Кіріспе
Джон Уоттс Янг (24 қыркүйек 1930 – 5 қаңтар 2018) – американдық ғарышкер, айды зерттеуші, әскери-теңіз офицері және авиатор, сынақ ұшқышы және авиациялық инженер. 1972 жылы «Аполлон-16» миссиясының командирі ретінде Айға қадам басқан тоғызыншы адам болды. Ол «Джемини», «Аполлон» командалық және қызмет көрсету модулі, «Аполлон» Ай модулі және «Космикалық шаттл» – төрт түрлі ғарыш кемесі класында ұшқан жалғыз ғарышкер. Астронавт болудан бұрын Янг Джорджия Технологиялық институтында авиациялық инженерлік мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алып, АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылданды. Корея соғысы кезінде теңізде қызметтен кейін әскери-теңіз авиаторы болды және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің сынақ пилоттары мектебін бітірді. Сынақ пилот ретінде бірнеше әлемдік рекорд орнатты. Янг 1976 жылы капитан шындығымен Әскери-теңіз күштерінен зейнеткерлікке шықты. 1962 жылы Янг НАСА-ның екінші ғарышкерлер тобының құрамына ілікті. 1965 жылы алғашқы экипаждың құрамында «Джемини-3» миссиясына қатысты, ал 1966 жылы «Джемини-10» миссиясын басқарды. 1969 жылы «Аполлон-10» миссиясында командалық модульдің пилоты болды және Айдың айналасында жалғыз ұшқан алғашқы адам атанды. 1972 жылы «Аполлон-16» миссиясын басқарды және Чарльз Дьюкпен бірге үш күн бойы Ай бетінде Декарт таулы аймағын зерттеді. Янг 1981 жылы «STS-1» және 1983 жылы «STS-9» миссияларын басқарды, бұл «Космикалық шаттл» бағдарламасының алғашқы және екінші ұшырылымдары болды. Ол, «Аполлон-16» миссиясы кезіндегі командалық модульдің пилоты Кен Мэттинглимен бірге, «Аполлон» және «Космикалық шаттл» миссияларына қатысқан екі ғарышкердің бірі болды, сондай-ақ Айға қадам басқан және «Космикалық шаттлда» ұшқан жалғыз ғарышкер еді. Янг 1974 жылдан 1987 жылға дейін Ғарышкерлер кеңсесінің бастығы қызметін атқарды және 42 жыл қызмет еткеннен кейін 2004 жылы НАСА-дан зейнеткерлікке шықты.
John Watts Young (September 24, 1930 – January 5, 2018) was an American astronaut, naval officer and aviator, test pilot, and aeronautical engineer. He became the ninth person to walk on the Moon as commander of the Apollo 16 mission in 1972. He is the only astronaut to fly on four different classes of spacecraft: Gemini, the Apollo command and service module, the Apollo Lunar Module and the Space Shuttle. Before becoming an astronaut, Young received his Bachelor of Science degree in Aeronautical Engineering from the Georgia Institute of Technology and joined the U. S. Navy. After serving at sea during the Korean War he became a naval aviator and graduated from the U. S. Naval Test Pilot School. As a test pilot, he set several world time to climb records. Young retired from the Navy in 1976 with the rank of captain. In 1962, Young was selected as a member of NASA Astronaut Group 2. He flew on the first crewed Gemini mission (Gemini 3) in 1965, and then commanded the 1966 Gemini 10 mission. In 1969, he flew as command module pilot on Apollo 10, and became the first person to orbit the Moon alone. In 1972, he commanded Apollo 16 and spent three days on the lunar surface exploring the Descartes Highlands with Charles Duke. Young also commanded STS 1 in 1981, the Space Shuttle program's first launch, and STS 9 in 1983, both of which were on He was one of only two astronauts, along with Ken Mattingly, his command module pilot during the Apollo 16 mission, to fly on both an Apollo mission and a Space Shuttle mission, and the only astronaut to walk on the Moon and fly on the Space Shuttle. Young served as Chief of the Astronaut Office from 1974 to 1987, and retired from NASA in 2004, after 42 years of service.
Алғашқы жылдар және білім
Джон Уотс Янг 1930 жылдың 24 қыркүйегінде Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы Сент-Люк ауруханасында, азаматтық инженер Уильям Янг пен Ванда Янг Тау Бета Пи отбасында дүниеге келді. 1962 жылы Янг 143-ші истребитель эскадрильясымен (VF 143) ұшуға тағайындалды, содан кейін 1962 жылдың қыркүйегінде астронавтқа іріктеліп алынды.
NASA мансабы
1962 жылдың қыркүйегінде Янг НАСА-ның 2-ші астронавт тобына қабылданып алынды. Gemini 3 бастығы Уолли Ширра болды, ал бастығының орынбасары Стаффорд еді. Gemini 3 миссиясының басты мақсаты – ғарыш кемесінің ұшу барысында орбиталық маневрлерді орындау мүмкіндігін сынау болды. Адам қандарына радиацияның және жасуша бөлінісіне микрогравитацияның әсерін зерттеу үшін биологиялық эксперименттер жүргізілді, сондай-ақ қайтадан байланыс орнатуға арналған эксперимент жасалды. Бастапқыда экипаждардың екеуі де Сент-Луис қаласындағы McDonnell Aircraft Corporation мекемесіндегі тренажерлерде оқыды. 1964 жылдың қазан айында тренажерлер Manned Spacecraft Center және Kennedy Space Center (KSC) орналасқаннан кейін оқу орындары өзгертілді. Басты және қосалқы экипаждар Gemini 3 капсулалық жүйесін сынақтан өткізді, содан кейін McDonnell мекемесінен кетті. Янг жоспарланған үш орбитадан ұзақ миссияны ұсынды, бірақ оның ұсынысы қабылданбады. Ұшудың 20 минутында Янг бірнеше қалыптан тыс жүйе көрсеткіштерін байқап, құралдардың қуат көзінде мәселе болуы мүмкін екенін анықтады. Ол негізгі қуат көзінен қосалқы қуат көзіне ауысты, бұл мәселені шешті. Янг адам қандарындағы радиациялық экспериментті сәтті аяқтады, бірақ Гриссом кездейсоқ тұтқаны сындырып, жасуша бөлінісіне қатысты тапсырмасын орындай алмады. Gemini 3 орбиталық маневрлерді сәтті орындады, бұл оған орбитасын дөңгелектеуге, орбиталық жазықтығын өзгертуге және перигейін төмендетуге мүмкіндік берді. Үшінші орбитада Янг қайтадан кіруді бастау үшін ретроракеталарды іске қосты. Капсуланың қайтадан кіру кезіндегі көтерілуі күтілгеннен аз болды, ал Gemini 3 мақсатты аймақтан тыс жерге қонды. Парашюттар ашылғаннан кейін экипаж капсуланы қону бағытына бұрды, нәтижесінде екеуі де алдыңғы шыныға лақтырылып, шлемдерінің бет тақталарына зақым келді. Экипаж тікұшақтың келуін күтіп, 30 минут бойы капсула ішінде қалды. Олар мен капсула Intrepid кемесімен сәтті құтқарылды. 1969 жылдың 18 мамырында Аполлон 10 сағат 11:49-да ұшырылды. Транс-айлық инъекциядан (TLI) кейін Янг командалық модулін Ай модулімен сәтті қосты. 1971 жылдың 3 наурызында Янг Аполлон 16 бастығы болып тағайындалды, оның құрамында Дьюк пен Мэттингли болды. Миссияның ғылыми мақсаты – Ай таулы жерлеріндегі материалдарды зерттеу болды, өйткені оларда бұрынғы Аполлон қондырған жерлердегі Ай теңізінен ескірек вулкандық материал бар деп есептелді. ЕЭА-ға дайындық үшін Янг пен Дьюк геологиялық зерттеулер бойынша далалық жаттығуларға қатысты. Олар Калифорниядағы Моно кратерлерінде лава күмбездері мен туфты қалай анықтауға болатынын және брекчияны зерттеу үшін Садбери бассейнінде далалық жұмыстар жүргізді. 1972 жылдың 16 сәуірінде Аполлон 16 сағат 12:54-те сәтті ұшырылды. Ғарыш кемесі Жер орбитасына жеткеннен кейін S IVB ұстанымдық басқару жүйесімен бірнеше проблемалар туды, бірақ Аполлон 16 транс-айлық инъекцияны орындауға қабілетті болды. Мэттингли командалық модулін Ай модулімен қосты, ал экипаж Ай модуліне зақым келген деген алаңдаушылықпен оны ерте тексеруге шешім қабылдады, бірақ ешқандай мәселе таппады. Аполлон 16 74 сағат бойы Айдың артына ұшып, эллипстік орбитаға кірді. Келесі күні Дьюк пен Янг Ай модуліне кірді және қосалқыдан шықты, бірақ Мэттингли қызмет көрсету жүйесінің қозғалтқыш векторын басқару жүйесінде мәселе туырады, бұл Ай модулі кездесуді аяқтамаса, командалық модульдің маневрлеуіне кедергі келтіретін еді. Кейін Миссиялық бақылау жерге түсуге рұқсат берді, ал Янг пен Дьюк жоспарланғаннан 5 сағат 42 минут кешігіп жерге түседі. Ай модулі төмендеп келе жатқанда, оның қондыру орны мақсатты орнының солтүстігінде және батысында болды. Янг қону орнын түзету үшін шаралар қолданды, ал Ай модулі мақсатты орнының солтүстігіне және батысына қонды. Екі ғарышкер Ай роверін орнатып, Аполлон Ай бетіндегі эксперименттер пакетін (ALSEP) орналастырды. Янг жылу ағыны сенсорларының кабельдеріне сүрініп, сенсорлардың Жермен байланысын қайта қалпына келтіруге болмайтын деңгейде бұзды. Олар жерге жету орнының батысында орналасқан Флэг кратеріне қарай сапар шекті. Олар кратерде геологиялық станция құрып, Аполлон бағдарламасы кезінде жиналған ең үлкен Ай тасы болған "Биг Мюли" тасын жинады. Янг пен Дьюк Ай модуліне қарай сапар шегіп, жолда Spook және Buster кратерлерінде тоқтады. ЕВА-ны аяқтау алдында олар Ай роверінің маневрлеу қабілетін сынады. Олар Ай бетінде жеті сағаттан кейін ЕВА-ны аяқтады. Жақын жердегі Wreck кратерінде үлгілер жинағаннан кейін ровердің навигациялық жүйесі бұзылып, екі ғарышкер Ай модуліне қолмен қайта оралуға мәжбүр болды. 24 сәуірде Ай модулі сәтті Ай орбитасына көтеріліп, командалық модульмен қосылды. Миссиядан кейін Янг Аполлон 17 бастығының орынбасары болып тағайындалды, Дьюк Ай модулінің бастығының орынбасары, ал Стюарт А. Руса командалық модульдің бастығының орынбасары болды. Басты команда бастапқыда Аполлон 15 экипажы болған, бірақ НАСА басшылығы олардың Ай бетіне алып келген рұқсатсыз пошталық конверттерді сату жоспары туралы білгеннен кейін олар қызметтен алынды. Олардың орынбасары, Джо Х. Энгл мен Ричард Х. Трули STS 2 экипажы болды. Ұшырудың бірінші сатысы күтілгеннен биікке көтерілді, ал қатты отынды күшейткіштер жоспарланғаннан шамамен биікке бөлінді. Ұшырудың қалған бөлігі күтілгендей өтті, ал STS 1 сәтті Жер орбитасына енді. Экипаж жылулық плиткаларын тексерді және ұшыру кезінде кейбіреулері жоғалғанын анықтады. Колумбияның астыңғы жағында да жылулық қорғаныс жоғалған деген алаңдаушылық туындағаннан кейін KH 11 KENNEN спутнигі орбиталық аппаратты суретке түсіріп, оның атмосфераға қауіпсіз кіре алатыны анықталды. Ол орбитаға алғашқы Spacelab модулін алып шықты, ал экипаж астрономия, атмосфера және ғарыш физикасы, сондай-ақ өмір туралы ғылым салаларында орбиталық зерттеулерді барынша пайдалану үшін кезеңдік кесте бойынша жұмыс істеуге мәжбүр болды. Янг жаңа портативті бортық компьютерді сынап көрді және Колумбия үстінен ұшып өткен кезде ресейлік әуежайларды суретке түруге тырысты. Янг Хаббл ғарыш телескопын орнату үшін STS 61 J бастығы ретінде ұшуға жоспарланған, бірақ Challenger апаттынан кейін миссия жойылды. 1987 жылдың мамырында Янг Астронавттар кеңсесінің бастығы лауазымынан Даниэль С. Бранденштейнмен ауыстырылды және Джонсон ғарыш орталығы директоры Аарон Коэннің Инженерия, Операция және Қауіпсіздік жөніндегі арнайы көмекшісі болып тағайындалды. Янг оның қайта тағайындалуының себебі НАСА басшылығына жасаған сындық пікірлері екеніне сенді. 2011 жылдың қараша айында Янг пен Криппен соңғы ғарыш шаттл миссиясы болған STS 135 экипажымен кездесті. 2012 жылы Янг пен Джеймс Р. Хансен оның өмірбаянын, "Forever Young" атты кітабын бірлесіп жазды. Олардың екеуінің де екі баласы, Сандра мен Джон және екі немересі бар еді. Ол 2019 жылдың 30 сәуірінде Арлингтон ұлттық зираттарына жерленді.
Марапаттар мен құрметтер
Теңіз флотында қызмет еткен кезінде Янгқа Теңіз флотының астронавт қанаттары, 5/16 дюймдік жұлдызбен әскери-теңіз флотының ерекше қызмет медалі және екі жұлдызды Ұшқыш айбаты ордені табысталды. NASA-дағы әскери және азаматтық қызметі барысында ол NASA-ның ерекше қызмет көрсету медаліне (1969) ие болды, бұл медаль үш емен жапырағымен толықталған. Сонымен қатар, ол NASA ерекше қызмет медалімен, Конгресс ғарыш медалімен, NASA ғарыш ұшу медалімен, NASA ерекше инженерлік жетістіктері медалімен, NASA ерекше басшылық медалімен және NASA ерекше жетістіктері медалімен марапатталды. 1981 жылы NASA және ғарыш кемесін жасаушылар Collier Trophy жүлдесін жеңіп алды, ал STS-1 және STS-2 экипаждары арнайы марапатталды. 1982 жылы Янг тоғыз басқа «Егіздер» астронавтымен бірге Халықаралық ғарыш даңқы залына енді. 1988 жылы Янг Ұлттық авиация даңқы залына қабылданды. 1993 жылы Янг және басқа «Егіздер» астронавттары екінші АҚШ Астронавттар даңқы залының құрамына кірді. 1995 жылы ол Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайындағы Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына енді. 2001 жылы Янг Джорджия авиациясының даңқы залына қабылданды. 1993 жылы Янгқа Америка жетістіктері академиясының «Алтын тақта» сыйлығы табысталды. 2010 жылы ол генерал Джеймс Э. Хиллдің өмірлік ғарыш жетістіктері сыйлығымен марапатталды. 1985 жылы ол ерекше инженерлік жетістіктері үшін сыйлық алды, ал 1993 жылы Америка астронавтикалық қоғамының ғарыш ұшу сыйлығына ие болды. Ол Американың Аэронавтика және Астронавтика институтының (AIAA), Америка астронавтикалық қоғамының (AAS) және Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының мүшесі болды. Орландо ғылым орталығындағы планетарий оның құрметіне аталды. Northrop Grumman 2018 жылы Халықаралық ғарыш станциясына онінші жүкпен жабдықтау миссиясы үшін қолданылатын Cygnus NG 10 ғарыш кемесіне S. S. John Young деген ат берілгенін хабарлады. Cygnus NG 10 2018 жылдың 17 қарашасында сәтті ұшырылды және 2019 жылдың 25 ақпанында миссиясын аяқтады. 5362 Johnyoung астероиді Янгтың құрметіне аталды.