Кіріспе
Джон Олдкасл (Sir John Oldcastle) (14 желтоқсан 1417 жылы қайтыс болды) – ағылшын лоллардтарының жетекшісі. 1409 жылдан 1413 жылға дейін ол әйелінің құқығымен парламентке барон Кобхем ретінде шақырылды. Генрих V-нің досы болғандықтан, ол діни бұзықшылық үшін қудалаудан ұзақ уақыт бойы қашып өтті. Сотталғаннан кейін ол Лондон мұнарасынан қашып, корольге қарсы көтеріліс бастады. Соңында ол қолға түсіріліп, Лондонда өлім жазасына кесілді. Ол Уильям Шекспирдің Джон Фальстаф кейіпкерінің прототипі болды, алғашқыда ол Джон Олдкасл деп аталған.
Sir John Oldcastle (died 14 December 1417) was an English Lollard leader. From 1409 to 1413, he was summoned to parliament as Baron Cobham, in the right of his wife. Being a friend of Henry V, he long escaped prosecution for heresy. When convicted, he escaped from the Tower of London and then led a rebellion against the King. Eventually, he was captured and executed in London. He formed the basis for William Shakespeare's character John Falstaff, who was originally called John Oldcastle.
Отбасы
Олдкастлдың туған күні белгісіз, бірақ сенімсіз және ықтимал апокрифтік дереккөздер оның туған жылын 1360 немесе 1378 деп көрсетеді, алайда 1370 жыл шындыққа жақын болуы мүмкін. Оның ата-анасы Ричард пен Изабел Олдкастл, олар Херефордширдегі Алмелиден шыққан. Оның әкесі, Джон Олдкасл да, король Ричард II билігінің соңғы жылдарында Херефордширдің парламент депутаты болған.
Ерте өмір
Олдкастл алғаш рет 1400 жылы екі бөлек құжатта есімдері тіркелген, біріншісі Олмели шіркеуінің уәкілеттігіне қатысты сот ісінде талапкер ретінде, екіншісі Шотландияға жасалған әскери жорықта лорд Грей Коднордың қол астындағы рыцарь ретінде. Келесі бірнеше жылда Олдкастл Англия королі Генри IV-нің Уэльсте Оуэйн Глиндврға қарсы жүргізген науқандарында маңызды лауазымдарды иеленді, оның ішінде Брекнокширдегі Бюилт қамалының және содан кейін Кидвеллидің капитаны болды. Олдкастл 1404 жылғы парламентте Херефордширден "каунты рыцары" ретінде өкілдік етті, кейіннен бейбіт судья қызметін атқарды және 1406-07 жылдары Херефордширдің жоғары шерифі болды. 1408 жылы ол Кобхемнің мұрагері Джоаннаға үйленді – оның үшінші некесі, ал оған төртіншісі. Бұл оның әулеті мен мәртебесінің айтарлықтай жақсаруына әкелді, себебі Кобхемдер «Кенттің ең танымал отбасыларының бірі» еді. Осы неке арқылы Олдкастл Кент, Норфолк, Нортгемптоншир және Уилтширдегі бірнеше иеліктерге, сондай-ақ Кулинг қамалына ие болды. 1409 жылдан бастап 1413 жылы айыпталарға дейін ол парламентке Лорд Кобхем ретінде шақырылды. Әскери мансабының бір кезеңінде Олдкастл Уэльс принці Генрихтің, кейіннен король Генрих V-тің сенімді қолдаушысы болды, ол сэр Джонды «өзінің ең адал сарбаздарының бірі» деп есептеді. Олдкастл жас Генрихтің 1411 жылы Францияға жіберген экспедициясының құрамында болды, ол Арманьяк-Бургундия азаматтық соғысында Бургундиялықтарға көмектесу үшін сәтті жорыққа қатысты.
Лолларди
Лолардтың Херефордширде көптеген жақтастары болды, ал Олдкасл өзі 1410 жылға дейін Лолард ілімдерін қабылдады, сол кезде оның әйелінің Кенттегі иелігіндегі шіркеулер лицензиясыз уағыз айтуы үшін тыйым салынды. 1413 жылы наурыз айында, Генрих IV қайтыс болғанға дейін, Олдкасл бірден дінге қарсылық танытты. Бірақ оның жаңа патша Генрих V-пен болған достығы, Лондонның Патерностер Роуіндегі дүкеннен табылған Олдкаслдың кітабында нақты дәлелдер табыларша, ешқандай шешім қабылдауға кедергі келтірді. Бұл мәселе патшаның алдына жеткізілді, ол жеке ықпалын сынағанға дейін ештеңе жасалмауын қалады. Олдкасл патшаға «осы дүниедегі барлық мүлкін» беруге дайын екенін мәлімдеді, бірақ діни сенімдерінде тұрақты болды. Олдкасл Виндзор қамалынан өзінің Кулингтегі қасарасына қашқанда, Генрих соңғы рет сот процесіне келісім берді. Олдкасл архиепископтың бірнеше шақыруларын орындаудан бас тартты және тек корольдік жарлық бойынша ғана 1413 жылдың 23 қыркүйегінде шіркеу сотының алдында пайда болды. Өзінің имандылығын білдіргенде Олдкасл құдайға арналған қасиеттіліктерге және тәубе мен мойындау қажеттілігіне сенетінін айтты, бірақ ол епископтардың айтқандай қасиеттіліктердің доктринасына келіспеді, сондай-ақ дін қызметкері арқылы жасалатын мойындау және кешірімнің қажеттілігін мойындамады. Ол сондай-ақ Византия империясының иконаға қарсыларға ұқсас және Дамасктық Иоаннға қарсы, христиан өнерін дұғаға көмек ретінде пайдалану «бүт табынудың үлкен күнәсі» екенін айтты. 25 қыркүйекте Олдкасл дінге қарсылық таныған деп танылды және өртеу арқылы өлім жазасына кесілді. Генрих V әлі де ескі серігінің өмірін сақтап қалудың жолын іздеді және Олдкасл өз пікірінен қайтаруына үміттене отырып, қырық күндік мерзім берді. Алайда, мерзім бітпес бұрын, Олдкасл Смитфилдтен келген лолард пергамент жасаушы Уильям Фишердің көмегімен Тауэрден қашып кетті.
Ашық бүлік
Олдкасл енді өзін кең таралған лоллардтардың құпия әрекеттерінің басшысы етіп қойды. Уиклиф уағыздаған христиандық бейбітшілікке қарамастан, заговоршылар режимді күш қолдану арқылы, қажет болған жағдайда тіпті азамат соғысы арқылы өзгертуге тырысты. Жоспар бойынша, патша мен оның бауырларын Елтэмдегі он екінші түнгі мереке кезінде сарай төңкерісі арқылы ұстап алып, қандай да бір одақ құру көзделіпті. Олдкасл регент деп жарияланатын болса, король, ағылшын ақсүйектері мен дін қызметкерлері түрмеге қамалуға тиіс еді. Діни ордендер күшпен таратылып, Англиядағы католик шіркеуінің мүлігі лоллардтардың арасында бөлініп, жаңа билеуші топты құруға жұмсалатын еді. Генрих патша, лоллард қозғалысының ішіндегі екі құпия агент арқылы Олдкастлдың ниеті туралы ескертіліп, Лондонға көшті. 10 қаңтарда Сент-Джайлс-Филдс алаңында лоллард әскері жиналғанда, олар патшаның және оның әскерінің көптігіне қарағанда оңай жеңіліске ұшырады. Олдкасл Херефордширдің солтүстік-батысына қашып, шамамен төрт жыл бойы тұтқындалудан қашып өтті. Ол 1415 жылдың шілдесінде Уэльс шебінде қозғалыс тудырған Саутгемптон қастандығына қатысқан деген күдік бар. Жоспар сәтсіз аяқталғаннан кейін ол қайтадан жасырынып жүрді.
Тұтқындалу және өлім
1417 жылы қарашада оның жасырынған жері ақыры табылды және ол 5-ші барон Шерлтон, Эдвард Шарлтон тарапынан тұтқындалды. Кейбір тарихшылар оның Уэльстегі Қара тауларға жақын, оның отбасының ежелгі иеліктеріндегі Олдкасл ауылынан шалқары орналасқан, Батыс Херефордширдегі Олчон аңғарындағы жоталарда тұтқындалғанына сенді. Ол Уэльстің Брониарт айманындағы Пент-Мавр шаруашылығындағы Кобхам бағы деп аталатын алаңда, бірнеше лоллард достарымен бірге жасырынған деседі. Тұтқындауға тікелей қатысқандар – Эдвард Шарлтонның, 5-ші барон Шерлтонның төрт шаруасы, олардың екеуі – Иеуан мен сэр Груффуд Вичан, Груффуд ап Иеуанның ұлдары. "Тұтқындалуға дейін ауыр жараланған" Олдкастл атпен Лондонға жеткізілді. Оны тұтқындағаны үшін сыйақы барон Шерлтонға берілді, бірақ ол оны алуға үлкермей қайтыс болды, алайда оның жесіріне 1422 жылы бір бөлігі төленді. 14 желтоқсанда ол бұрынғы айыпталу туралы мәліметтер бойынша ресми түрде сотталды және сол күні Сент-Джайлс далаларында асылып, "тірідей өртелді, тіпті дарға асылған ағашымен бірге". Ол тек ерестігі үшін тірідей өртелген бе, әлде жоғарыдағы мемлекеттік қылмыс үшін алдымен асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінген бе, бұл әлі де белгісіз.
Әдеби суреттер
Оның еретикалық пікірлері және Генрих V-пен ертедегі достығы ұзаққа созылған дәстүрлі дау-жанжал тудырды. 1588 жылға дейін жазылған «Генрих V-тің әйгілі жеңістері» атты көне пьесада Олдкасл ханзаденің жақын досы ретінде суреттеледі. Шекспир бұл пьесаны «Генрих IV, 1-бөлім» пьесасына бейімдегенде Олдкасл әлі де болды, бірақ пьеса 1598 жылы жарық көргенде, Олдкаслдың өте ықпалды ұрпақтарының бірі, королеваның сахналық пьесалардың ресми цензурашысы Генри Брук, 11-ші барон Кобхемнің наразылығына байланысты аты Фальстаффқа (Сэр Джон Фастдолф үлгісінде) өзгертілді. Шекспирдің мас, тым семіз және ортағасырлық рыцарь үшін гедонистік ақтауы «Қаладағы ескі досым» деп аталады, бірақ сахналық кейіпкер Лоллардтардың көтерілісшілерінен көбірек ерекшеленеді. «Генрих IV, 2-бөлімдегі» эпилогта Фальстафтың Олдкасл еместігі айтылады: «Фальстаф сіздің қатал пікіріңізбен өлтірілмесе, терден өледі; себебі Олдкасл шейіт болып қайтыс болды, ал бұл – басқа адам». 1599 жылы тағы бір пьеса, «Сэр Джон Олдкасл», Олдкаслды әлдеқайда жағымды жарықта көрсетті.