леон қаласындағы он алты мектепте 2008-2009 оқу жылында леон тілі сабақтары басталды, бұл бастаманы Леонның жергілікті билігінің білім департаменті жүзеге асырды. Бұл курс 5- және 6-сынып оқушыларына (11 және 12 жастағыларға) арналған, онда леон тілі мен мәдениеті бірігіп оқытылады. 2008-2009 жылдары ересектер курстарында жүзден астам адам леон тілін үйренуде. Леон қалалық кеңесінің Леон мәдениеті бөлімі әзірлеген ресми курстарда ересектер үшін бес деңгей қарастырылған.
Тағам
Леон асханасының кең ауқымында келесі тағамдар ең өкілді болып табылады: сесина (кептірілген, түтінделген сиыр еті), морсилла (қан сорпасы), ботильо (майға толтырылған шошқа ішегінен жасалған тағам), сарымсақ сорпасы, el cocido leonés (көкөністер мен бұршақ қосылған ет, көкөніс вермишельді сорпадан кейін беріледі) және мантекадалар (печенье). Леон гастрономиясының тағы бір маңызды бөлігі – тапас, олар Испанияның қалған бөліктерінен айырмашылығы, әдетте сусындармен бірге тегін ұсынылады. "Тапасқа" бару немесе "тапеар" (яғни, түскі асқа дейін бірнеше сусын ішуге – "un corto" (өте кішкентай сыра), "una caña" (шамамен жарты пинт сыра) немесе "un vino" (бір стақан шарап) немесе "butano" (кішкентай стақан апельсин сусындасы)) өте кең таралған, бірақ көбінесе кешкі ас ретінде жеңіл тамақтану үшін жасалады.