Кіріспе

Шығыс Африканың ерте плейстоценіндегі жойылған гоминин – *Homo rudolfensis* – шамамен 2 миллион жыл бұрын (млн жыл) Шығыс Африканың ерте плейстоценінде өмір сүрген архаикалық адамның жойылған түрі. *H. rudolfensis* бірнеше басқа гомининмен бірге болғандықтан, осы түрге лектотиптік бас сүйек KNM ER 1470 және бас сүйектің ішінара бөліктерінен өзге қандай үлгілерді сенімді түрде жатқызуға болатыны туралы пікірталас жүргізілуде. *H. rudolfensis*-ке ешқандай дене қалдықтары нақты жатқызылмаған. Осының салдарынан оның туыстық жіктелуі де, жарамдылығы да кең пікірталас тудырып, консенсусқа келмей отыр. Кейбір ғалымдар бұл түрді *Australopithecus* туысына – *A. rudolfensis* немесе *Kenyanthropus* туысына – *K. rudolfensis* ретінде жатқызуды ұсынады, ал енді біреулері оны замандас және анатомиялық жағынан ұқсас *H. habilis*-пен бірдей деп санайды. *H. rudolfensis*, *H. habilis*-тен ірі дене бітімімен ерекшеленеді, бірақ бұл түрдің іс жүзінде еркек *H. habilis* үлгілерінен тұратыны да айтылады, себебі *H. habilis* жыныстық диморфизмге ие болған және еркектер әйелдерден әлдеқайда ірі болған. Дене қалдықтары анықталмағандықтан, дене мөлшерінің бағасы көбінесе *H. habilis*-тің бойына сүйенеді. Осы деректерге сүйенсек, еркек *H. rudolfensis*-тің орташа бойы және салмағы шамамен алғанда, ал әйелдерінікі және KNM ER 1470-тің ми көлемі шамамен болды. Басқа ерте *Homo* түрлері сияқты, *H. rudolfensis*-тің де үлкен жақ тістері және қалың эмальге ие болған. Ерте *Homo* түрлерінің миының өсуі *Australopithecus*-қа қарағанда айқын байқалады, бұл әдетте калорияға толы тағам – яғни етпен қоректенудің өзгеруімен түсіндіріледі. Құралдармен байланыстырылмаса да, тіс анатомиясы тамақтану алдында өсімдік немесе ет талшықтарын өңдеуді көрсетеді, бірақ ауыз әлі де механикалық тұрғыдан қиын тағамдарды тиімді түрде шайнай алатын, яғни құралдардың диетаға елеулі әсері болмаған.

Зерттеу тарихы

Алғашқы қазбалар 1972 жылы Кениядағы Туркана көлінің (сол кезде Рудольф көлі деп аталатын) жағасында табылды және келесі жылы кениялық палеоантрополог Ричард Лики оларды егжей-тегжейлі сипаттады. Үлгілер: жергілікті Бернард Нгенео тапқан үлкен және жақсы сақталған бас сүйегі (KNM ER 1470, лектотипі), Дж. Харрис тапқан оң жамбас сүйегі (KNM ER 1472), қазба коллекционері Камоя Кимеу тапқан жоғарғы жамбас сүйегінің (проксимальді) фрагменті (KNM ER 1475) және Харрис тапқан толық сол жамбас сүйегі (KNM ER 1481). Дегенмен, жамбас сүйектері бас сүйегімен бір түрге жата ма, әлі белгісіз. Лики оларды *Homo* туысына жатқызды, себебі ол бас сүйегінің бөлшектерін үлкен ми көлеміне және жалпақ бетке ие етіп қайта құрастырды, бірақ оларды нақты түрге жатқызған жоқ. Олар табылған горизонттың жасы 2,9–2,6 миллион жыл бұрын (млн ж.б.) деп есептелгендіктен, Лики бұл үлгілердің ертедегі адамның бабалары деп ойлады. Бұл сол кездегі адам эволюциясының басты моделіне қайшы келді, онда *Australopithecus africanus* шамамен 2,5 млн ж.б. *Homo*-ға көшкен болатын. Бірақ егер *Homo* осы уақытта-ақ болған болса, онда эволюция теориясын қайта қарау қажет болар еді. Алайда, 1977 жылы аймақ шамамен 2 млн ж.б. ( *H. habilis* және *H. ergaster/H. erectus* тұрған кезең) деп қайта дабылданды, ал 2012 жылы оның жасы 2,1–1,95 млн ж.б. деп нақтыланды. 1975 жылы антропологтар Колин Гроувс және Вратислав Мазак оларды алғаш рет *habilis* түріне жатқызды. 1978 жылы Лики мен ағылшын антропологы Алан Уокермен бірлескен мақаласында Уокер қалдықтардың *Australopithecus*-қа жататынын (және бас сүйегі дұрыс емес қайта құрылғанын) ұсынды, бірақ Лики олардың *Homo*-ға тиесілі екеніне сенді, алайда екеуі де қалдықтардың *habilis*-ке жатуы мүмкін екеніне келісті. KNM ER 1470 Олдувай қалдықтарынан әлдеқайда үлкен болғандықтан, *H. habilis sensu lato* («кең мағынада») және *H. habilis sensu stricto* («қатаң мағынада») терминдері үлкен морфты қосу немесе алып тастау үшін қолданылды. 1986 жылы орыс антропологы Валерий Алексеев қалдықтарды жаңа *rudolfensis* түріне жатқызды (бірақ ол *Pithecanthropus* туысын қолданды, ол үш жылдан кейін Гровс *Homo* деп өзгертті). 1999 жылы Кеннеди Алексеев холотип тағайындамағанын себепті атаудың жарамсыз екенін дәлелдеді. Бұл міндетті емес екенін атап өткен Вуд сол жылы KNM ER 1470-ті лектотип ретінде белгіледі. 1999 жылы Вуд және биологиялық антрополог Марк Коллард тіс бейімделуінің ұқсастығына байланысты *rudolfensis* пен *habilis*-ті *Australopithecus*-қа көшіруді ұсынды. Алайда, тіс анатомиясы гоминидтер арасында өте өзгермелі екенін және тұқым қуалаушы ағаштарды құрастыру кезінде әрқашан сенімді бола бермейтінін олар мойындады. 2003 жылы австралиялық антрополог Дэвид Камерон ертеректе пайда болған австралопитек *Kenyanthropus platyops* *rudolfensis*-тің бабасы болғанын қорытындылады және оны *K. rudolfensis* деп қайта жіктеді. Сонымен қатар, ол *Kenyanthropus*-тың *Paranthropus*-қа *Homo*-дан гөрі жақын туыстас екеніне сенді. 2008 жылы бас сүйегінің қайта құрылуы оның бастапқыда дұрыс қалпына келтірілмегенін көрсетті, бірақ *H. rudolfensis* ретінде жіктеуге келісті. Бірақ американдық палеоантрополог Тим Д. Уайт бұл әлі ерте деп санайды, себебі ертедегі гомининдердің түрленуі қаншалықты кең екені белгісіз. *rudolfensis* пен *habilis*-тің *H. ergaster* және оның ұрпақтарымен қарым-қатынасы туралы әлі де кең ауқымды келісім жоқ. KNM ER 1470-тен басқа, *H. rudolfensis*-ке нақты қай үлгілер жататыны туралы келіспеушіліктер бар, өйткені бет пен жақ сүйегін сақтамаған қалдықтарды дәл белгілеу қиын. *H. rudolfensis* денесінің элементтері бас сүйегімен және осылайша түрмен байланысты емес. Дегенмен, *H. rudolfensis* және *H. habilis* тұқымдық ағаштың түбіндегі *Homo* туысының мүшелері болып саналады, оларды синонимизациялау немесе туыстан алып тастау туралы аргументтер кеңінен қабылданбайды. *Homo*-ның *Australopithecus*-тан пайда болғаны қазіргі кезде көпшілікке белгілі, бірақ бұл бөлінудің уақыты мен орналасуы көп талқыланды, көптеген *Australopithecus* түрлері ата-бабалар ретінде ұсынылды. Эфиопияның Афар аймағында 2,8 млн ж.б. табылған ең көне *Homo* үлгісі LD 350 1 осы туыстың осы уақытқа таман *A. afarensis*-тен пайда болғанын көрсетеді. LD 350 1 тиесілі түрі *H. rudolfensis* және *H. habilis*-тің бабасы болуы мүмкін, бірақ бұл әлі анық емес. Қытайдағы Шанчен қаласынан табылған 2,1 миллион жылдық тастан жасалған құралдарға сүйене отырып, *H. rudolfensis* және *H. habilis*-тің Азияға таралған ата тегі болуы мүмкін.

Бас сүйегі

1973 жылы Лики мырза KNM ER 1470 бас сүйегін жалпақ бетімен және ми көлемімен қайта құрастырды. Салыстыру үшін, H. habilis үлгілерінің орташа көлемі шамамен , ал H. ergaster Bromage және әріптестері 2008 жылы бас сүйегін қайта құрып, ми көлемін бағалауды жаңартты. [[File:HPCR UR 501 01. jpg|thumb|UR 501, ең көне H. rudolfensis үлгісі]

Құрылыс

H. rudolfensis және H. habilis дене мөлшерін бағалау әдетте австралопитектерге ұқсас кішкентай өлшемді көрсетеді. Бұл көбінесе H. habilis-тің жартылай қаңқасы OH 62-нің биіктігі және салмағы бойынша бағаланады. H. rudolfensis H. habilis-тен ірілеу болған деп есептеледі, бірақ бұл түрдің қаншалықты үлкен болғаны белгісіз, себебі ешбір дене мүшесі бас сүйегімен анық байланыстырылмаған. KNM ER 1470 бас сүйегіне сүйене отырып, еркек H. rudolfensis-тің биіктігі және салмағы бағаланған, ал әйелдерінікі болжам бойынша шамамен және құрады. H. rudolfensis болуы мүмкін үлгілер үшін: KNM ER 1472-нің саны және , KNM ER 1473-нің саны және , KNM ER 1481-нің саны және , KNM ER 3228-нің саны және , KNM ER 3728-нің саны және құрады. Жасөспірім үлгі KNM ER 62000, жартылай бет, 13-14 жастағы қазіргі заманғы адамдағы жас белгілерімен бірдей, бірақ тіс даму қарқынына сүйене отырып, ертедегі гоминидтердің тез өсу қарқынына байланысты шамамен 8 жасында қайтыс болған болуы мүмкін. H. rudolfensis және H. habilis-тің австралопитектерге қарағанда ірі инцизивтерінің болуы осы екі түрдің инцизивтерін көбірек пайдаланғанын көрсетеді. Аустралопитекке ұқсас ірі молярлар кейінгі Homo-ға қарағанда механикалық тұрғыдан қиын қоректі білдіруі мүмкін. H. rudolfensis және басқа ертедегі Homo-ның мандибула (жақ сүйегі) денелері қазіргі заманғы адамдар мен барлық тірі маймылдарға қарағанда қалың, австралопитектерге көбірек ұқсайды. Мандибула денесі тістеу күшінен немесе шайнаудан туындайтын бұрылысқа төтеп береді, яғни олардың жауырыны тамақ ішкен кезде ерекше күшті қысым тудыра алады. Ертедегі H. rudolfensis және Paranthropus гоминидтері үшін ерекше қалың молярлар тән, ал осы екеуінің пайда болуы Африкада шамамен 2,5 миллион жыл бұрын суыну және құрғақшылық тенденциясымен сәйкес келеді. Бұл олардың климаттың өзгеруіне байланысты эволюциялағанын білдіруі мүмкін. Дегенмен, Шығыс Африкада тропикалық орман мен тоғайлар құрғақшылық кезеңдерінде де сақталған. H. rudolfensis H. habilis, H. ergaster және P. boisei-мен бірге өмір сүрген.