Кіріспе
Рим императоры 379–395 жылдары Теодосий I (; 11 қаңтар 347 – 17 қаңтар 395), сондай-ақ Теодосий Ұлы деп аталады, 379–395 жылдар аралығында Рим императоры болды. Өмірінің барысында ол готтарға қарсы шешуші соғыста, сондай-ақ екі азаматтық соғыста жеңіске жетті және Никейлік сенімнің христиандықтың ортодоксальдық доктринасы ретінде орнатуына зор үлес қосты. Теодосий – Рим империясының әкімшілігі Батыс пен Шығысқа бөлінуге дейін бүкіл Рим империясын билеген соңғы император. Теодосий Испанияда дүниеге келді, ол жоғары шенді генерал Теодосий Ақсақалдың ұлы болды және оның басшылығымен Рим армиясының қатарында жоғары көтерілді. 374 жылы Теодосий Моэзияда тәуелсіз қолбасшылыққа ие болды, онда сарматтардың шапқындарына қарсы сәтті күресті. Бірақ көп ұзамай ол отставкаға жіберілді, ал әкесі белгісіз жағдайда өлім жазасына кесілді. Теодосий император Грацианның сарайындағы интригалар мен өлім жазаларынан кейін қысқа уақыттан соң лауазымын қайта иеленді. 379 жылы шығыс Рим императоры Валент готтарға қарсы Адрианополь шайқасында қаза тапқаннан кейін Грациан Теодосийді оның орнына тағайындады және ағымдағы әскери қиындықтарды шешуді тапсырды. Жаңа императордың ресурстары мен әскері басқыншыларды ығыстыруға жеткіліксіз болды, сондықтан 382 жылы готтар Дунайдың оңтүстігінде империяның тәуелсіз одақтастары ретінде қоныстануға рұқсат алды. 386 жылы Теодосий Сасанидтер империясымен келісімге келді, ол ұзақ дауласқан Армения патшалығын бөліп, екі держава арасында тұрақты бейбітшілік орнатты. Теодосий христиандық бір тәндік доктринасын қатай қорғады және ариандыққа қарсы болды. 381 жылы Константинопольде епископтар кеңесін шақырып, біріншісін православие, екіншісін ересь деп бекітті. Теодосий дәстүрлі пұтқа табынушылыққа көп араласпаса да және христиан емес адамдарды жоғары лауазымдарға тағайындаса да, ол христиандық фанатиктердің Александриядағы Серапеум сияқты ежелгі классикалық эллиндік храмдарды зақымдауына жол бермеді немесе қарсы тұрмады. Теодосийдің билігінің басында шығыс провинцияларын басқарса, батыс императорлар Грациан мен Валентиан II басшылығында болды, оның қарындасына үйленді. Теодосий өзінің астанасы және резиденциясы Константинопольді жақсартуға бағытталған бірнеше шараларды қолдады, ең бастысы – Forum Tauri-ді кеңейту, ол ежелгі дәуірдегі ең үлкен қоғамдық алаңға айналды. Теодосий Грациан мен Валентианның қазасынан кейін 388 және 394 жылдары екі рет батысқа жорық жасады, оларды алмастыруға тырысқан Магнус Максим мен Евгенийге қарсы күресті. 394 жылдың қыркүйегінде Теодосийдің соңғы жеңісі оны бүкіл империяның иесі етті, бірақ ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды және оның орнын шығыс бөлігінде Аркадий, ал батыста – Гонорий басты. Теодосий еңбекқор басшы, қатаң мінезді, мейірімді және діншіл христиан болғандығы айтылады. Теодосий қайтыс болғаннан кейін ғасырлар бойы христиандық православиенің қорғаушысы ретінде еске алынды және пұтқа табынушылықты жойды. Қазіргі ғалымдар бұл көзқарасты христиан авторларының тарихқа берген интерпретациясы деп санайды. Ол классикалық өнердің жаңаруына жетекшілік еткендігі үшін де құрметке ие, кейбір тарихшылар оны «Теодосийлік қайта өрлеу» деп атады. Готтарды бейбіттендіру империяның өмірінде бейбітшілік орнатуға көмектессе де, олардың Рим шекарасындағы тәуелсіз бірлік ретіндегі мәртебесі кейінгі императорлар үшін қиындықтар тудырды. Теодосий өз династиялық мүддесін қорғау үшін екі азаматтық соғыстың себебі болғаны үшін де сынға ұшырады. Оның екі ұлы әлсіз және билікке қабілетсіз болып шықты, олардың билігінде шетелдік шапқыншылықтар мен сарай интригалары империяны әлсіретті. Теодосийдің ұрпақтары Рим әлемін келесі алты онжылдық бойы басқарды, ал шығыс-батыс бөлінісі 5 ғасырдың соңында Батыс империясының құлауына дейін сақталды.
Theodosius I ( ; 11 January 347 – 17 January 395), also called Theodosius the Great, was a Roman emperor from 379 to 395. During his reign, he succeeded in a crucial war against the Goths, as well as in two civil wars, and was instrumental in establishing the creed of Nicaea as the orthodox doctrine for Christianity. Theodosius was the last emperor to rule the entire Roman Empire before its administration was permanently split between the West and East. Born in Hispania, Theodosius was the son of a high ranking general, Theodosius the Elder, under whose guidance he rose through the ranks of the Roman army. Theodosius held independent command in Moesia in 374, where he had some success against the invading Sarmatians. Not long afterwards, he was forced into retirement, and his father was executed under obscure circumstances. Theodosius soon regained his position following a series of intrigues and executions at Emperor Gratian's court. In 379, after the eastern Roman emperor Valens perished at the Battle of Adrianople against the Goths, Gratian appointed Theodosius as a successor with orders to take charge of the current military emergency. The new emperor's resources, and depleted armies, were not sufficient to drive the invaders out; in 382 the Goths were allowed to settle south of the Danube as autonomous allies of the empire. In 386, Theodosius signed a treaty with the Sasanian Empire which partitioned the long disputed Kingdom of Armenia and secured a durable peace between the two powers. Theodosius was a strong adherent of the Christian doctrine of consubstantiality and an opponent of Arianism. He convened a council of bishops at Constantinople in 381, which confirmed the former as orthodoxy and the latter as a heresy. Although Theodosius interfered little in the functioning of traditional pagan cults and appointed non Christians to high offices, he failed to prevent or punish the damaging of several Hellenistic temples of classical antiquity, such as the Serapeum of Alexandria, by Christian zealots. During his earlier reign, Theodosius ruled the eastern provinces, while the west was overseen by the emperors Gratian and Valentinian II, whose sister he married. Theodosius sponsored several measures to improve his capital and main residence, Constantinople, most notably his expansion of the Forum Tauri, which became the biggest public square known in antiquity. Theodosius marched west twice, in 388 and 394, after both Gratian and Valentinian had been killed, to defeat the two pretenders, Magnus Maximus and Eugenius, who rose to replace them. Theodosius's final victory in September 394 made him master of the entire empire; he died a few months later and was succeeded by his two sons, Arcadius in the eastern half of the empire and Honorius in the west. Theodosius was said to have been a diligent administrator, austere in his habits, merciful, and a devout Christian. For centuries after his death, Theodosius was regarded as a champion of Christian orthodoxy who decisively stamped out paganism. Modern scholars tend to see this as an interpretation of history by Christian writers more than an accurate representation of actual history. He is fairly credited with presiding over a revival in classical art that some historians have termed a "Theodosian renaissance". Although his pacification of the Goths secured peace for the Empire during his lifetime, their status as an autonomous entity within Roman borders caused problems for succeeding emperors. Theodosius has also received criticism for defending his own dynastic interests at the cost of two civil wars. His two sons proved weak and incapable rulers, and they presided over a period of foreign invasions and court intrigues, which heavily weakened the empire. The descendants of Theodosius ruled the Roman world for the next six decades, and the east–west division endured until the fall of the Western Empire in the late 5th century.
Өмірбаян
Теодосий 11 қаңтарда, шамамен 347 жылы Испанияда дүниеге келді. Оның әкесі, сондай-ақ Теодосий аталған, Батыс Рим императоры Валентиний I-нің табысты және жоғары шенді генералы (магистер эквитум) болды, ал анасы Термантия деп аталды. Отбасы Испаниядағы шағын жер иеленуші аристократия болған сияқты, бірақ бұл әлеуметтік статусы бірнеше буынға соққан-соқпағаны немесе Теодосий Ақсақалға әскери қызметі үшін жер сыйланғаны белгісіз. Дегенмен, олардың Испаниямен байланысы ұзаққа соққан болуы мүмкін, себебі болашақ император Теодосийдің түрлі туыстары да сонда туған деп куәландырылған, ал Теодосийдің өзі ежелгі әдебиетте және мақтау сөздерінде Испанияда туған император Траянның бейнесімен тығыз байланысты болды – бірақ император болғаннан кейін ол енді сол түбекті қайта бармады. Теодосийдің балалық шағы туралы өте аз мәлімет сақталған. V ғасыр авторы Теодорет болашақ император өз туған Ибериясында өсіп, білім алғанын айтты, бірақ оның куәлігі сенімді емес. Бір заманауи тарихшы Теодосий әскер ортасында өскен болуы керек деп санайды, әкесінің провинциялардағы жорықтарына қатысып, әскери дәстүрі бар отбасылар үшін сол кездегідей. Бір деректе ол жақсы білім алып, тарихқа ерекше қызығушылық танытқан, және Теодосий оны өмір бойы өз іс-әрекеттеріне нұсқау ретінде бағалаған.
Мансап
Теодосийдің 368–369 жылдары әкесімен бірге Ұлыбританияға жорыққа қатысқаны және «Ұлы Құрлықты» – кельт және германдық тайпалардың аралдық провинцияларға жасаған біріккен шабуылын тоқтатуға көмектескені туралы алғашқы мәліметтер бар. Әкесінің штабында бірнеше жорықта қызмет еткеннен кейін, Теодосий 374 жылға дейін өзінің алғашқы тәуелсіз басшылық тағайындамасын алды, ол Дунайдағы Моэзия Прима провинциясының дуксы (бас қолбасшы) болып тағайындалды. 374 жылдың күзінде ол шекараның сол бөлігіне жасаған сармат шабуылын сәтті тойтарды және оларды бағындыруға мәжбүр етті. Бірақ көп ұзамай, түсініксіз жағдайларда Теодосийдің әкесі императордың құрметінен түсіп, өлімге кесілді, ал болашақ император Испаниядағы өз иеліктеріне зейнетке шығуға мәжбүр болды. Бұл оқиғалар жеткілікті түрде жазбаға түспегенімен, тарихшылар әдетте оның құлдырауын жоғары лауазымды азаматтық шенеунік Максимин басқарған сарайлық топтың інтрыгаларына байланысты деп санайды. Басқа бір теория бойынша, болашақ император Теодосий 375 жылдың қарашасында 4 жасар император Валентиан II таққа отыруынан туындаған жоғары лауазымды шенеуніктердің тазалауы кезінде әкесінен, әскери лауазымынан немесе екеуінен де айырылды. Теодосийдің Испаниядағы қызметтен тыс өткен кезеңі ұзаққа созылмады, өйткені ол әкесінің өліміне жауаптылардың қорқытуларына тап болды деген аңыз бар. Алайда, 376 жылдың сәуір айында Максимин, күдікті кінәлі, өзі биліктен алынып, жазаланды. Император Грациан дереу Максимин мен оның жақтастарын Теодосийдің туыстарымен маңызды мемлекеттік лауазымдарда алмастырды, бұл отбасының толыққанды беделді болуын көрсетті. 377 жылға қарай Теодосийдің өзі сарматтарға қарсы басшылыққа қайта оралды. Теодосийдің қайта тағайындалуы ешқандай оқиғасыз өтті, бірақ шығыс Рим императоры Валенттің 378 жылдың тамызында готтарға қарсы Адрианополь шайқасында қаза тапқаны туралы хабар келді. Бұл апатты жеңіліс Римнің әскери басшылығының көп бөлігін өлімге ұшыратты, беделін түсірді немесе варварлық тегін көрсетті. Нәтижесінде, Теодосий өзінің қарапайым жетістіктеріне қарамастан, Валенттің орнына келуге және дағдарысты басқаруға лайық деп танылды. Батыс императоры Грацианның тартымсыз келісімімен Теодосий 19 қаңтарда Сирмиумдағы шенеуніктер кеңесінде ресми түрде «қызғылт түсті» киімге ие болды.
Готтарға қарсы соғыс (379382)
Теодосий билікке келгеннен кейін кездескен ең маңызды мәселе – Адрианопольдегі жеңілістен кейін әскерінің жартылай қысқарған күшімен Балқанды тонап жүрген готтардың басқыншылықтарын тоқтату болатын. Батыс императоры Грациан, көмегінің шала болғаны көрінеді, Теодосийге соғыс барысында Иллирия префектурасын басқару құқығын берді, соның арқасында жаңа әріптесі соғыс күштерін толыққанды басқаруға ие болды. Теодосий шаруалар мен кеншілерді әскери қызметке тартуды қатаң және қиын шаралармен жүзеге асырды. Дезертирлерді жасырғандар мен жарамсыз сарбаздарды жібергендерге жазалар белгіленді, тіпті өз дене мүшелерін қиып тастағандар да қызметтен босатылмады. Теодосий әскерге көптеген римдік емес одақтастарды, тіпті Дунайдан келген гот дезертирлерін де қабылдады. Осы шетелдік сарбаздардың кейбіреулері Мысырдағы римдік гарнизонның сенімді әскерлерімен ауыстырылды. 379 жылдың екінші жартысында Теодосий мен оның генералдары Салоникада жеке-жеке басқыншыларға қарсы бірнеше шағын жеңістерге қол жеткізді, бірақ 380 жылы кем дегенде бір маңызды жеңіліске ұшырады, оның кінәсі жаңа варвар сарбаздарының сатқындығына таңылды. 380 жылдың күзінде, өмірін қауіпке тіккен аурудан жазылған Теодосий крещение рәсімінен өтуді сұрады. Алайда, осы уақытқа дейін ресми дереккөздерде бірнеше түсініксіз жеңістер тіркелген, ал 380 жылдың қарашасында әскери жағдай Теодосийдің сарайын Константинопольге көшіруге жеткілікті тұрақты екендігі анықталды. 381 жылдың қаңтарында император готтардың кішігірім басшысы Афанарихты қабылдап, оның бағынуын алды. Бірақ, осы кезде Теодосий готтарды римдік жерден толыққанды қууға болатынына сенімді болмаған сияқты. Сол айда Афанарих қайтыс болғаннан кейін император оған толық құрметпен жерлеу рәсімін өткізді, бұл оның жақындарына әсер етіп, империя келіссөздерге дайын екенін жауларға көрсетті. 381 жылғы науқан кезінде Грацианның күштері готтарды Македония мен Фессалиядан Фракияға ығыстырды, ал соңғы аймақта Теодосий немесе оның генералдарының бірі Дунайдан келген скирлер мен гундардың шабуылын тойтарды. Бірнеше айға созылған келіссөздерден кейін римдіктер мен готтар 3 қазан 382 жылы келісімге келді. Римге әскери қызмет көрсету үшін готтар Дунайдың оңтүстігіндегі римдік жерлердің бір бөлігінде қоныстануға рұқсат алды. Бұл шарттар готтар үшін ерекше қолайлы болды, себебі олар римдік жерде бекініп, қуылмаған еді. Рим билігіне толық бағынудың орнына, олар өз басшыларының басшылығымен дербес болуға рұқсат алды, осылайша күшті және біртұтас күш болып қала берді. Енді империя шегінде қоныстанған готтар римдік әскерге толыққанды енбестен, негізінен римдіктер үшін ұлттық контингент ретінде соғысатын болды.
383384
Хроника Пашалеге сәйкес, Теодосий өзінің бес жылдық мерейтойын 19 қаңтарда 383 жылы Константинополде атап өтті; осы оқиғада ол үлкен ұлы Аркадийді тең император (август) дәрежесіне көтерді. 383 жылы Грацианның әйелі Констанция қайтыс болды. Грациан қайтадан үйленді, Рим Сириясының консулы болған әкесінің қызы Лейтаға үйленді. 383 жылдың басында Британияда Магнус Максимус император деп жарияланды және Темистий Константинополде praefectus urbi қызметіне тағайындалды. Теодосий I Константинополде тұрды және Питер Хизердің сөзіне қарағанда, "өзінің династиялық мүддесі үшін (екі ұлының әрқайсысы империяның жартысын мұраға алуы үшін) батыста мойындалған серіктес тағайындаудан бас тартты. Осының салдарынан ол ондағы наразылық пен қауіпті узурпаторларға тап болды, олар императорлық биліктің үлесінен әділ бөлік алмаған бюрократтар мен әскери шенеуніктердің арасында көп қолдау тапты".
Орта билік: 384387
Теодосийдің екінші ұлы Гонорий 384 жылдың 9 желтоқсанында дүниеге келді және nobilissimus puer (немесе nobilissimus iuvenis) атағымен танылды. Оның мүсіні Византия Сенатында орнатылды. Қырғын, ең болжанамасы, Рим шенеунігінің өлтірілуіне себеп болған қалалық көтеріліске жауап ретінде болды. Философ Станислав Долежаль сияқты көптеген ғалымдардың пікірінше, ең сенімді дерек – Созоменнің шамамен 442 жылы жазған "История экклезиастика" еңбегі; онда Созомен өлтірілген римдік шенеуніктердің атын Бутерик деп көрсетеді, ол Иллириядағы дала армиясының қолбасшысы (magister militum per Illyricum) болған. Халық көлікке мініп жарысатын адамды босатуды талап етті, ал Бутерик бас тартқан соң, жалпы көтеріліс болып, Бутерик өмірінен айырылды.
Екінші азаматтық соғыс: 392394
391 жылы Теодосий Адрианопольден кейін Балканда қызмет еткен сенімді генералы Арбогастты Батыс императоры Валентиан II үшін магистер милитум қызметіне тағайындап қалдырды, ал өзі Константинопольден бүкіл империяны басқаруға тырысты. 392 жылы 15 мамырда Валентиан II Галлиядағы Виена қаласында (Вьенн) өзін-өзі өлтірді, немесе Арбогасттың қатысымен құрбан болды делінеді. Теодорет Теодосийге екі "сауын киген аспандық шабандоз" келгенін, олар оған күш-қуат сыйлағандарын айтады. Келесі күні қанды шайқас қайта басталды, Феодосийдің әскерлеріне Бора деп аталатын табиғи құбылыс көмектесті, ол дауылдық желдерді тудырады. Бора Евгенийдің әскеріне тікелей соғып, олардың қатарын бұзды. Евгенийдің лагеріне шабуыл жасалды, Евгений тұтқындалды және көп ұзамай өлім жазасына кесілді. Сократ Сколастик айтуынша, Теодосий 394 жылы 6 қыркүйекте Фригид (Випава) шайқасында Евгенийді жеңген. Финляндиялық тарихшы, Хельсинки университетінің латын тілі мен рим әдебиеті пәнінің доценті Майястина Кахлосқа сәйкес, 394 жылы Фригид маңындағы соңғы шайқаста христиан дінінің аяусыз таралуына қарсы "батылдықпен және мәдениеттілікпен қарсылық көрсеткен" жалған дінді аристократтардың біртұтас болуы – бұл романтикалық миф.
Өлім
Теодосий ауыр ісік ауруынан зардап шекті. Ол 395 жылдың 17 қаңтарында Медиоланумда (Милан) қайтыс болды, оның денесі сондағы сарайда қырық күн бойы жатты. Оның қоштасу рәсімі 25 ақпанда соборда өтті.
Өнерге қолдау көрсету
Өнер тарихшысы Дэвид Райттің айтуынша, шамамен 400 жылғы дәуірдің өнері дәстүрлі көпқұдайшылардың оптимизмін көрсетеді. Бұл, әдетте, Ине Джейкобс Теодосий кезеңінде (б.з. 379–395) классикалық өнер стильдерінің қайта жандануы деп атағанмен байланысты, қазіргі заманғы зерттеулерде Теодосий қайта жандануы деп танылады. Константинопольдегі Тавр форумы Теодосий форумы деп қайта аталды және оның құрметіне бағана мен жеңіс қабаты орнатылды. Феодосийдің миссориумы, Апродизиядағы императордың мүсіні, Феодосий обелискінің негізі, Феодосий мен Аркадийдің бағаналары және Пробтың диптихі сот тапсырысымен жасалды және классицизмнің ұқсас қайта жандануын көрсетеді. 357 жылы Констанций II Римге бір обелискіні (кейін Латеран обелискісі деп аталды) жіберді. Виршингтің сөзіне қарағанда, римдіктер египеттіктерден мұндай ауыр заттарды қалай тасымалдауды үйренген, сондықтан олар "Ніл кемелерінің теңіздік нұсқасын – үш корпусты қос кеме" жасады. Линда Сафранның пікірінше, обелискіні ауыстыру Теодосийдің "тирандарға" (көбінесе Максим Магнус пен оның ұлы Виктор) қарсы жеңісімен байланысты. Обелискінің ақ мәрмәр негізі Феодосийдің императорлық үйі мен Константинопольге обелискіні көшірудің инженерлік жетістігін көрсететін барельефтермен толық жабылған. Теодосий мен императорлық отбасы императорлық ложадағы көрермендер арасында ақсүйектерден бөлек, олардың мәртебесін көрсететін жабынмен жабылған. Арийдің көзқарастары біртіндеп жиналып келе жатқан доктриналық дағдарысты сөзсіз басты орынға шығарды. Ол жарылысты бастаған ұшқын болды. Бірақ ол өзінің үлкен маңызын білдірмеді. Дәстүр бойынша, Александр православиенің өкілі болды және ол қайтыс болған кезде оның ізбасары Афанасий православиенің өкілі атанды. Шындығында, "Никей апологеттері" "ариандықты" өзін-өзі білетін сектаға айналдырды, өйткені католиктік үлгінің шекаралары алдын ала берік және анық сызылған. Бірақ Арий мен ариандықтың бүкіл тарихы бізге бұлай болмағанын еске салады (RW, 83). Арий дауы "ортодоксияны қорғау емес, ортодоксияны іздеу тарихы". Арий Құдай Әкенің Ұлды жаратқанын айтты. Бұл Ұл, құдайлық болғанымен, Әкеге тең емес, өйткені оның бастауы бар, мәңгілік емес. "Бұл дау Александриядан Африканың барлық аймақтарына тарады және Рим империясы оны қоғамдық тәртіпті бұзу деп қарастырды" (Цезареялық Евсевий, "Константиннің өмірінен"). Константин Никея соборында мәселені шешуге тырысты, бірақ Арнольд Хью Мартин Джонс былай деді: "Никеяда белгіленген ережелерді барлық жақ қабылдамады". 325 жылы Никейлік сенімділік қалыптасқаннан кейін, шіркеудегі көптеген адамдар сенімділіктегі "homoousios" сөзіне қарсы күшті наразылық білдірді, сондықтан 359–60 жылдары император Констанций II өткізген Аримин (Римини), Нике (Адрианопольдің оңтүстік-шығысында) және Константинополь соборлары Никейлік сенімділікті ауыстыру немесе қайта қарау үшін, әсіресе "homoousios" сөзіне балама табу үшін шақырылды. Бұл соборлар енді шіркеу дәстүрінде Экуменикалық соборлар ретінде қарастырылмайды; Никейлік сенімділікке қайшы келетін олардың сенімдері Ариандық сенімдер деп аталады. Осы уақыт аралығында Афанасий даудың ортасында болды және Александр қайтыс болғаннан кейін "ортодоксияның қорғаушысы" атанды. Афанасий үшін Арийдің Исаның табиғаты туралы түсіндірмесі (Гомойозиан), Әке мен Ұлдың ұқсастығы, бірақ мәні бірдей емес, Исаның адамзатты құтқаруды қалай жүзеге асыра алатынын түсіндіре алмады, бұл христиандықтың негізгі қағидасы. "Афанасийдың айтуынша, адамдар құдайлық болуы үшін Құдай адам болуы керек еді. Бұл оны Исаның құдайлық табиғаты Әкеге ұқсас деген тұжырымға әкелді, және Әке мен Ұлдың бірдей заты бар" (homoousios). Афанасийдің ілімі Батысқа, әсіресе Теодосий I-ге үлкен әсер етті. 380 жылдың 28 ақпанында Теодосий Салоника жарлығын шығарды, бұл Константинополь қаласына арналған жарлық, тек Құдай Әке, Ұлы және Киелі Рухтың бір мәнділігіне сенетін христиандар ғана өздерін "католик" деп атай алады және өздерінің ғибадат орындары ресми түрде "шіркеулер" деп танылады; бұрылысшылар еретик деп аталып, "ақылдарынан адасқан және ақылсыз" деп сипатталды. Бұл мәтінді ағылшын тіліне Клайд Фарр былайша аударды: Императорлар Грациан, Валентиан және Феодосий Август Константинополь қаласының халқына арналған жарлық. Біздің қалауымызша, біздің мейірімділігіміздің басқаруымен билік жүргізетін барлық халықтар, елші Петірдің римдіктерге берген дінін ұстануға тиіс, өйткені ол енгізген дін осы күнге дейін анық көрінеді. Бұл дін Папа Дамас және Александрия епископы Петірдің, қасиетті апостолдық адамының ұстанған діні екені анық. Яғни, апостолдық тәртіп пен Евангелиялық ілім бойынша, біз Әке, Ұл және Киелі Рухтың жалғыз Құдайлығына, тең мәртебе және Киелі Үштік тұжырымында сенеміз. Осы ережені ұстанатындарды Католик христиандары деп атауға бұйрық етеміз. Ал қалғандары, біздікін есі дұрыс емес және ақылсыз деп табамыз, олардың жиналыс орындары шіркеулер деп аталмауы керек, ал олар ең бірінші Құдайдың кек алуымен, екінші біздің әрекетімізбен жазаланады, біз Құдайдың үкіміне сәйкес жазалаймыз. Салоникада, Грациан Августың бесінші консулдығының және Феодосий Августың бірінші консулдығының жылы, наурыз айының үшінші күнінде берілді. – 380 жылдың 28 ақпаны. Жақындағы зерттеулер бұл жарлықтың империяда христиандықтың ресми дін ретінде орнатудағы маңызды қадам болған бұрынғы көзқарастарды жоққа шығарды, өйткені ол тек Константинопольге бағытталған және астанадан тыс жердегі замандастардың назарына ілікпеген сезімді қалдырды. Мысалы, неміс тарихшысы былай деді: Салоника жарлығы антипагандық немесе антисемиттік болған жоқ; ол христиандықты империяның ресми діні деп жарияламады; және ол христиандарға басқа діндерге қарағанда ешқандай артықшылық бермеді. 380 жылдан кейінгі жылдары шығарылған жарлықтардан Теодосийдің түркілер мен еврейлерді христиандыққа ауыстыруға талап қоймағаны анық көрінеді. Дегенмен, бұл жарлық діни ортодоксияны оң анықтаған алғашқы Рим заңы болып табылады. Робинсон Торнтонның сөзіне қарағанда, Теодосий 380 жылы крещение алғаннан кейін Ариандыққа қарсы күреске қадамдар жасады. 380 жылдың 26 қарашасында, Константинопольге келгеннен екі күн өткен соң, Теодосий гомойан епископы Демофилді Константинопольден қуды және Антиохиялық Мелетийді патриарх етіп тағайындады, ал Каппадокиялық әкелердің бірі, Григорий Назианзді Константинополь патриархы етіп тағайындады (қазіргі Түркияда). Теодосий Фессалоника епископы Асхолийдің қатыстыруымен ауыр науқас кезінде крещение алды. 381 жылдың мамырында Теодосий Никей ортодоксиясының негізінде Шығыс пен Батыс арасындағы алауыздықты жою үшін Константинопольде жаңа экуменикалық собор шақырды. Собор Үшінші Тұлғаны, Киелі Рухты Әкеге тең және Одан "шығушы" деп анықтады. Собор сонымен қатар "Аполлонариандық және Македондық ерестіктерді айыптады, діоцездердің азаматтық шекараларына сәйкес епископтардың құзырларын нақтылады және Константинопольдің Римнен кейінгі екінші дәрежеде екенін белгіледі".
It is also traditionally stated that Alexander represented orthodoxy and that, when he died, his successor, Athanasius, became the representative of orthodoxy. In reality, “Nicene apologists turn ‘Arianism' into a self conscious sect as if the boundaries of Catholic identity were firmly and clearly drawn in advance. But the whole history of Arius and of Arianism reminds us that this was not so.” (RW, 83) The Arian Controversy "is not the story of a defence of orthodoxy, but of a search for orthodoxy." Arius asserted that God the Father created the Son. This meant the Son, though still seen as divine, was not equal to the Father, because he had a beginning, and was not eternal. "The controversy had spread from Alexandria into almost all the African regions and was considered a disturbance of the public order by the Roman Empire." (Eusebius of Caesarea in The Life of Constantine)
Constantine had tried to settle the issues at the Council of Nicaea, but as Arnold Hugh Martin Jones states: "The rules laid down at Nicaea were not universally accepted". After the Nicene Creed was formulated in 325, many in the church reacted strongly against the word "homoousios" in the Creed, and therefore Councils at Ariminum (Rimini), Nike (southeast of Adrianople), and Constantinople, held in 359–60 by Emperor Constantius II, formulated creeds that were intended to replace or revise the Nicene Creed; in particular, to find alternatives for "homoousios." These councils are no longer regarded as Ecumenical Councils in the tradition of the Church; their creeds, which are at odds with the Nicene Creed, are known as Arian Creeds. During this time, Athanasius was at the center of the controversy and became the "champion of orthodoxy" after Alexander died. To Athanasius, Arius' interpretation of Jesus' nature (Homoiousian), that the Father and Son are similar but not identical in substance, could not explain how Jesus could accomplish the redemption of humankind which is the foundational principle of Christianity. "According to Athanasius, God had to become human so that humans could become divine That led him to conclude that the divine nature in Jesus was identical to that of the Father, and that Father and Son have the same substance" (homoousios). Athanasius' teaching was a major influence in the West, especially on Theodosius I. On 28 February 380, Theodosius issued the Edict of Thessalonica, a decree addressed to the city of Constantinople, determining that only Christians who believed in the consubstantiality of God the Father, Son and Holy Spirit could style themselves "catholic" and have their own places of worship officially recognized as "churches"; deviants were labeled heretics and described as "out of their minds and insane". This text has been translated to English by Clyde Pharr in the following way: Emperors Gratian, Valentinian, and Theodosius Augustuses An Edict to the People of the City of Constantinople. It is Our will that all the peoples who are ruled by the administration of Our Clemency shall practice that religion which the divine Peter the Apostle transmitted to the Romans, as the religion which he introduced makes clear even unto this day. It is evident that this is the religion that is followed by the Pontiff Damasus and by Peter, Bishop of Alexandria, a man of apostolic sanctity; that is, according to the apostolic discipline and the evangelic doctrine, we shall believe in the single Deity of the Father, the Son, and the Holy Spirit, under the concept of equal majesty and of the Holy Trinity. We command that those persons who follow this rule shall embrace the name of Catholic Christians. The rest, however, whom We adjudge demented and insane, shall sustain the infamy of heretical dogmas, their meeting places shall not receive the name of churches, and they shall be smitten first by divine vengeance and secondly by the retribution of Our own initiative, which We shall assume in accordance with the divine judgment. Given on the third day before the kalends of March at Thessalonica in the year of the fifth consulship of Gratian Augustus and the first consulship of Theodosius Augustus. – 28 February 380. Recent scholarship has tended to reject former views that the edict was a key step in establishing Christianity as the official religion of the Empire, since it was aimed exclusively at Constantinople and seems to have gone largely unnoticed by contemporaries outside the capital. For example, German ancient historian de writes that the Edict of Thessalonica was neither anti pagan nor antisemitic; it did not declare Christianity to be the official religion of the empire; and it gave no advantage to Christians over other faiths. It is clear from mandates issued in the years after 380 that Theodosius had made no requirement for pagans or Jews to convert to Christianity. Nonetheless, the edict is the first known secular Roman law to positively define a religious orthodoxy. According to Robinson Thornton, Theodosius began taking steps to repress Arianism immediately after his baptism in 380. On 26 November 380, two days after he had arrived in Constantinople, Theodosius expelled the Homoian bishop, Demophilus of Constantinople, and appointed Meletius patriarch of Antioch, and Gregory of Nazianzus, one of the Cappadocian Fathers from Cappadocia (today in Turkey), patriarch of Constantinople. Theodosius had just been baptized, by bishop Ascholius of Thessalonica, during a severe illness. In May 381, Theodosius summoned a new ecumenical council at Constantinople to repair the schism between East and West on the basis of Nicene orthodoxy. The council went on to define orthodoxy, including the Third Person of the Trinity, the Holy Spirit, as equal to the Father and 'proceeding' from Him. The council also "condemned the Apollonarian and Macedonian heresies, clarified jurisdictions of the bishops according to the civil boundaries of dioceses. and ruled that Constantinople was second in precedence to Rome."
Пәжірибеге қатысты саясат
Теодосий дәстүрлі, христиан емес культтарға қатысты сақтық саясат ұстанған сияқты, христиан болған әуелдегі императорлардың жануарларды құрбандыққа шалуға, болжам жасауға және діннен қайтуға тыйым салғандарын қайталады, сонымен бірге басқа пұтқа табынушылық амалдарының ашық түрде орындалуына және ғибадатханалардың ашық болуына рұқсат берді. Ол ғибадатхана ғимараттарын сақтауды қолдаған, бірақ христиан ынтақтарының көптеген қасиетті орындарға, бейнелерге және діни заттарға зиян келтіруіне толыққанды қарсы келе алмады, тіпті олардың арасында өзінің шенеуніктері де болды. Теодосий пұтқа табынушылардың мерекелерін жұмыс күндеріне айналдырды, бірақ олармен байланысты тойлар жалғасты. Оның билігінің соңында, 391 және 392 жылдары пұтқа табынушылыққа қарсы бірнеше заңдар шығарылды, бірақ тарихшылар олардың нақты әсерін және тіпті императордың тікелей қатысуын азайтуға бейім. Қазіргі ғалымдар Теодосийдің дәстүрлі культтарға қарсы белсенді және тұрақты саясат жүргізгенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ деп санайды. Теодосий империяның әлі де көптеген пұтқа табынушы халқының өзінің билігіне наразылық білдіруіне жол бермеуге тырысқан. 388 жылы шығыс провинцияларында бірнеше пұтқа табынушылық қасиетті орындарын қиратқан преториан префекті Кинегий қайтыс болғаннан кейін, Теодосий оны орташа пұтқа табынушымен ауыстырды, ол кейіннен ғибадатханаларды қорғауға кірісті. Италияға жасаған алғашқы ресми сапарында (389–391) император Рим Сенатының ықпалды пұтқа табынушы топтарын өзіне тартты, олардың ең беделді мүшелерін маңызды әкімшілік лауазымдарға тағайындады. Теодосий 391 жылы Рим тарихындағы соңғы екі пұтқа табынушы консулды (Тациан мен Симмахты) тағайындады.
Ғибадатхананың қиратылуы
Қазіргі археологиялық зерттеулер көрсеткендей, христиандардың ғибадатханаларды ең көп қиратуы Константинополь маңындағы территорияда, Теодосийдің префекті Матернус Синегиус басқарған Ориентис (Шығыс) епархиясында болған. Теодосий ғибадатханаларды сақтауды ресми түрде қолдаған, бірақ Гарт Фоуденнің сөзіне қарағанда, Синегиус Теодосийдің ресми саясатымен шектеліп қалмаған, керісінше, ғибадатханаларды кең ауқымда жоюға тапсырыс берген, тіпті осы мақсат үшін өзінің бағынышындағы әскерді де пайдаланған. Кристофер Хаас Синегиус Осрхоне, Карра және Береядағы ғибадатханаларды жабуды, құрбан шалуға тыйым салуды және ғибадатханаларды жоюды қадағалаған десе, алғашқы ғалымдар Синегиус әрекеттерінің 390 жылдары жалғасқан ғибадатханаларға қарсы зорлық-зомбылық толқынының бір бөлігі деп есептеген. Алайда, жақындағы археологиялық жаңалықтар бұл пікірді жоққа шығарды. Төртінші және бесінші ғасырдың басында бүкіл Жерорта теңізі аймағында ғибадатханалардың күшпен қиратылуына қатысты археологиялық дәлелдер тек бірнеше орында ғана табылған. Жазба дереккөздерде ғибадатханалардың қирауы 43 рет айтылса, олардың тек 4-і ғана археологиялық деректермен расталған. Тромбли мен МакМалленнің пікірінше, бұл қарама-қайшылықтың себебі тарихи дереккөздердегі жиі кездесетін түсініксіз және нақты емес мәліметтер. Мысалы, Малалас Константиннің барлық ғибадатханаларды жойғанын, содан кейін Теодосийдің жойғанын, ал соңында Константиннің оларды шіркеулерге айналдырғанын мәлімдеген.
Феодосиан жарлықтары
"Кембридж ежелгі тарихы" кітабында Теодосиандық заң кодексі Константиннен Теодосий I-ге дейінгі кезеңде қабылданған заңдар жиынтығы деп көрсетіледі. Бұл заңдар 389 және 391 жылдар аралығында империя бойынша тақырыптар бойынша жиналып, қайта жарияланды. Джилл Харрис пен Иан С. Вуд түсіндіргендей, бұл заңдар бастапқыда әртүрлі императорлар мен шенеуніктер белгілі бір жердегі мәселелерді шешу үшін қабылданған, және олар жалпыға ортақ заңдар ретінде қарастырылмаған. Жергілікті саясат пен мәдениет әртүрлі көзқарастарға әкелді, сондықтан бұл заңдарда қарама-қайшы пікірлер кездеседі: мысалы, кейбір заңдар ғибадатханаларды толық жоюды, ал басқалары оларды сақтауды талап етеді. Теодосиандық заң кодексі кейінгі антикалық дәуірді зерттеудегі маңызды тарихи дереккөздердің бірі болып саналады. Гиббон өз "Меморияларында" Теодосиан жарлықтарын құқықтан гөрі тарихтың бір бөлігі деп сипаттаған. Браун бұл заңдардың тілінің өте қатал және жазалардың ауыр екенін, тіпті кейде қорқынышты екенін айтады, бұл Рамсей МакМаллен сияқты тарихшыларды оларды дәстүрлі діни сенімдерге қарсы "соғыс жариялау" деп қарауға итермелейді. Көптеген адамдар бұл заңдардың жазыққыштық дінінің құлдырауына шешімді қадам болғанына сенеді. Алайда, Теодосиан кодексін тарихи құжат ретінде пайдалануда археологтар Люк Лаван мен Майкл Мулриан сипаттаған бірнеше мәселе бар. Олар бұл кодекс "христиандық амбицияны" көрсететінін, бірақ тарихи шындықты емес, құжаттайтынын түсіндіреді.
Жалған діннің жойылуы
Теодосийдің "ең ізгі император" ретінде бейнесі, ол заң мен мәжбүрлеуді қатаң қолдану арқылы түрлі діндердің аяқталуына жетекшілік етті – Р. Малкольм Эррингтонның "бұл көзқарас еуропалық тарихи дәстүрде бүгінге дейін басым болып келеді" деген пікірі алғаш рет Теодорет еңбегінде жазылған. Өлгеннен кейінгі ғасырларда Теодосий ортодоксияның қорғаушысы және түрлі діндерді жеңген басшы ретінде танылды, бірақ қазіргі тарихшылар мұны христиан авторларының кейінгі интерпретациясы, ал нақты тарих емес деп санайды. Осы дәуірдегі діннің қайта қаралуына осы кезеңнің көздерінің артуы және әртүрлілігі себеп болды. Салцманның айтуынша: "Түрлі діндер арасындағы ашық қақтығыс туралы бұрынғы кең таралған түсініктерге қарамастан, ғалымдар бұл пікірді толыққанды түсіндіре алмайды". Ғалымдар Теодосийдің діни мәселелер бойынша көптеген заңдар қабылдағанын, ал ол өзінің ізашарларының саясатын жалғастырғанын, 380 жылдың желтоқсан айында болашақты болжу мақсатында құрбандық шалуға тыйым салғанын, 381 жылдың 10 қаңтарында еретиктерге қарсы жарлық шығарғанын және сол жылдың мамырында манихейлікке қарсы жарлық қабылдағанын атап көрсетеді. Теодосий Константинополдың бірінші соборын шақырды, бұл 325 жылы Константиннің Никеядағы бірінші соборынан кейінгі екінші экуменикалық собор болды, ал Константинопол соборы 9 шілдеде аяқталды. Майястина Каллос Рим империясының төртінші ғасырында түрлі діндердің, культтардың, секталардың, сенімдердің және практикалардың болғанын, олардың барлығы көбінесе ешқандай кедергісіз бірге өмір сүргенін жазады. Бірге өмір сүру кейде зорлық-зомбылыққа әкелсе де, мұндай оқиғалар сирек және жергілікті сипатта болды. Ян Н. Бреммер "соңғы антикалық дәуірдегі діни зорлық-зомбылық көбінесе зорлық-зомбылық риторикасымен шектелгенін" айтады: "антикалық дәуірде барлық діни зорлық-зомбылық діни болған жоқ, және барлық діни зорлық-зомбылық сондай зорлық-зомбылық болған жоқ". Христиан шіркеуі "жалған құдайларға" қарсы жеңіс Исамен басталып, Константиннің дінге өтуімен аяқталғанына сенді; бұл жеңіс жерде емес, көкте болды, өйткені 300-ші жылдардың басында империя халқының 15-18% ғана христиандарды құрады. Браунның сөзіне қарағанда, осы "жеңіске ұмтылыстың" нәтижесінде түрлі діндер жеңілген деп есептелді, ал Салцман заңдардың санына сүйенсек, христиандар үшін төртінші және бесінші ғасырларда ерестік түрлі діндерден гөрі маңыздырақ болғанын қосты. Лаван христиан авторлары жеңіс туралы баяндаманы кеңінен таратқанын, бірақ бұл нақты дінге өту көрсеткіштерімен сәйкес келмейтінін айтады. Бесінші ғасырға дейін, ал кейбір жерлерде алтыншы ғасырға дейін және одан кейін де түрлі діндердің сақталғанын көрсететін көптеген белгілер бар. Браунның пікірінше, христиандар жеңіске жету туралы аңызға күмән келтіретін кез келген нәрсеге қарсы болды, оның ішінде христиан емес адамдарға жасалған зорлық-зомбылық та соған жатты. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, император сарайынан алыс аймақтарда түрлі діндердің аяқталуы бірте-бірте және ауыртпалықсыз болды. "The Oxford Handbook of Late Antiquity" еңбегінде "қысымшылық пен кісі өлтіру христианның өркендеуінің міндетті салдары болған жоқ" делінген. Оның орнына, қауымдастықтар арасындағы шекаралар өңделіп, "жарыс рухымен бірге өмір сүру" қалыптасты. Браун былай дейді: "Көптеген аймақтарда түрлі діндерге табынушылар қудаланбады, ал кейбір жергілікті зорлық-зомбылықтан басқа, еврей қауымдары да бір ғасыр бойы тұрақты, тіпті артықшылықты өмір сүрді". Теодосийдің билігі ескі діндердің құлдырауындағы шешуші кезең болуы мүмкін екенін мойындаған Камерон императордың "көптеген заңдарының" рөлін шектеулі деп бағалайды және Теодосий түрлі діндерге тыйым салған жоқ деп жазады. 2020 жылы Теодосийдің өмірбаянын жазған Марк Хебблвайт Теодосий өзін ешқашан ескі культтарды жойғыш ретінде қарастырмағанын немесе жарнамаламағанын қорытындылады. Керісінше, императордың христиандықты насихаттауға жасаған күш-жігері сақтықпен, "мақсатты, тактикалық және нюанстық" болды және саяси тұрақсыздық пен діни араздықты болдырмауға бағытталды.