Кіріспе

Американдық саясаткер және экономист (1892–1976)

Пол Говард Дуглас (26 наурыз 1892 – 24 қыркүйек 1976) – американдық саясаткер және экономист. Демократиялық партия мүшесі, ол 1949 жылдан 1967 жылға дейін он сегіз жыл Иллинойс штатынан АҚШ сенаторы болып қызмет етті. Сенаттағы қызметі кезінде ол либералдық коалицияның белгілі бір мүшесі болды. Массачусетс штатында туып, Мэн штатында өскен Дуглас Боудоин колледжін және Колумбия университетін бітірген. Ол бірнеше оқу орнында экономика профессоры болып жұмыс істеді, ең танымалдарының бірі – Чикаго университеті. Чикаго қалалық кеңесінің мүшесі ретінде реформатор ретінде танылды (1939–1942). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол АҚШ Теңіз жаяу әскері қатарында қызмет етіп, подполковник шеніне дейін көтеріліп, соғыс батыры ретінде белгілі болды. 1915 жылы Дороти Вольфқа үйленді. Олардың төрт баласы болды. 1930 жылы олар ажырасып, бір жылдан кейін Иллинойс штатының жалпы округінен АҚШ өкілі Эмили Тафт Дугласқа үйленді (1945–1947).

Алғашқы жылдар

Дуглас 1892 жылдың 26 наурызында Массачусетс штатының Салем қаласында Энни (Смит) мен Джеймс Говард Дугластың ұлы болып дүниеге келді. Ол төрт жасқа толғанда анасы табиғи себептерден қайтыс болды, ал әкесі қайтадан үйленді. Әкесі зорлық-зомбылық көрсеткен күйеу болды, ал өгей анасы ажыраса алмағандықтан күйеуін тастап, Дуглас пен оның үлкен ағасын Пискатакис округінің Онава қаласына, Мэн штатына алып кетті. Онда оның әкесінің інісі мен ағасы орман ішінде демалыс орнын салған еді.

Академиялық және отбасылық өмір

Дуглас 1913 жылы Боудоин колледжін Phi Beta Kappa кілтімен бітірді. Содан кейін ол Колумбия университетіне оқуға түсіп, 1915 жылы магистратураны, ал 1921 жылы экономика ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алды. 1915 жылы ол Брин-Мор колледжінің түлегі Дороти Вольфке үйленді, ол да Колумбия университетінде докторлық диссертациясын қорғады. 1915 жылдан 1920 жылға дейін Дугластар алты рет көшті. Ол Гарвард университетінде оқыды, Иллинойс университетінде және Орегон штатындағы Рид колледжінде сабақ берді, Пенсильвания штатының Төтенше флот корпорациясында еңбек дауларын реттеуші болып жұмыс істеді, сондай-ақ Вашингтон университетінде оқытты. «Тез жәрдем флоты» корпорациясында жұмыс істеген кезде ол Джон Вулманның күнделіктерін оқыды. Сиэтлде сабақ бергенде ол Достар діни қоғамына қосылды. 1919 жылы Дуглас Чикаго университетінде экономика пәнінен сабақ беруге орналасты. Дуглас жұмысын ұнатса да, әйелі университеттегі туыстық желіге қарсы ережелерге байланысты жұмыс таба алмады. Ол Массачусетс штатындағы Смит колледжінде жұмысқа орналасқан соң, күйеуін сонда көшіп баруға көндірді. Ол Амхерст колледжінде сабақ беруді бастады. 1930 жылы жұбайлар ажырасты, Дороти Вольф Дуглас Кэтрин Дюпре Лампкинмен романтикалық қарым-қатынас бастады. Дороти төрт баланың күтімін алды, ал Дуглас Чикагоға қайтып оралды. Келесі жылы Дуглас мүсінші Лорадо Тафттың қызы және бұрынғы президент Уильям Говард Тафттың туысы Эмили Тафт Дугласқа үйленді. Эмили – белсенді саясаткер, бұрынғы актриса және кейіннен Иллинойс штатынан бір мерзімге сайланған конгрессмен (1945–1947). Дуглас 1933 жылы Чикаго университетінің экономистері ұсынған, кейін «Чикаго жоспары» деп аталған банктік реформаларды қолдағандардың бірі болды. 1939 жылы ол тағы бес белгілі экономистпен бірлесіп «Ақша реформасы бағдарламасы» атты жобалық ұсынысты жасады. «Чикаго жоспары» мен «Ақша реформасы бағдарламасы» заң шығарушылардың арасында қызығушылық пен талқылау тудырды, бірақ ұсынылған реформалар ешқандай жаңа заңға әкелмеді. Экономика студенттері Дугласты 1928 жылы Чарльз Коббпен бірге жазған, Кобб-Дуглас өндіріс функциясын алғаш рет сипаттаған мақаланың авторлары ретінде жақсы біледі.

Мемлекеттік қызмет және қалалық саясат

1920-жылдардың соңында Дуглас саясатқа белсендірек араласты. Ол Пенсильвания штатының республикалық губернаторы Гиффорд Пиншот пен Нью-Йорк штатының демократ губернаторы Франклин Д. Рузвельттің экономикалық кеңесшісі қызметін атқарды. Чикаголық адвокат Харольд Л. Айкеспен бірлесіп, коммуналдық кәсіпкер Сэмюэл Инсулдың қор нарығындағы манипуляцияларына қарсы күресті бастады. Штат заң шығарушы органымен жұмыс істеп, коммуналдық қызметтерді реттеу, қарттарға зейнетақы тағайындау және жұмыссыздыққа жәрдемақы беру мәселелері бойынша заңдарды әзірлеуге көмектесті. 1930-жылдардың басында ол Тәуелсіз саяси әрекеттер лигасының төрағасының орынбасары, Фермерлік-Еңбек партиясының ұлттық комитетінің мүшесі және Америка Комонвелл саяси федерациясының қазынашысы болды. Ресми тіркелген тәуелсіз саяхатшы Дуглас Демократиялық партияның тым сыбайлас, ал Республикалық партияның тым консервативті екенін ойлады. Осы пікірлерін 1932 жылы жарық көрген «Жаңа партияның келуі» атты кітабында білдірді, онда британдық Лейбористік партиясы сияқты партия құруды қолдады. Сол жылы ол АҚШ президенттігіне кандидат болған социалист Норман Томасқа қолдау көрсетті. Рузвельт сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, Дуглас досы Харольд Айкестің ұсынысымен Ұлттық қалпына келтіру басқармасының тұтынушылар кеңесіне мүше болып тағайындалды. Алайда, 1935 жылы Жоғарғы сот осы басқарманың конституцияға қайшы екенін жариялап, оны таратып жіберді. Сол жылы Дуглас алғаш рет сайлау саясатына қатысып, Чикаго мэрі лауазымына жергілікті Республикалық партияның қолдауын алу үшін үгіт жүргізді. Партия басқа кандидатты қолдағанмен, Дуглас 5-ші округтен қалалық кеңеске өкіл сайлау үшін олармен жұмысын жалғастырды. Бірақ күшті социалистік кандидат реформалық дауыстарды бөліп, Демократиялық партиядан кандидат болған Джеймс Кусак жеңіске жетті. Төрт жыл өткен соң, 1939 жылы Кусак қайта сайлауға түскенде, Дуглас реформашыл тәуелсіздер тобына қосылып, оны кандидат ретінде ұсынды. Қалалық сайлау кезеңінде мэр Эдвард Джозеф Келли қайта сайлануға тырысып, Дугластың үгіт науқанына қолдау көрсету арқылы беделін жақсартуға ұмтылды. Келлидің көмегімен және өзінің табандылығымен Дуглас екінші турда Кусактан тартыспен жеңіске жетті. Дуглас Чикаго қалалық кеңесінде көбінесе азшылықта болды. Оның мемлекеттік білім беру жүйесін реформалау және қоғамдық көліктің бағасын төмендету әрекеттері қысымға ұшырады және көбінесе 49–1 дауыспен жеңіліске ұшырады. «Менің үш академиялық дәрежеме бар», - деді Дуглас бірде қиын жеңілістен кейін. «Мен көп жылдар бойы ақылды, білімді адамдармен байланыста болдым. Осы кеңесшілердің кейбіреулері тіпті бесінші сыныпты бітірмеген. Бірақ олар мен көрген ең ақылды адамдар». 1942 жылы Дуглас Демократиялық партияға қосылып, Сенатқа үміткерлікке түсті. Ол солшыл белсенділердің тобынан қолдау алды, бірақ партия штаттың конгрессмені Реймонд С. МакКьюны қолдады. Алғашқы сайлау күні Дуглас штаттың 102 округінің 99-ында жеңіске жетті, бірақ МакКьюдың Кук округіндегі күшті қолдауы оған аз ғана көпшілікпен жеңіске жетуге мүмкіндік берді. МакКью кейіннен республикалық сенатор К. Уэйланд Брукстың қарсылығына жеңіліп қалды.

Әскери қызмет

Алдэрмен ретінде Дуглас Чикагодағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте Чикаго Daily News баспашысы Франк Нокспен бірге жұмыс істеді. 1936 жылы республикашылдардың вице-президенттікке үміткері болған Нокс, әскери-теңіз флотының хатшысы болды, осылайша ол әскери-теңіз флоты мен теңіз жаяу әскерлеріне жауапты болды. Алғашқы сайлауда жеңіліске ұшырағаннан кейін Дуглас Чикаго қалалық кеңесінен кетті. Нокстің көмегімен Дуглас 1942 жылдың 15 мамырында 50 жасында АҚШ теңіз жаяу әскеріне қабылданып, Пэррис аралының тарихындағы ең үлкен жасқа жеткен сарбаз болды. Қызметке қарапайым сарбаз ретінде кіріп, Дуглас қарапайым взводқа орналастырылды және тістері мен көзінен басқа ешқандай жеңілдік алмады. Квакерлердің 57-ші көшедегі жиналысының мүшесі ретінде Дуглас теңіз жаяу әскеріне қосылуы осы топтың соғысқа қарсы дәстүрлі ұстанымына қайшы келетінін мойындады және мүшеліктен кетуді ұсынды, бірақ жиналыс оны босатудан бас тартты. Бастапқыда Дуглас ел ішінде қалды, оқу құралдарын жазып, әскерлерге шабыттандыратын сөздер айтты және тез арада штаб-сержант шеніне көтерілді. Нокс пен оның көмекшісі Адлай Стивенсонның көмегімен Дуглас 1942 жылдың 24 қарашасында капитан болып тағайындалды. Жауынгерлік міндетті сұрап, ол кейіннен 1-ші теңіз жаяу әскері дивизиясымен бірге Тынық мұхиты операциялар аймағына жіберілді. Пелелиу шайқасы кезінде Дуглас бастапқыда 1-ші теңіз жаяу әскері дивизиясы штабында адъютант болып қызмет етті, кейін 5-ші теңіз жаяу әскері полкінің R 1 (персонал офицері) болып тағайындалды. Ұрыстың екінші күні капитан Дуглас майданға баруға рұқсат алды, онда ол полктің қиындықтарын шешетін мобильді офицер ретінде жұмыс істеді. Жаудың атысы астында майданға оқ-дәрі тасығаны үшін ол қола жұлдыз алды және жалынды тастағыш оқ-дәрілерін тасығанда шрапнельден жарақаттанған кезде алғашқы "Құрметті жүрек" орденін алды. Сол алты апталық шайқаста, кездейсоқ оқ ату оқиғаларын тергеп жатқанда, Дуглас екі фут ені бар үңгірді тапқанда оққа түсті. Ол үңгірдегі жапон сарбазын өлтірді, содан кейін оның жауы Токио университетінің экономика профессоры болған жоқ па екен деп ойлады. Павувуға оралғаннан кейін көп ұзамай Дуглас әйелі Эмили Тафт Дугластың Иллинойс штатының жалпы округінен конгресске сайланғанын білді. Бірнеше айдан кейін Окинава шайқасында Дуглас екінші "Құрметті жүрек" орденін алды. Жаяу әскердің ерікті атқышы, ол 3-ші батальонның 5-ші теңіз жаяу әскерінен жараланғандарды Наха-Шури желісі бойымен тасымалдауға көмектесіп жатқанда, машиналық мылтықтан атылған оқтар оның сол қолын жарып, басты нервін кесіп, оны мүгедек қылды. 1947 жылы ол Америка экономикалық қауымдастығының президенті болып сайланғанда экономика саласындағы ең жоғары наградаға ие болды. Бірақ көп ұзамай Дуглас Чикагодағы факультетпен келіспеушілікке ұшырады, ол былай деді: "Мен экономикалық және саяси консерваторлардың менің кафедрама толық үстемдік еткенін көріп, таң қалдым және олар нарықтың шешімдері әрқашан дұрыс және пайда ең маңызды деп үйретті. Егер мен қалсам, бұл мен үшін жағымсыз орта болмақ". Университеттегі жағдайға наразы болған Пол өзінің назарын Иллинойс штатының саясатына бұрды.

Сенат сайлауына қатысу

Дуглас теңіз жаяу әскерінде қызмет етіп жүрген кезде, оның әйелі Эмили оқшауланған республикашыл конгрессмен Стивен А. Дейге қарсы сайлауға түсуге ұсынылды, ол Маккеодан орын алған еді. 1944 жылғы сайлауда Дейді жеңгеніне қарамастан, 1946 жылы, Дуглас теңіз жаяу әскерін тастаған жылы, республикашылдардың күшеюі оны қызметтен шеттетуге алып келді. Саясатқа қайта оралуды шешкен Дуглас 1948 жылы Иллинойс штатының губернаторы лауазымына үміткер болғысы келетінін жариялады. Алайда, Кук округінің саяси машинасының басшысы Джейкоб Арвидің басқа жоспары болды. Сол кезде машинаның іс-әрекетіне байланысты бірнеше дау-дамайлар орын алды, Арви Дугластың, адалдығымен танылған ғалым және соғыс батыры, сенатор Брукке қарсы тұруға өте лайықты кандидат екеніне көз жеткізді. Брукс штатта өте танымал болғандықтан және үлкен сайлау қорына ие болғандықтан, Арви Дугластың жеңіске жету мүмкіндігі жоқ деп шешті. 1948 жылғы сайлауда Иллинойс штатының демократиялық партиясының тізіміндегі ең жоғары екі бөлігі Пол Дуглас сенаторлыққа, ал Адлай Стивенсон губернаторлыққа кандидат болды. Науқанның басында Дугластың жеңіс мүмкіндігі төмен болды. 1948 жылғы Демократиялық Ұлттық Конвенцияға делегат ретінде ол президент Гарри С. Трумэнды «қабілетсіз» деп атап, генерал Дуайт Д. Эйзенхауэрді президенттікке ұсынуға тырысты. Алайда, Дуглас табанды күрескер екенін дәлелдеді. Ол «Маршалл жоспары», азаматтық құқықтар, Тафт-Хартли заңының күшін жою, қосымша тұрғын үйлер салу және әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларын қолдап, штатты джип-стейшн вагонмен аралап шықты. Алты ай бойы үзіліссіз науқан жүргізген ол штат бойынша 64 374 шақырымнан астам қашықтықты жүріп өтті және 1100-ден астам сөз сөйледі. Сенатор Брукс онымен пікірсайысқа түсуден бас тартқанда, Дуглас бос орындықпен пікірсайыс жасап, өзінің де, Брукстің де жауаптарын беру үшін орыннан орынға ауысты. Сайлау күні Дуглас күтпеген жеңіске жетіп, дауыстардың 55 пайызын алып, ағымдағы сенаторды 407 мыңнан астам дауыспен жеңді. Стивенсон губернаторлыққа үлкен артықшылықпен жеңіске жетті, бірақ президенттен сенаторға, губернаторға дейін тікелей әсер болған жоқ, өйткені қайта сайлану үшін үгіт жүргізіп жатқан президент Трумэн штатты бар болғаны 33 600 дауыспен жеңді.

Сенатор

Сенатор ретінде Дуглас көп ұзамай-ақ дәстүрден тыс либерал ретінде танылды, ол әділ келісімді қабылдаумен қатар қазыналық тәртіпке де бірдей көңіл бөлді. Ол сондай-ақ азаматтық құқықтар үшін күрескен белсенді жақтас болды (Доктор Мартин Лютер Кинг оны "барлық сенаторлардың ең ұлысы" деп сипаттады). 1957 жылғы 85-ші АҚШ Конгресінің қаңтарда ашылуында, қыркүйекте 1957 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның қабылдануы күтілген сессияда Дуглас әдет-ғұрыпқа қарсы шығып, сегрегацияшы Джеймс Истлендтің Әділет комитетінің төрағасы болып бекітілуіне қарсы дауыс берген жалғыз сенатор болды. Дуглас сонымен қатар "шошқа шелекшесі" (pork barrel) шығындарына қарсы болғаны үшін де танымал болды. Өзінің алғашқы мерзімінде ол үлкен қызығушылық тудырды, қолында үлкейту әйнегі мен атласпен Сенат палатасына кіріп, Мэн штатындағы Жозиас өзенін қазу жобасына сілтеме жасай отырып, атласта осы өзенді табуға ешкімге мүмкіндік бермеді. Мэн штатының Оуэн Брюстер наразылық білдіріп, Иллинойс штатына миллиондаған доллар жұмсалғанын көрсетсе, Дуглас өз штатының үлесін 40%-ға азайтуды ұсынды. Бірлескен экономикалық комитеттің төрағасы болып тағайындалған Дуглас үкіметтегі қаржылық тәртіпсіздіктерге қатысты бірқатар қатаң тергеулер жүргізді және 1951 жылғы 22 қаңтардағы "Time" журналының мұқабасында пайда болды. Бұл журналдағы оның суреті "Маверик жасалуы" деп аталды. 1952 жылы ол Америка статистикалық қауымдастығының мүшесі болып сайланды. 1952 жылғы президенттік сайлауға жақындағанда Дугластың президенттікке үміткер болуына зор қолдау туды. Ұлттық редакциялық қауымдастық оны демократтардың президенттік номинациясын алуға Труманнан кейін екінші ең лайықты адам деп бағалады, ал 46 демократтың ішкі сауалнамасы көрсеткендей, егер Труман шеттетілсе, ол номинацияға үміткер болар еді. Алайда Дуглас президенттікке үміткер болудан бас тартып, оның орнына Теннесси штатының сенаторы Эстес Кефауверді қолдады. Кефаувер ұйымдасқан қылмысты тергеуге арналған телешоулары арқылы танымал болған халықшыл, қарақұйрық шапан киетін популист еді. Дуглас Кефаувер үшін елді аралап, 1952 жылғы Демократиялық ұлттық конвенцияда оның қасында тұрды, бірақ Кефаувер Иллинойс штатының губернаторы Адлай Стивенсон II-ге жеңіліп қалды. Төрт жылдан кейін, 1956 жылы, ол Стивенсонның номинацияға ұмтылысына ашық қарсылық білдіру және Кефауверді қолдау штатындағы партиялық беделіне зиян келтіретінін сезініп, бейтарап қалды. Африкалық американдықтардың тең құқықтары үшін күресінен және "шошқа шелекшесі" шығындарына қарсы күресінен басқа, Дуглас сонымен қатар қоршаған ортаны қорғау, қоғамдық тұрғын үй және несие беру заңдарының ақиқаттылығы үшін де күрескенімен танымал болды. Ол жылжымайтын мүліктің "қызыл сызықтар" (redlining) жүргізілуіне қарсы болды, бірақ 1949 жылғы қоғамдық тұрғын үй заңына қала маңындағы аудандардағы тұрғын үйлерді төмен кірісті адамдардан бас тартуға мүмкіндік беретін ережеге рұқсат беруге мәжбүр болды. Ол сондай-ақ Тұтынушылардың несиеден қорғалуы туралы заңды жасады, бұл заң несие берушілерді несие шарттарын қарапайым тілмен көрсетуге міндеттеді және несие берушілердің жыныс, нәсіл немесе кіріс негізінде кемсіту мүмкіндігін шектеді. Бұл заң жобасы оның өкілеттігі кезінде қабылданбағанымен, 1968 жылы заңға айналды. Георгистік экономикаға сенетін Дуглас Сенатта болған кезде жер құнына салық салуды ілгерілету үшін жеткілікті іс-қимыл жасай алмағанына өкінді. Дуглас Мейсон Гаффниге жергілікті саясаттан кеткеніне өкінгенін айтты, себебі ол Георгизм идеяларын жүзеге асыруға көбірек мүмкіндіктерді көрді. Оның естеліктерінде Дуглас, мүмкін, әзіл-қалжыңмен, Сенаттағы маңызды жер құндылықтары мәселесі деп санайтын үнсіздігі үшін Әйіс Пауылге кешірім сұрады. Басқа либералдардан айырмашылығы, Дуглас ұлттық денсаулықты сақтау бағдарламасына қарсы болды, Президент Гарри Трумэн қолдаған Вагнер-Мюррей-Дингл заң жобасы тым шалқақ екенін мәлімдеді. Дуглас дәлелденбеген Krebiozen қатерлі ісікке қарсы дәрінің жақтасы болды және 1960 жылдардың басында дискредиттелген емдеуді қолдау үшін Сенатта тыңдаулар өткізді.

Жеңілісі мен зейнеткерлік

1966 жылғы сайлау кезінде 74 жастағы Дуглас республикалық Чарльз Х. Персиге қарсы төртінші мерзімге үміттү болды, Перси – бай бизнесмен және оның бұрынғы студенті. Дугластың жасы, сондай-ақ оның қызы Валеридің жақында болған және әлі де шешілмеген қызықты соққысынан Персиге деген көңіл жағдайы Дугластың күтпеген жеңіліске ұшырауына себеп болды. Сенаттағы өкілдігінен айырылғаннан кейін Дуглас «Жаңа мектепте» сабақ берді, тұрғын үй мәселелері жөніндегі комиссияны басқарды және «Уақыт толығуымен» деген автобиографиялық кітабын қоса, бірнеше кітап жазды. 1970 жылдардың басында ол инсульт алды және қоғамдық өмірден шығып кетті. 1976 жылдың 24 қыркүйегінде ол өз үйінде қайтыс болды. Оның денесі өртеліп, күлі Чикаго университетіне жақын орналасқан Джексон паркіне шашылды.