Кіріспе

Иерусалимнің ескі қаласы – Шығыс Иерусалимдегі қоршалған аймақ. Қаланың 1840 жылдардағы британдық картасынан бастау алған дәстүр бойынша, Ескі қала төрт тең емес бөлікке бөлінеді: мұсылмандық бөлігі, христиандық бөлігі, армяндық бөлігі және еврейлік бөлігі. Көне заманда қала шығысқа және солтүстікке қарай кеңейіп, Сион тауы мен Ибн Храм тауының (Temple Mount) жерін қамтыған. Сүлейменнің қабырғаларымен шектелген Ескі қала, қала тарихының бұрынғы кезеңдерімен салыстырғанда, сәл солтүстікке ықпал еткен, ал Екінші ғибадатхана кезеңінің соңындағы өркендеген шағынан кішірек. Ескі қаланың қазіргі орналасуы, әсіресе соңғы 1500 жылдағы Иерусалимнің ескі карталарында егжей-тегжейлі сипатталған. 19-ғасырдың ортасына дейін Дәуіт патшаның қабір кешенін қоспағанда, Иерусалим қаласының барлық бөлігі Ескі қаланың қабырғаларының ішінде орналасқан. Қала қабырғаларынан алшақтау 19-ғасырда басталды, осы кезде қаланың муниципалдық шекарасы Сильван сияқты араб ауылдарын және Мишкенот Шаананим сияқты жаңа еврей аудандарын қамту үшін кеңейтілді. 1948 жылғы араб-израиль соғысынан кейін Ескі қала Иорданияның бақылауына көшті. 1967 жылғы Алты күндік соғыс кезінде Израиль Шығыс Иерусалимді басып алды; содан бері қаланың барлық бөлігі Израильдің бақылауында. Израиль 1980 жылғы Иерусалим заңында Иерусалимнің бүкіл қаласы Израильдің астанасы екенін бір жақты түрде жариялады. Халықаралық құқық бойынша, Шығыс Иерусалим – Израиль басып алған аумақ болып саналады.

Халық саны

1967 жылы Ескі қалада 17 000 мұсылман, 6 000 христиан (оның ішінде армянтар) және еврейлер болмаған, себебі соңғылары 1948 жылғы араб-израиль соғысынан кейін қаладан қуылған. Қазіргі уақытта Ескі қаланың халқы көбінесе мұсылмандық және христиандық аудандарда тұрады. 2007 жылы жалпы халық саны 36 965 адамды құрады; оның ішінде 27 500 мұсылман (2013 жылы 30 000-нан асып кетті); 5 681 армян емес христиан, 790 армян (2013 жылы олардың саны шамамен 500-ге дейін азайды); және 3 089 еврей (2013 жылы шамамен 3 000-ға жуық, сондай-ақ 1 500-ге жуық ешива студенттері).

Саяси мәртебесі

1948 жылғы Араб-Израиль соғысы кезінде Ескі қаланы Иордания басып алды және оның барлық еврей тұрғындары шығарылып алынды. 1967 жылғы Алты күндік соғыс барысында, ғибадатхана тауында жеке қолға-қол соғыс болған кезде, Израиль әскерлері Ескі қаланы және Шығыс Иерусалимнің қалған бөлігін басып алды, оларды кейіннен Израиль территориясы ретінде аннексиялап, қаланың батыс бөлігімен біріктірді. Бүгінде Израиль үкіметі бүкіл аймақты бақылайды және оны өзінің ұлттық астанасының бір бөлігі деп есептейді. Дегенмен, 1980 жылғы Иерусалим заңы, ол Шығыс Иерусалимді Израильге тиімді аннексиялаған болатын, Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 478 қаулысымен күшін жойылды деп жарияланды. Халықаралық қауымдастық Шығыс Иерусалимді қазір басылып алынған Палестина территориясының бір бөлігі деп санайды.

Исраилдік кезең

Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, Иерусалимді б.з.д. 11 ғасырда Дәуіт патша басып алғанға дейін, қалада ебустіктер мекен еткен. Киелі кітап қаланы мықты қабырғалармен қоршалған, берік қала екендігін сипаттайды, бұл археологиялық зерттеулермен расталған. Киелі кітапта Дәуіт патша билеген қала Дәуіт қаласы деп аталады, иврит тілінде Ир Давид, ол Ескі қала қабырғаларының оңтүстік-шығысында, Дуң қақпасының сыртында орналасқан. Киелі кітапта Дәуіттің ұлы Сүлеймен патша қала қабырғаларын кеңейтіп, ғибадатхана мен ғибадатхана тауын қамтыды. Израиль біртұтас патшалығы екіге бөлінгеннен кейін, оңтүстік тайпалары Иерусалимде қалды, ал қала Яһуда патшалығының астанасы болды. Иерусалим негізінен Солтүстік Израиль патшалығын Неоассириялықтардың жойғанынан және одан кейін туған босқындар ағынынан кейін батысқа қарай кеңейді. Езекия патша ассириялықтардың шабуылына дайындалып, қала қабырғаларын нығайтып, мұнаралар салып, қала сыртындағы бұлақтан қалаға таза су жеткізетін туннель салдырды. Ол Иерусалимнің басып алынуына қарсы тұру үшін кем дегенде екі маңызды дайындық жасады: Силоам туннелінің құрылысы және Кең қабырғаның салынды. Бірінші ғибадатхана кезеңі шамамен б.з.д. 586 жылы Набуходоносордың Жаңа Вавилон империясы Яһуда мен Иерусалимді басып алып, Сүлейменнің ғибадатханасын және қаланы қиратқан кезде аяқталды.

Екінші ғибадатхана кезеңі

538 ж.б.д., Персия патшасы Ұлы Кир Бабылдағы яһудилерді Яһудаға оралып, ғибадатхананы қайта тұрғызуға шақырды. Екінші ғибадатхананың құрылысы бірінші ғибадатхананың қирауынан 70 жыл өткен соң, Ұлы Дарийдің тұсында 516 ж.б.д. аяқталды. Шамамен 440 ж.б.д., парсы дәуірінде қала кішігірім масштабта қайта салынды, сол кезде Киелі кітапқа сәйкес, Нехемия Бабылдан оралған яһудилерге жетекшілік етті. Ұлы Ирод патша қосымша, «Екінші қабырға» деп аталатын қабырға салды және ғибадатхана төбесін кеңейтіп, ғибадатхананы қайта тұрғызды. 41-44 ж.б.д., Яһудея патшасы Агриппа солтүстік маңдағы «Үшінші қабырға» деп аталатын қабырға салуға кірісті. 70 ж.б.д. римдіктер қаланы толығымен қиратты.

Соңғы римдік, Византиялық және ерте мұсылман кезеңдері

Қаланың солтүстік бөлігін шамамен 130 жылы император Адриан Aelia Capitolina деген атпен қайта салды. Византия кезеңінде Иерусалим оңтүстікке қарай кеңейтіліп, тағы да қала қабырғаларымен қоршалды. Мұсылмандар 7 ғасырда (637 жыл) екінші халифа Омар ибн әл-Хаттаб басшылығымен Византия Иерусалимін басып алды және оны Ислам Араб империясына қосты. Ол қала тұрғындарына аманаты туралы келісім берді. Иерусалимді қоршаудан кейін Софроний Омарды қарсы алды, себебі Иерусалим шіркеуіне белгілі болған Киелі кітаптағы болжамдарға сәйкес, "кедей, бірақ әділ және күшті адам" Иерусалим христиандарының қорғаушысы мен одақтасы болады делінген. Софроний Омардың, қатал өмір салған ұлы батырдың осы болжамды орындағанына сенді. Александрия патриархы Евтихийдің мәлімдемесінде Омар Қасиетті Қабір шіркеуіне барып, ауласында отырғаны айтылады. Бірақ, намаз уақыты келгенде, ол шіркеуден шығып, мұсылмандардың кейінгі ұрпақтары оның намазын шіркеуді мешітке айналдыру үшін себеп ретінде пайдаланбауы үшін, сыртта намаз өтеді. Евтихий Омардың Патриархқа берген жарлығында мұсылмандардың осы жерде жиналып намаз оқуына тыйым салғанын да қосты.

Крестоносцылар мен Әйюбилер дәуірі

1099 жылы Иерусалимді бірінші крест жорығының батыс христиан әскері басып алды және оны 1187 жылы 2 қазанда Саладин бастаған араб мұсылмандары қайта басып алғанға дейін олардың қолында қалды. Ол яһудилерді шақырып алып, қалаға қайта қоныстануға рұқсат берді. 1219 жылы Дамаск сұлтаны Аль-Муаззам қала қабырғаларын қиратты; 1229 жылы Мысырмен келісім шарт жасалып, Иерусалим Германияның Фридрих II-нің қолына өтті. 1239 жылы ол қабырғаларды қайта тұрғызуға кірісті, бірақ оларды Керәк әмірі Дауд қайтадан қиратты. 1243 жылы Иерусалим қайтадан христиандардың бақылауына өтті және қабырғалары жөнделді. 1244 жылы Хорезм түріктері қаланы басып алды, ал Сұлтан Малик әл-Муаззам қабырғаларды қиратып, оны қайтадан қорғанышсыз қалдырып, қаланың мәртебесіне ауыр соққы берді.

Осман дәуірі

Ескі қаланың қазіргі қабырғалары 1535–42 жылдары Османлы түрік сұлтаны Сүлеймен Кереметті салған. Қабырғалар шамамен созылып, 5 және 15 метр (16,4–49 фут) биіктікке жетеді, ал қабырғаның негізінде қалыңдығы 5 метрді құрайды. Барлығында Ескі қала қабырғаларында 35 мұнара бар, олардың 15-і көбірек әсерге ұшырайтын солтүстік қабырғада орналасқан. Ол 1981 жылы Тізімге қосылды. 1982 жылы Иордания оны Қауіптің алдындағы Әлемдік мұралар тізіміне енгізуді сұрады. АҚШ үкіметі бұл өтінішке қарсылық білдірді, Иордания үкіметінің мұндай ұсыныс жасауға құқығы жоқ екенін және Иерусалимді тиімді басқарып отырғандықтан Израиль үкіметінің келісімі қажет екенін атап өтті. 2011 жылы ЮНЕСКО Шығыс Иерусалимнің «басылып алынған Палестина аумағының бір бөлігі» екенін және Иерусалим мәртебесінің мәңгілік мәртебе туралы келіссөздерде шешілуі керек екенін қайта қуаттап мәлімдеме жасады.

Исраилдік кезең

Ежелгі қаладағы израильдік кезеңге қатысты табылған заттардың ішінде б.з.д. 8-ші және 7-ші ғасырларға жататын қала қабырғаларының екі бөлігі бар. Бұл қабырғалар Израиль мұнарасы ауданында орналасқан, және көптеген снарядтар табылған қақпаның бөліктерін қамтиды, бұл б.з.д. 586 жылы Иерусалимнің бабылдықтармен тосқауылданғанын көрсетеді. Тағы бір бөлік, б.з.д. 8-ші ғасырдың соңында табылған бекініс, Нехемия кітабында сипатталғандай, Иерусалимді б.з.д. 701 жылы ассириялықтардың қоршауынан қорғау үшін салынғандықтан "кең қабырға" деп аталды.

Эллиндік кезең

2015 жылы археологтар ескі Иерусалимнің орталығында гректер салған әсерлі бекіністің қалдықтарын тапты. Бұл Акра бекінісінің қалдықтары деп саналады. Сонымен қатар, Антиох IV-тен Антиох VII-ге дейінгі кезеңге жататын монеталар табылды. Одан бөлек, гректерге тиесілі оқ ұштары, сырғанау тастар, баллистикалық тастар және амфоралар да табылған. 2018 жылы археологтар ғибадатхана тауынан оңтүстікке қарай 200 метрдей жерде қошқар басы бейнеленген, 4 сантиметрлік алтын құлаққап тапты. Израильдің Ежелгі заттар басқармасы бұл әшекейдің ерте эллиндік кезеңге (б.з.д. 3-ші немесе 2-ші ғасырдың басы) тән екенін мәлімдеді. Бұл Иерусалимде эллиндік дәуірінен қалған алтын құлаққаптың табылуының алғашқы жағдайы екенін қосты.

Ирод дәуірі

1967-1983 жылдар аралығында жүргізілген археологиялық қазбалар барысында еврей кварталында Ирод кезеңіне жататын көптеген құрылыстар табылды. Олардың ішінде Ирод дәуірінде салынған, бас діни қызметкер Аннаның резиденциясы болған деп саналатын сарайлық үй табылды. Оның жанында ғибадатханада тұрған кезде жасалған, сыланған қабырғаға қашалған ғибадатхана менорасының суреті анықталды.

Византия дәуірі

1970 жылдары Неа шіркеуінің (Құдай шешеннің жаңа шіркеуі) қалдықтарын қазу барысында грек жазуы табылған. Онда былай деп жазылған: "Бұл жұмыс та біздің өте ізгі император Флавий Юстиниан, 13-ші жылғы индикция кезінде, ең қасиетті дін қызметкері және абат Константиннің қамқорлығы мен күтімі арқылы сыйға берілді". 2017 жылы Дамаск қақпасынан солтүстікке қарай шамамен бір километр жердегі паломниктер үйінің қиратылысынан император Юстиниан және сол Неа шіркеуінің абатының есімдері бар екінші арнау жазуы табылды, бұл сол кездегі Неа кешенінің маңыздылығын көрсетеді.

Мұсылмандық аудан

Мұсылмандық аудан (حارَة المُسلِمين, Hārat al Muslimīn) – төрт ауданның ең үлкені және ең көп халқы бар. Ол Ескі қаланың солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, шығыстан Арыстан қақпасынан басталып, оңтүстіктен Ибн әл-Хайсам тауының (Temple Mount) солтүстік қабырғасы бойымен, батысқа дейін Батыс қабырғасы – Дамаск қақпасы бағытында созылады. Британдық Мандат кезінде сэр Рональд Сторрз түріктер тұсында тоқырап қалған Мақта базарын қайта жаңғырту жобасын бастады. Ол оны бес футқа дейін үйіліп жатқан қоқыс үйінділері бар, жалпы қоғамдық дәретхана деп сипаттады. "Иерусалимге қолдау" қоғамының көмегімен, жертөлелер, шатырлар және қабырғалар қалпына келтірілді, сондай-ақ жұмыс орындарын ұсыну үшін тоқыма станоктары әкелінді. Ескі қаланың қалған үш ауданы сияқты, 1929 жылғы көтеріліске дейін Мұсылмандық ауданда мұсылман, христиан және еврейлер бірге тұрған. Бүгінде Мұсылмандық ауданда "көптеген израильдік қоныс аударушылардың үйлері" және "бірнеше ешивалар", оның ішінде Йерушалайим Атерет Ешивасы бар. Олардың кейбіреулері семинарияда оқитын немесе шіркеу қызметкерлері болып жұмыс істейтін уақытша тұрғындар. Патриархат осы аудандағы жерді, сондай-ақ Батыс Иерусалимдегі және басқа жерлердегі құнды мүлікті иеленеді. 1975 жылы Армян ауданында теологиялық семинария құрылды. 1967 жылғы соғыстан кейін Израиль үкіметі, кім кінәлі болғанына қарамастан, соғыста зақымданған шіркеулер мен қасиетті орындарды жөндеу үшін өтемақы төледі.

Еврейлер ауданы

Яһудилер ауданы (Харова ХаЕхуди, тұрғындар арасында Харова деп белгілі, حارة اليهود, Ḩārat al Yahūd) қабырғалы қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Ол оңтүстіктегі Сион қақпасынан басталып, батысында Армения ауданымен шектеседі, солтүстікте Кардодан Тізбек көшесіне дейін созылады және шығысқа қарай Батыс қабырғасы мен Храм тауына дейін жалғасады. Ауданның тарихы бай, б.з.д. VIII ғасырдан бері еврейлердің көптеген ұзақ кезеңдерін қамтиды. 1948 жылы оның шамамен 2000 яһуди тұрғыны қоршауға алынып, жаппай көшірілуге мәжбүр болды. Иерусалим үшін болған шайқаста араб әскерлері ауданды толығымен тонады және ежелгі синагогтар қиратылды. 1967 жылғы Алты күндік соғыста израильдік парашютистер оны қайта басып алғанға дейін Яһудилер ауданы Иорданияның бақылауында болды. Бірнеше күннен кейін Израиль билігі Марокко ауданын бұйрықпен қиратып, оның барлық тұрғындарын Батыс қабырғасына қоғамдық қол жеткізуді жеңілдету үшін күшпен көшірді. 195 мүлік – синагогтар, иешивалар және пәтерлер – еврей мүлігі ретінде тіркеліп, Иорданияның жау мүлкін сақтаушысының бақылауына өтті. Көпшілігі палестиналық босқындармен толтырылды, олар Израиль әскерлері Батыс Иерусалимнен және оның іргелес ауылдарынан қуғаннан кейін, UNWRA және Иордания Шуафат босқындар лагерін салғанда, көптегендары сол лагерге көшірілді, нәтижесінде көптеген мүліктер бос қалды. 1968 жылы Алты күндік соғыстан кейін Израиль Ескі қаланың 12% -ын, оның ішінде Яһудилер ауданы мен іргелес аймақтарды қоғамдық пайдалану үшін тартып алды. Тартып алынған инфрақұрылымның 80% -ы яһудилерге тиесілі емес мүліктерден тұрды. Көптеген ірі білім беру орталықтары орналасты. Жаңадан тұрғызылмас бұрын, аудан Еврей университетінің археологы Нахман Авигадтың қадағалауымен мұқият қазба жұмыстарынан өтті. Археологиялық қалдықтар бірнеше мұражайларда және ашық паркте көрсетіледі, оларды туристер қазіргі қала деңгейінен екі-үш қабат төмен түсіп тамашалай алады. Бұрынғы бас раввин – Авигдор Небензаль, ал қазіргі бас раввин – оның ұлы Чизкияху Небензаль, ол Батыс қабырғасының қарама-қарсысында орналасқан Ешиват Нетив Арийе мектебінің оқытушысы. Ауданға "Қараилар көшесі" (Еврейше: רחוב הקראים, Rehov Ha'Karaim) кіреді, онда ежелгі Анан бен Давид Кенесасы орналасқан.

Марокколық аудан

Бұрын ескі қалада шағын марокколық аудан болған. Алты күндік соғыс аяқталғаннан кейін бір апта ішінде марокколық ауданның көп бөлігі қиратылды, Батыс қабырғасына жақсы қол жеткізу үшін және Батыс қабырға алаңы құру мақсатында. Марокколық ауданның қиратылмаған бөліктері қазір еврей ауданының құрамына кіреді. Бұл қиратумен бірге, мұсылман емес адамдардың Храм тауына кірудің жалғыз бағыты – Моғраби қақпасы арқылы, ол Моғраби көпірі арқылы жететін жаңа ереже енгізілді.

Қақпалар

Қала қабырғаларының әртүрлі кезеңдерде пішіні мен қақпаларының саны өзгеріп отырған. Мысалы, крестшілер Иерусалим Корольдігі тұсында Иерусалимнің әр жағында төрт қақпасы болған. Қазіргі қабырғаларды Сүлейман Шығай салған, ол оларға алты қақпа салған; Османдықтар келгенге дейін қабырғаланған бірнеше ескі қақпалар өзгеріссіз қалды. Бұрын жабық Алтын қақпаны Сүлейман алдымен ашып, қайта жаңартып, бірақ кейін оны қайтадан қабырғалап берді. 1887 жылы Жаңа қақпаны қосып салғаннан кейін, ашық қақпалардың саны жетіге жетті; 1990 жылдардағы қазба жұмыстары кезінде табылған және ашылған кішкентай "Терішілер қақпасы" деген атаумен белгілі қақпа да келушілерге ашылды. Жабық тарихи қақпалардың арасында кем дегенде жартылай сақталған төрт қақпа бар (шығыс қабырғадағы қос Алтын қақпа, оңтүстік қабырғадағы Бір, Үш және Қос қақпалар), сондай-ақ археологтар тапқан, тек іздері қалған бірнеше қақпалар бар (Сион тауындағы Эссендер қақпасы, цитадельдің оңтүстігіндегі Иродтың сарайының қақпасы, және 19 ғасыр зерттеушілері анықтаған "Қоштасу қақпасы" (Баб әл-Жанаиз) немесе әл-Бурақ (Баб әл-Бурақ) қақпасының шамалы қалдықтары). 1887 жылға дейін күн батқанға дейін әр қақпа жабылып, күн шыққанда ашылатын. Бұл қақпалар әртүрлі тарихи кезеңдерде және түрлі халықтар арасында әртүрлі атаулармен белгілі болған.