Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияға тән ағаш түрлері

Кіріспе

Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияға тән ағаш түрлері

Теак (Tectona grandis) – Ламиацеа тұқымдасына жататын тропикалық қатты ағаш. Бұл – аралас қатты ағаш ормандарында кездесетін ірі, жапырақты ағаш. Tectona grandis-тің бұтақтарының ұштарында шағын, хош иісті ақ гүлдер тығыз шоғырларда (паникалдарда) орналасқан. Бұл гүлдерде екі типтегі репродуктивті мүшелер бар (толық гүлдер). Теак ағаштарының үлкен, қағаз тәрізді жапырақтарының төменгі жағы көбінесе түкті болады. Жаңадан кесілген теак ағашы терідей иіс шығарады және оның беріктігімен, суға төзімділігімен ерекше бағаланады. Ағаш қайық жасауға, сыртқы құрылысқа, қаптамаға, жиһазға, ою-өрнекке, токарлық жұмыстарға және түрлі шағын жобаларға қолданылады. Tectona grandis Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, атап айтқанда Бангладеш, Үндістан, Индонезия, Малайзия, Мьянма, Таиланд және Шри-Ланкада өседі, сонымен қатар Африка мен Кариб аймағындағы көптеген елдерде табиғи және өсіріледі. Мьянманың теак ормандары әлемдегі табиғи теактың жартысына жуығын құрайды. Молекулалық зерттеулер теактың генетикалық тегінің екі орталығы бар екенін көрсетеді: біреуі Үндістанда, екіншісі Мьянма мен Лаоста.

Сипаттама

Теак - биіктігіне дейін жететін ірі жапырақты ағаш, сұр немесе сұрғылт қоңыр түсті бұтақтары бар, жоғары сапалы ағашымен танымал. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді эллипстік немесе жұмыртқа тәрізді, ұзындығы – см, ені – см, және ұзындығы – см болатын берік сағақтарда ұсталады. Жапырақ шеттері толық. Маусым мен тамыз айларында иісті ақ гүлдер – см ұзындығы және – см ені бар паниклдерде гүлдейді. Гүлдің түтігінің ұзындығы 2,5–3 мм, ені 2 мм, доғал жапырақшалары бар. Tectona grandis қыркүйек пен желтоқсан аралығында жеміс береді; жемістері шар тәрізді, диаметрі 1,2–1,8 см. Гүлдер негізінен энтомофильді (жәндіктермен тозаңданады), бірақ кейде анемофильді (желмен тозаңданады) болуы мүмкін. 1996 жылы Тайландтағы табиғи ареалындағы зерттеулерде негізгі тозаңдаушылар Ceratina туысына жататын аралар екені анықталды. Ағаштың өзегі сарғыш-алтын қоңыр түсті. Сабыр ағашы ақшылдан сарғыш қоңырға дейін болады. Ол өзектен оңай бөлінеді. Тект ағашы қартайған сайын қараңғылайды. Тект ағашының қай аймақтан шыққандығына байланысты айтарлықтай айырмашылықтар болуы мүмкін. Ескі өсімдіктердің жылдық сақиналары жаңа өсімдіктерге қарағанда тығыз болады. Жаңа кесілген ағаштан тері иісі сезіледі.

Ботаника тарихы

Тектона грандисті алғаш рет Карл Линней кіші 1782 жылы «Supplementum Plantarum» еңбегінде ресми түрде сипаттады. 1975 жылы Харольд Норман Молденке «Phytologia» журналында осы түрдің төрт пішінінің жаңа сипаттамаларын жариялады. Молденке әр пішіннің типтік үлгіден сәл ерекшеленетінін сипаттады: T. grandis f. canescens типтік материалдан жапырақтың астыңғы жағындағы тығыз қабықша тәрізді жабын немесе түктермен жабылғандығымен ерекшеленеді, T. grandis f. pilosula жапырақтың тамырларының морфологиялық құрылысы бойынша типтік материалдан өзгеше, T. grandis f. punctata жапырақтың астыңғы жағындағы ірі тамырларында ғана түк жамылғысы бар, ал T. grandis f. tomentella жапырақтың астыңғы бетіндегі тығыз сары түсті томентті түктерімен ерекшеленеді.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "teak" сөзі португал тілінен келген "teca" арқылы, малаялам тіліндегі "tekka" сөзінен (тамил тіліндегі "tekku", телугу тіліндегі "teku" және каннада тіліндегі "tegu" сөздерімен туыс) санскрит тіліндегі "shaka" және "saka" сөздері арқылы пайда болған. Орталық провинция тикі және Нагпур тикі Үндістанның осы аймақтарының атауымен байланысты.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Tectona grandis – Tectona туқымдасының үш түрінің бірі. Қалған екі түрі, T. hamiltoniana және T. philippinensis, тиісінше Мьянма мен Филиппинде салыстырмалы түрде шағын таралған эндемиктер. Tectona grandis Үндістан, Бангладеш, Шри-Ланка, Индонезия, Мьянма, Таиландтың солтүстігі және Лаостың солтүстік-батысында өседі.

Өсіру

Тектің табиғи майлары оны ашық жерлерде пайдалануға ыңғайлы етеді және ағашты термиттер мен зиянкестерге төзімді етеді. Текті май немесе лакпен өңделмеген кезде де берік болады. Бұрын ескі тектік ағаштардан кесілген ағаш, плантацияда өсірілген тектен ұзаққа созылатын және қаттырақ деп есептелген. Зерттеулер плантациялық тектің эрозия жылдамдығы, өлшемдік тұрақтылық, иілу және беттік тексеру тұрғысынан ескі тектің деңгейінде екенін көрсетті, бірақ ультракүлгін сәулелерге ұшырағанда түсі өзгеруге бейім. Коммерциялық тұтынуға жиналатын тектің басым бөлігі Индонезиядағы тектік плантацияларда өсіріледі және елдің орман шаруашылығын басқаратын Perum Perhutani (мемлекеттік орман кәсіпорны) басқарады. Индонезияда жиналған тектік ағаш негізінен экспортқа арналған сыртқы тектік жиһаз өндірісіне қолданылады. Үндістанның Керала штатындағы Ниламбур тектің ірі өндірушісі болып табылады және әлемдегі ең көне тектік плантацияға ие. Тектік ағаштың тұтынылуы сирек кездесетін ескі тектік ормандардың жоғалуы сияқты бірнеше экологиялық мәселелерді тудырады. Алайда, оның танымалдылығы маусымдық құрғақ тропиктерде орман шаруашылығы плантацияларында тұрақты плантациялық тектік өндірістің өсуіне әкелді. Орманды басқару кеңесі (Forest Stewardship Council) тұрақты өсірілген және жиналған тектік өнімдерге сертификаттау ұсынады. Тектік ұлпа тіндері арқылы көбейту плантациялық мақсаттар үшін коммерциялық жағынан тиімді. Колониялық дәуірде Экваторлық Африкада тектік плантациялар кеңінен тараған. Бұл ағаш ресурстары, сондай-ақ мұнай қоры қазіргі (2014) Оңтүстік Судан қақтығысының түпкі себебі болып табылады. Әлемдегі тектік ағаштың көп бөлігін Индонезия және Мьянма экспорттайды. Орталық Америкада (Коста-Рика) және Оңтүстік Америкада плантацияларда өсірілетін тектік ағаш нарығы да қарқынды өсіп келеді. Тектік ормандардың қалған табиғи гектарларының азаюына байланысты Латын Америкасында плантациялардың өсуі күтілуде. Hyblaea puera, көбінесе тектік жапырақ жегіш деп аталатын, Оңтүстік-Шығыс Азияға тән көбелек. Бұл тектік зиянкес, оның құрттары тектік және Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында кең таралған басқа да ағаш түрлерімен қоректенеді.

Teak's natural oils make it useful in exposed locations and make the timber termite and pest resistant. Teak is durable even when not treated with oil or varnish. Timber cut from old teak trees was once believed to be more durable and harder than plantation grown teak. Studies have shown that plantation teak performs on par with old growth teak in erosion rate, dimensional stability, warping, and surface checking, but is more susceptible to colour change from UV exposure. The vast majority of commercially harvested teak is grown on teak plantations found in Indonesia and controlled by Perum Perhutani (a state owned forest enterprise) that manages the country's forests. The primary use of teak harvested in Indonesia is in the production of outdoor teak furniture for export. Nilambur in Kerala, India, is also a major producer of teak and is home to the world's oldest teak plantation. Teak consumption raises several environmental concerns, such as the disappearance of rare old growth teak. However, its popularity has led to growth in sustainable plantation teak production throughout the seasonally dry tropics in forestry plantations. The Forest Stewardship Council offers certification of sustainably grown and harvested teak products. Propagation of teak via tissue culture for plantation purposes is commercially viable. Teak plantations were widely established in Equatorial Africa during the Colonial era. These timber resources, as well as the oil reserves, are at the heart of the current (2014) South Sudanese conflict. Much of the world's teak is exported by Indonesia and Myanmar. There is also a rapidly growing plantation grown market in Central America (Costa Rica) and South America. With a depletion of remaining natural hectares of teak forests, growth in plantations in Latin America is expected to rise. Hyblaea puera, commonly known as the teak defoliator, is a moth native to southeast Asia. It is a teak pest whose caterpillar feeds on teak and other species of trees common in the region of Southeast Asia.

Қолданылуы

Тектің жоғары майлылығы, жоғары керілу күші және тығыз түйіршігі оны ауа райына төзімділік қажет болған жерлерде ерекше қолайлы етеді. Ол сыртқы жиһаз және қайық палубаларын жасауда қолданылады. Сондай-ақ, кесу тақталары, ішкі еден, үстел беттері және ішкі әрлеуге лак ретінде қолданылады. Оңай өңделгеніне қарамастан, ағаштағы кремнийдің болуы жиекті құралдардың тез тозуына себеп болады. Уақыт өте келе тек күміс сұр түске өзгереді, әсіресе күн сәулесіне ұшырағанда. Үндістанда тек есіктер мен терезе жақтауларын, жиһаздарды, бағаналар мен үйдің арқалықтарын жасау үшін кеңінен қолданылады. Ол термиттердің шабуылына және басқа жәндіктердің келтіретін зиянға төзімді. Ересек тектер жоғары бағаға сатылады. Оны түрлі штаттардың орман шаруашылығы басқармалары орманды аумақтарда кеңінен өсіреді. Бұл ағаш ислам дінінің ең қасиетті құрылысы – Меккедегі Масжид әл-Харамның Каабасын салуда да қолданылған. Тек ағашының жапырақтары Пеллакай гатти (жаңғақтан жасалған кәмпит) дайындау үшін қолданылады, онда қамыр тек жапырағына құйылып, буға пісіріледі. Мұндай қолдану Оңтүстік Үндістанның Тулунаду аймағындағы Удупи ауданында кездеседі. Жапырақтары Индонезияның Орталық Ява аймағында жасалатын гудег тағамында да қолданылады, ол жас жаңғақтан жасалады және тағамға қою қоңыр түс береді. Тек Endoclita туысына жататын күбәләктердің дернәсілдері үшін тағам ретінде қолданылады, оның ішінде E. aroura, E. chalybeatus, E. damor, E. gmelina, E. malabaricus, E. sericeus және E. signifer, сондай-ақ репа күбәләгі сияқты басқа да Lepidoptera түрлері үшін қолданылады.

Кеме жасау

Теак ағашы 2000 жылдан бері қайық жасау үшін қолданылып келеді (оны Үнді-Рим сауда жолындағы Беренице Панкрисос портындағы археологиялық қазбаларда тапқан). Теак салыстырмалы түрде берік болумен қатар, шіруға, саңырауқұлақтарға және көбелекке де жоғары төзімді. Ағаш ылғалдылықтың үнемі өзгеруіне ұшырайтын жағдайларда қолдануға өте ыңғайлы, себебі оның қысқару деңгейі төмен. Теактың ерекше қасиеті – ол қаңқа жасауға немесе келіп жатқан тақтайшаларға арналған өте жақсы құрылымдық ағаш, сонымен бірге, қызғылт жүрек сияқты басқа да ұқсас ағаштардан айырмашылығы, оңай өңделеді және боялады. Сондықтан ол қайықтың ішкі бөліктерін әрлеуге де қолданылады. Ағаш майлы болғандықтан, оны жабыстыру алдында дұрыс дайындау қажет. Теактан жасалған қайықтарға түрлі жабын түрлерін қолдануға болады. Бір мүмкіндік – жабын қолданбау, онда ағаш табиғи түрде күміс сұр түске айналады. Бұл жағымды, бірақ сәл матовый әрі көңілді бояуға әкеледі. Сонымен қатар, теакты лакпен жабу арқылы терең, жарқыраған түс беруге болады. Теак қайық палубаларында кеңінен қолданылады, себебі ол өте берік және аз күтімді қажет етеді. Теак ең алдымен жұмсақ "жазғы" өсу сақиналарынан тозады, нәтижесінде табиғи "сырғуға қарсы" бет пайда болады. Сондықтан, кез келген түрде тегістеу тек зиян келтіреді. Заманауи тазалау құралдарын, майларды немесе консерванттарды қолдану теактың қызмет ету мерзімін қысқартады, себебі оның құрамында ақ бетінен аз ғана қашықтықта табиғи теак майы бар. Ағаш қайықтардың сарапшылары теакты тек тұзды сумен жуады және қажет болған жағдайда қайтадан герметикалайды. Бұл палубаны тазартады және оның кебуіне және ағаштың қысқаруына жол бермейді. Тұз оған ылғалды сіңіруге және сақтауға көмектеседі, сондай-ақ, көбелек пен балдырдың өсуін болдырмайды. Палуба ретінде қолдану мерзімін қысқарту үшін теакты қатал химиялық заттармен тазалау сияқты артық күтім көрсетуге болмайды. Теакты клондау трансплантация, тамырланған сабақ кесінділері және микрокөбейту арқылы сәтті жүзеге асырылды. Клондалған тұқымдық бақтарды құру үшін, жоғары сапалы ағаштардың клондарын біріктіруге мүмкіндік беретін, көшеттердің тамыр жүйесіне түйіндерді жабыстыру әдісі қолданылса, бүгінде әлемде клондалған плантацияларды өсіру үшін тамырланған сабақ кесінділері мен микрокөбейтілген өсімдіктер жиі қолданылады.

Teak has been used as a boatbuilding material for over 2000 years (it was found in an archaeological dig in Berenice Panchrysos, a port on the Indian Roman trade route). In addition to relatively high strength, teak is also highly resistant to rot, fungi, and mildew. The wood has a relatively low shrinkage ratio, which makes it excellent for applications where it undergoes periodic changes in moisture. Teak has the unusual property of being both an excellent structural timber for framing or planking, while at the same time being easily worked and finished, unlike some otherwise similar woods such as purpleheart. For this reason, it is also prized for the trim work on boat interiors. Due to the oily nature of the wood, care must be taken to properly prepare the wood before gluing. When used on boats, teak is also very flexible in the finishes that may be applied. One option is to use no finish at all, in which case the wood will naturally weather to a pleasing silver grey. This results in a pleasant, somewhat dull finish. Finally, teak may also be varnished for a deep, lustrous glow. Teak is also used extensively in boat decks, as it is extremely durable and requires very little maintenance. The teak tends to wear into the softer 'summer' growth bands first, forming a natural 'non slip' surface. Any sanding is therefore only damaging. The use of modern cleaning compounds, oils or preservatives will shorten the life of the teak, as it contains natural teak oil a very small distance below the white surface. Wooden boat experts will only wash the teak with salt water, and re caulk when needed. This cleans the deck and prevents it from drying out and the wood shrinking. The salt helps it absorb and retain moisture and prevents any mildew and algal growth. Over maintenance, such as cleaning teak with harsh chemicals, can shorten its usable lifespan as decking. Clonal propagation of teak has been successfully done through grafting, rooted stem cuttings, and micropropagation. While bud grafting onto seedling root stock has been the method used for establishing clonal seed orchards that enables assemblage of clones of the superior trees to encourage crossing, rooted stem cuttings and micro propagated plants are being increasingly used around the world for raising clonal plantations.

Заңсыз ағаш кесу

Заңсыз ағаш кесу табиғи терек ормандары бар елдерде, соның ішінде Үндістан мен Мьянмада кең таралған. 1989 жылдан бері мемлекеттік «Мьянма ағаш кәсіпорны» елдің ағаш өңдеу өнеркәсібін басқарып келеді. 2014 жылы Мьянма үкіметі жабайы өскен терек бұтақтарын экспорттауға қатаң тыйым салды. 2015 жылы 153 қытайлық ағаш кесуші заңсыз ағаш кескені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Теке ағашын заңсыз кесу, әсіресе, даулы аймақтарда әлі де жалғасуда. Бірма әскері де, қарсылық көрсетуші топтар да заңсыз ағаш кесу саудасынан пайда тапты.

Әлемдегі ең үлкен тірі терек

Қоршаған ортаны қорғау және орман шаруашылығы министрлігі (Мьянма) 2017 жылдың 28 тамызында Мьянманың Сагаинг аймағындағы Хомалин қалашығында әлемдегі ең үлкен екі тірі текенді ағаш тапты. Ең үлкені, "Хоммелинн 1" деп аталған, 8 метр қалыңдығы және 34 метр биіктігі бар. Екінші үлкені, "Хоммелинн 2", 8 метр қалыңдыққа ие. Бұрын әлемдегі ең үлкен тіркелген текен ағашы Үндістанның Керала штатының Палаккад ауданындағы Парамбикулам қорығында орналасқан "Каннимара" ағашы болған. Оның биіктігі шамамен тең. Оның жасы 450-500 жыл аралығында, сондықтан ол әлемдегі ең көне текен ағаштарының бірі саналады. 2017 жылы Кераланың Малайаттор орман бөлімшесінің Тундатил жотасындағы Оттакаллан аймағында белгілі қалыңдығы және биіктігі бар ағаш табылды. Кераланың Эдамалайар қаласындағы Каппаямдағы бұрынғы ең үлкен деп есептелген текен ағашының қалыңдығы 7,23 метрді құрайды.