Үндістан басқаруындағы Ладак аймағы

Кіріспе

Ладак (/l//ə///'/d//ɑː//k/) – Үндістанның құрамындағы одақтық аумақ. Бұл 1947 жылдан бері Үндістан мен Пәкістан, ал 1959 жылдан бері Үндістан мен Қытай арасындағы дау нысаны болған үлкен Кашмир аймағының шығыс бөлігін құрайды. Ладак шығысында Тибет автономиялық аймағымен, оңтүстігінде Үндістанның Химачал-Прадеш штатымен, батысында Үндістан басқаратын Джамму және Кашмир одақтық аумағымен, батысында Пәкістан басқаратын Гилгит-Балтистанмен және солтүстікте Қарақорұм жотасы арқылы Синьцзянның оңтүстік-батыс бөлігімен шектеседі. Аймақ солтүстіктегі Қарақорұм тауларындағы Сиачен мұздығынан басталып, оңтүстіктегі Ұлы Гималайға дейін созылады. Шығыс жағындағы, адам қоныстанбаған Ақсай Чин жазығын Үндістан үкіметі Ладак құрамына жатқызады, бірақ ол Қытайдың бақылауында. Бұрын Ладак маңызды сауда жолдарының тоғысқан жеріндегі стратегиялық орнымен маңызға ие болды, бірақ 1960 жылдары Қытай билігі Тибет автономиялық аймағы мен Ладак арасындағы шекараны жапқаннан кейін халықаралық сауда төмендеді. 1974 жылдан бері Үндістан үкіметі Ладак аймағында туризмді дамытуға қолдау көрсетуде. Ладак стратегиялық тұрғыдан маңызды болғандықтан, Үндістан армиясы аймақта күшті әскерлік қатысуды сақтайды. Ладакхтың ең ірі қаласы – Лех, одан кейін Каргил қалалары, олардың әрқайсысы аудандық әкімшіліктің орталығы болып табылады. Лех ауданы Инд, Шёк және Нубра өзендерінің аңғарларын қамтиды. Каргил ауданы Суру, Драс және Занскар өзендерінің аңғарларын қамтиды. Басты халық қоныстанған аймақтар – өзен аңғарлары, бірақ тау беткейлері де көшпелі шаңпа тайпаларының мал шаруашылығын қолдайды. Аймақтағы негізгі діни топтар – мұсылмандар (көбінесе шииттер) (46%), буддистер (көбінесе тибет буддистері) (40%) және индуистер (12%), ал қалған 2% басқа діндерді ұстанады. Ладак – Үндістандағы халық тығыздығы ең төменгі аймақтардың бірі. Оның мәдениеті мен тарихы Тибет мәдениетімен тығыз байланысты. Ладак 2019 жылдың 31 қазанында Джамму және Кашмирді қайта ұйымдастыру заңы қабылданғаннан кейін Үндістанның одақтық аумағы ретінде құрылды. Осыған дейін ол Джамму және Кашмир штатының құрамында болған. Ладак – Үндістанның ең үлкен және екінші ең аз халыққа ие одақтық аумағы.

Region administered by India

Ladakh (/l//ə///'/d//ɑː//k/) is a region administered by India as a union territory and constitutes an eastern portion of the larger Kashmir region that has been the subject of a dispute between India and Pakistan since 1947 and India and China since 1959. Ladakh is bordered by the Tibet Autonomous Region to the east, the Indian state of Himachal Pradesh to the south, both the Indian administered union territory of Jammu and Kashmir and the Pakistan administered Gilgit Baltistan to the west, and the southwest corner of Xinjiang across the Karakoram Pass in the far north. It extends from the Siachen Glacier in the Karakoram range to the north to the main Great Himalayas to the south. The eastern end, consisting of the uninhabited Aksai Chin plains, is claimed by the Indian Government as part of Ladakh, but has been under Chinese control. In the past, Ladakh gained importance from its strategic location at the crossroads of important trade routes, but as Chinese authorities closed the borders between Tibet Autonomous Region and Ladakh in the 1960s, international trade dwindled. Since 1974, the Government of India has successfully encouraged tourism in Ladakh. As Ladakh is strategically important, the Indian military maintains a strong presence in the region. The largest town in Ladakh is Leh, followed by Kargil, each of which headquarters a district. The Leh district contains the Indus, Shyok and Nubra river valleys. The Kargil district contains the Suru, Dras and Zanskar river valleys. The main populated regions are the river valleys, but the mountain slopes also support pastoral Changpa nomads. The main religious groups in the region are Muslims (mainly Shia) (46%), Buddhists (mainly Tibetan Buddhists) (40%), and Hindus (12%) with the remaining 2% made of other religions. Ladakh is one of the most sparsely populated regions in India. Its culture and history are closely related to those of Tibet. Ladakh was established as a union territory of India on 31 October 2019, following the passage of the Jammu and Kashmir Reorganisation Act. Prior to that, it was part of the Jammu and Kashmir state. Ladakh is both the largest and the second least populous union territory of India.

Атаулар мен олардың этимологиясы

Ежелгі атауы "жоғарғы өткелдер елі" деген мағынаны білдіреді. Ладак – бірнеше тибет диалектілерінде оның айтылуы. Ладахтың ағылшынша жазылуы латын әрпінен алынған. Бұл аймақ бұрын Мариул деп аталған (этимологиясын қараңыз). Орта ғасырлардағы ислам ғалымдары Ладахты "Ұлы Тибет" деп атады (түркі-араб тіліндегі "Ti bat" сөзінен шыққан, "жота" немесе "жоғарғы жер" деген мағынаны білдіреді); Балтистан және Кашмир маңындағы басқа да Гималай мемлекеттері "Кіші Тибет" деп аталды. Оны Ма Ло Фо (Хюэн Цан) немесе Лал Бхуми деп те атайды. Жергілікті тілдерде "Канчапа" (қарлы жер) және "Рипул" (таулы жер) деген атаулар бар.

Ежелгі тарих

Ладакхтың көптеген аймақтарынан табылған тасқа қашалған суреттер бұл жерде неолит дәуірінен бері адамдар қоныстанғанын көрсетеді. Кейін Гилгиттен келген Монс және Брокпа тайпалары қоныстар құрды. Сюаньцзянның Ладакхты атауы – Мо ло со, ғалымдар оны *Маласа, *Мараса немесе *Мраса деп жаңартып, бұл аймақтың бастапқы аты болған деп санайды. Бірінші мыңжылдықтың көп бөлігінде Батыс Тибет Бон дінін ұстанған Чжанчжунг мемлекеттерінен тұрды. Кашмир мен Чжанчжуңның арасында орналасқан Ладакх осы екі күштің бірінің бақылауында болды деп есептеледі. Академиктер "Жоғарғы Ладакхта" (Инд өзені аңғарының орталық бөлігінен оңтүстік-шығысқа қарай) Чжанчжуң тілі мен мәдениетінің күшті ықпалын анықтады. Чжанчжуңның соңғы патшасы Ладакхтан шыққан деген аңыз бар. Шамамен 660 жылдан бастап, Тан әулеті мен Тибет империясы Тарим алқабының (қазіргі Шыңжаң) "төрт бекінісі" үшін күресті, бұл күрес үш ғасырға созылды. Чжанчжуң шамамен 634 жылы Тибеттің мүдделеріне құрбан болып, тарихтан жоғалып кетті. Каркота империясы мен Омейяд халифаты да жақын арада Шыңжаң үшін бәсекеге қосылды. Балтистан мен Ладакх осы күрестердің орталығында болды. Академиктер Ладакх жылнамаларының мәліметтеріне сүйене отырып, Ладакхтың осы кезеңде Тибетке басты адалдығын білдірген болуы мүмкін екенін, бірақ бұл мәдени емес, саяси сипатта болғанын айтады. Ладакх буддизмді сақтады және оның мәдениеті әлі тибеттік болған жоқ.

Ерте ортағасырлық тарих

IX ғасырда Тибет билеушісі Лангдарма өлтіріліп, Тибет үнді болды. Лангдарманың шөбересі Кийде Нимагон шамамен 900 жылы Батыс Тибетке қашып, ескі Чжанчжунгтың ортасында жаңа Батыс Тибет патшалығын құрды, ол тибет тілінде Нгари деп аталады. Нимагонның үлкен ұлы Лхачен Палгигон солтүстік аймақтарды, соның ішінде Ладакх пен Рутогты бағындырған деп есептеледі. Нимагонның қайтысынан кейін оның патшалығы үш ұлының арасында бөлісті: Палгигон Ладакх, Рутог, Ток Джалунг және қазіргі Демчок ауылының жанындағы қасиетті тау Демчок Карпо аймақтарын алды. Екінші ұлы Гуге-Пурангты ("Нгари Корсум" деп те аталады) алды, ал үшінші ұлы Занскар мен Спитиді (Ладакхтың оңтүстік-батысында) алды. Нимагон империясының осы үш бөлігі тарихи жайт ретінде мойындалды және барлық үш аймақтың жылнамаларында құрылтайшы аңызы ретінде сақталды. Ол әр ұлына жеке патшалық берді, атап айтқанда, үлкен ұлы Дпал гьи гонға Мнга ристің Мариулын, тұрғындары қара садақ қолданатын жерді; шығыстағы Рутогты [Рутог] және Хгогтың алтын кенін [мүмкін Ток Джалунг]; осы жерге жақын Демчок Карпоны [Лде мчог дкар по];

Палгигон құрған Мариульдің алғашқы Батыс Тибет әулеті бес ғасырға созылды, бірақ соңында моңғол/моғол ақсүйегі Мирза Хайдар Дуглаттың басып алуларынан әлсіреді. Осы кезеңде аймақ "Мариул" деп аталды, бұл, мүмкін, бастапқы есім *Мраса (Xuangzhang's, Mo lo so) болған, бірақ тибет тілінде "жазық жер" (Нгаридің жазық аймағы) деген мағынада түсіндірілді. Бұл кезеңде Мариул Үндістаннан Кашмир және Занскар арқылы Тибетке буддизмнің екінші таралуына белсенді қатысты.

Ортағасырлық тарих

1380-жылдардан бастап 1510-жылдардың басына дейін көптеген ислам миссионерлері ислам дінін таратып, ладак халқын дінге өткізді. Сәйід Әли Хамадани, Сәйід Мұхаммед Нұр Бақш және Мир Шамсұддин Ирақи – жергілікті тұрғындарға ислам дінін таратумен айналысқан үш маңызды суфи миссионерлері. Мир Сәйід Әли Ладак тарихында мұсылман дінін қабылдаған алғашқы адам болды және көбінесе Ладак исламының негізін қалаушы деп есептеледі. Осы кезеңде Ладак тарихи жерлерінде, Мулбхе, Падум және Ладак астанасы Шейде бірнеше мешіттер салынды. Оның бас шәкірті Сәйід Мұхаммед Нұр Бақш ислам дінін ладактарға және балти халқына таратып, олардың көп бөлігі ислам дінін қабылдады. Нұрбақшия исламы оның есімімен аталады және оның ізбасарлары Балтистан мен Ладак тарихи жерлерінде ғана кездеседі. Жастығында Сұлтан Зайн әл-Абидин өзіне құрмет көрсетпегендіктен мистик шейх Зайн Шахуалиді елден қуды. Шейх содан кейін Ладакқа барып, көптеген адамдарды ислам дініне өткізді. 1505 жылы шиит ғалымы Шамсұддин Ирақи Кашмир мен Балтистанға сапар шекті. Ол Кашмирде шиит дінін таратуға көмектесті және Балтистандағы мұсылмандардың көп бөлігін өзінің діни бағытына көштірді. 17-шы ғасырдың басында Жамьяң мен Гьялдың ұлы Сэнгге Намгьял бұрынғы замандағы бұзылған артефактілер мен ғибадатханаларды қалпына келтіруге тырысты. Ол патшалығын Зангскар және Спитиге дейін кеңейтті. Кашмир мен Балтистанды басып алған моғолдар Ладакқа шабуыл жасағанымен, Ладак тәуелсіздігін сақтап қалды. 17-шы ғасырдың басында Балти шапқыншылығы және Гьял мен Жамьяңның некесінен кейін ислам Лех аймағында тамыр тана бастады. Гьялмен бірге үлкен топ мұсылман қызметшілер мен музыканттар Ладакқа жіберілді, олар дұға оқуға арналған жеке мешіттер салды. Бұл мұсылман музыканттары кейін Лехке қоныстанды. Бірнеше жүз балтилік патшалыққа көшіп келді және ауызша дәстүрге сәйкес, көптеген мұсылман саудагерлеріне жер берілді. Келесі жылдары түрлі мақсаттармен көптеген мұсылмандар шақырылды. 17-шы ғасырдың соңында Ладак Тибетпен болған дауда Бутанның жағына шықты, бұл Тибет орталық үкіметінің басып алуына әкелді. Бұл оқиға 1679-1684 жылдардағы Тибет-Ладак-Моғол соғысы ретінде танылды. Кашмир тарихшылары патшаның моғол империясының көмегіне ие болу үшін ислам дінін қабылдағанын айтады, бірақ Ладак жылнамаларында мұндай деректер жоқ. Патша моғолдарға патшалықты қорғағаны үшін салық төлеуге келісті. Бірақ моғолдар 5-ші Далай-ламадан алған сыйлықтан кейін кері қайтты. Зунгар империясының ханы Галдан Бошугту ханның көмегімен тибеттіктер 1684 жылы тағы да шабуыл жасады. Тибеттіктер жеңіске жетіп, Ладакпен келісімге келді, содан кейін 1684 жылдың желтоқсан айында Лхасаға қайтып келді. 1684 жылғы Тингмосгаң шарты Тибет пен Ладак арасындағы дауды шешті, бірақ Ладак тәуелсіздігін шектеді.

Between the 1380s and early 1510s, many Islamic missionaries propagated Islam and proselytised the Ladakhi people. Sayyid Ali Hamadani, Sayyid Muhammad Nur Baksh and Mir Shamsuddin Iraqi were three important Sufi missionaries who propagated Islam to the locals. Mir Sayyid Ali was the first one to make Muslim converts in Ladakh and is often described as the founder of Islam in Ladakh. Several mosques were built in Ladakh during this period, including in Mulbhe, Padum and Shey, the capital of Ladakh. His principal disciple, Sayyid Muhammad Nur Baksh also propagated Islam to Ladakhis and the Balti people rapidly converted to Islam. Noorbakshia Islam is named after him and his followers are only found in Baltistan and Ladakh. During his youth, Sultan Zain ul Abidin expelled the mystic Sheikh Zain Shahwalli for showing disrespect to him. The sheikh then went to Ladakh and proselytised many people to Islam. In 1505, Shamsuddin Iraqi, a noted Shia scholar, visited Kashmir and Baltistan. He helped in spreading Shia Islam in Kashmir and converted the overwhelming majority of Muslims in Baltistan to his school of thought. In the early 17th century efforts were made to restore the destroyed artefacts and gonpas by Sengge Namgyal, the son of Jamyang and Gyal. He expanded the kingdom into Zangskar and Spiti. Despite a defeat of Ladakh by the Mughals, who had already annexed Kashmir and Baltistan, Ladakh retained its independence. Islam begins to take root in the Leh area in the beginning of the 17th century after the Balti invasion and the marriage of Gyal to Jamyang. A large group of Muslim servants and musicians were sent along with Gyal to Ladakh and private mosques were built where they could pray. The Muslim musicians later settled in Leh. Several hundred Baltis migrated to the kingdom and according to oral tradition many Muslim traders were granted land to settle. Many other Muslims were invited over the following years for various purposes. In the late 17th century, Ladakh sided with Bhutan in its dispute with Tibet which, among other reasons, resulted in its invasion by the Tibetan Central Government. This event is known as the Tibet–Ladakh–Mughal war of 1679–1684. Kashmiri historians assert that the king converted to Islam in return for the assistance by Mughal Empire after this, however, Ladakhi chronicles do not mention such a thing. The king agreed to pay tribute to the Mughals in return for defending the kingdom. The Mughals, however, withdrew after being paid off by the 5th Dalai Lama. With the help of reinforcements from Galdan Boshugtu Khan, Khan of the Zungar Empire, the Tibetans attacked again in 1684. The Tibetans were victorious and concluded a treaty with Ladakh then they retreated back to Lhasa in December 1684. The Treaty of Tingmosgang in 1684 settled the dispute between Tibet and Ladakh but severely restricted Ladakh's independence.

Джамму және Кашмир княздік мемлекеті

1834 жылы Джаммудағы Раджа Гулаб Сингхтің генералы, сикх Зоравар Сингх Ладакқа шабуыл жасап, оны Сикх империясының бағыныштылығында Джаммуға қосты. Бірінші англо-сик соғысында сикхтер жеңілгеннен кейін, Джамму мен Кашмир мемлекеті британдық бағыныштылықтағы жеке княздық мемлекет ретінде құрылды. Намыгал әулетіне Сток жагирі берілді, оны осы күнге дейін номиналды түрде сақтап келеді. Еуропалықтардың Ладакқа ықпалы 1850 жылдары басталды және күшейді. Геологтар, спортшылар және туристер Ладак зерттеуге кірісті. 1885 жылы Лех Моравия шіркеуі миссиясының штаб-пәтеріне айналды. Ладак Догра билігі тұсында вазират ретінде басқарылды, губернаторы вазир-и вазират деп аталды. Онда Лех, Скарду және Каргил қалаларында орналасқан үш теһсил болды. Вазираттың бас штабы жылдың алты айы Лехте, ал қалған алты айы Скардуда орналасты. 1934 жылы Пража Сабха деп аталған заң шығару жиналысы құрылғанда, Ладакқа жиналыста екі тағайындалған орын берілді. Тибеттік коммунист көшбасшысы Пхунтсок Ваньял Ладакхты Тибет құрамына жатады деп мәлімдеді.

Үндістанның Джамму және Кашмир штаты

1947 жылы Үндістанның бөлінуі кезінде Догра билеушісі Махараджа Хари Сингх Үндістан немесе Пәкістаннан тәуелсіз болуды қалаған. Қазан айында Ғильгиттен келген пакистандық әскерлер Ладакхқа басып кірді. Үндістаннан қорғаныс көмегі алу үшін Неру Сингхке Үндістанға қосылу туралы құжатқа қол қоюды ұсынды, содан кейін басып кіруді тоқтату үшін әскери операциялар басталды. Армия инженерлері Сонамаргтан Зоджи Лаға дейінгі ат жолын соғыс жағдайына бейімдеп, танктердің өтуіне және жолдың табысты басып алынуына мүмкіндік берді. Ілгерілеу жалғасты. Драс, Каргил және Лех азат етілді, Ладакх басып кіргендерден тазартылды. 1949 жылы Қытай Нубра мен Сіньцзян арасындағы шекараны жапты, бұрынғы сауда жолдарын тоқтатты. 1955 жылы Қытай Ақсай Чин арқылы Сіньцзян мен Тибетті байланыстыратын жолдар салуды бастады. Ақсай Чинге бақылау орнатуға жасалған үнділік күш-жігер 1962 жылғы Үнді-қытай соғысына әкелді, онда Үндістан жеңіліске ұшырады. Қытай Пәкістанмен бірлесіп Қаракорум тас жолын да салды. Осы кезеңде Үндістан Шринагар-Ле тас жолын салып, Шринагар мен Лех арасындағы сапар уақытын 16 күннен екі күнге дейін қысқартты. Дегенмен, қыста қар көп жауғандықтан жол жабылады. Жыл бойы қолданылуын қамтамасыз ету үшін Зоджи Ла асуынан өтетін туннель салу қарастырылып жатыр. 1999 жылғы Каргил соғысы, Үндістан армиясы "Виджай операциясы" деп атаған, Батыс Ладакхтың, атап айтқанда Каргил, Драс, Мушкох, Баталик және Чорбатла аймақтарына пакистандық әскерлердің басып кіруіне әкелді, олар Шринагар-Ле тас жолындағы маңызды жерлерге қарап тұрды. Үндістан армиясы жоғары биіктіктегі жерлерде ауыр артиллерия және әскери-әуе күштерінің қолдауымен кең ауқымды операциялар жүргізді. Пакистандық әскерлер Үндістан тарапындағы Бақылау Сызығынан ығыстырылды, Үндістан үкіметі осы сызықты сақтауды және үнді әскерлері одан өтпеуді бұйырды. Үндістан үкіметі географиялық координаталарды қарсыластары – Пәкістан мен Қытайдан гөрі артық құрметтегендігі үшін үнді жұртшылығынан сынға ұшырады. Ладакх аймағы 1979 жылы Каргил және Лех аудандарына бөлінді. 1989 жылы буддистер мен мұсылмандар арасында зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Кашмир үстемдігіндегі штат үкіметінен автономия талаптарынан кейін 1990 жылдары Ладакх автономиялық таулы даму кеңесі құрылды. Лех және Каргил аудандарының әрқайсысы жергілікті саясат пен даму қаражатын бақылауда ұстайтын, жергілікті сайланған кеңестерге ие. 1991 жылы Лехте Ниппонзан Мёходзи ұйымы бейбітшілік пагодасын тұрғызды. Ладакхта Үндістан армиясы мен Үнді-Тибет шекара полициясының күштері көп болды. Бұл күштер мен Қытай Халық Азаттық Армиясы күштері 1962 жылғы Қытай-Үндістан соғысынан бері Ладакхтың Нақты Бақылау Сызығы бойында жиі қарсылық көрсетіп келеді. Ладакх шекарасының тек бір бөлігі ғана халықаралық шекара болып табылады, ал қалғаны Нақты Бақылау Сызығынан тұрады. 2014 жылдың қыркүйек айында даулы Чумар аймағындағы қақтығыста 800-1000 үндістандық және 1500 қытай әскері бір-біріне жақын келді.

At the time of the partition of India in 1947, the Dogra ruler Maharaja Hari Singh chose to remain independent of India or Pakistan. Pakistani soldiers from Gilgit invaded in October and had reached Ladakh. To get defence assistance from India, Singh was told by Nehru to sign the Instrument of Accession to India, and military operations were initiated to counter the invasion. The wartime conversion of the pony trail from Sonamarg to Zoji La by army engineers permitted tanks to move up and successfully capture the pass. The advance continued. Dras, Kargil and Leh were liberated and Ladakh cleared of the infiltrators. In 1949, China closed the border between Nubra and Xinjiang, blocking old trade routes. In 1955 China began to build roads connecting Xinjiang and Tibet through the Aksai Chin area. The Indian effort to gain control of Aksai Chin led to the Sino Indian War of 1962, which India lost. China also built the Karakoram highway jointly with Pakistan. India built the Srinagar Leh Highway during this period, cutting the journey time between Srinagar and Leh from 16 days to two. The route, however, remains closed during the winter months due to heavy snowfall. Construction of a tunnel across Zoji La pass is under consideration to make the route functional throughout the year. The Kargil War of 1999, codenamed "Operation Vijay" by the Indian Army, saw infiltration by Pakistani troops into parts of Western Ladakh, namely Kargil, Dras, Mushkoh, Batalik and Chorbatla, overlooking key locations on the Srinagar Leh highway. Extensive operations were launched in high altitudes by the Indian Army with considerable artillery and air force support. Pakistani troops were evicted from the Indian side of the Line of Control which the Indian government ordered was to be respected and which was not crossed by Indian troops. The Indian government was criticised by the Indian public because India respected geographical co ordinates more than India's opponents: Pakistan and China. The Ladakh region was divided into the Kargil and Leh districts in 1979. In 1989, there were violent riots between Buddhists and Muslims. Following demands for autonomy from the Kashmiri dominated state government, the Ladakh Autonomous Hill Development Council was created in the 1990s. Leh and Kargil districts now each have their own locally elected Hill Councils with some control over local policy and development funds. In 1991, a Peace Pagoda was erected in Leh by Nipponzan Myohoji. There was a heavy presence of Indian Army and Indo Tibetan Border Police forces in Ladakh. These forces and People's Liberation Army forces from China have, since the 1962 Sino Indian War, had frequent stand offs along the Ladakh portion of the Line of Actual Control. Out of the border in Ladakh, only is the International Border, and the remaining is the Line of Actual Control. The stand off involving the most troops was in September 2014 in the disputed Chumar region when 800 to 1,000 Indian troops and 1,500 Chinese troops came into close proximity to each other.

Ладах бөлімшесі

2019 жылдың 8 ақпанында Ладах, бұрын Кашмир бөлімшесінің құрамында болған, Джамму және Кашмир аймағының жеке кіріс және әкімшілік бөліміне айналды. Ладахқа өз бөлімдік комиссары мен полицияның бас инспекторы тағайындалды. Бастапқыда Лех жаңа бөлімнің штаб-пәтері ретінде таңдалған, алайда наразылықтардан кейін Лех пен Каргил бірлесіп бөлімдік штаб-пәтерлер қызметін атқаратыны жарияланды, олардың әрқайсысында бөлімдік комиссар мен полиция бас инспекторының уақытының жартысын өткізетін қосымша бөлімдік комиссарлар болады.

Ладакхтың одақ аумағы

Ладак халқы 1930 жылдардан бері Ладак аймағын жеке аумақ ретінде құруды талап етіп келді, себебі Кашмир тарапынан жасалған теңсіздіктер және Ладак пен мұсылмандық Кашмир аңғары арасындағы мәдени айырмашылықтар болды, алайда Каргилдегі бір бөлігі Ладакқа одақтық мәртебе беруге қарсы болды. 1964 жылы Кашмирдің "үстемдігіне" қарсы алғашқы ұйымдастырылған қарсылық акциясы басталды. 1980 жылдардың соңында одақтық мәртебе талабын күшейту үшін ірі халықтық қозғалыс ұйымдастырылды. 2019 жылдың тамызында Үндістан Парламенті Ладак аймағын 2019 жылдың 31 қазанында Джамму-Кашмирден бөліп, жеке одақтық аумақ ретінде қайта құру туралы заң қабылдады. Заңға сәйкес, одақтық аумақты Үндістан Орталық Үкіметінің өкілі ретінде әрекет ететін лейтенант-губернатор басқарады және сайланған заң шығарушы жиналысы мен бас министрі жоқ. Одақтық аумақтағы әрбір аудан бұрынғыдай автономдық округтік кеңесті сайлай береді. Ладак аймағын жеке одақтық аумақ ретінде құру туралы алғашқы ұсынысты 1955 жылы парламент мүшесі Кушок Бакула Ринпоче жасады, кейін оны тағы бір парламент мүшесі Түпстан Чхеванг жалғастырды. Бұрынғы Джамму және Кашмир штаты Ладак аймағының үлкен географиялық аумағын (жалпы аумақтың 65%) негізге алып, Орталық Үкіметтен жыл сайынғы қаржыландырудың үлкен бөлігін алды, бірақ Ладак халқының санына қарай мемлекеттік бюджеттің тек 2% ғана бөлінді. Аймақ Индус өзенінің жоғарғы аңғарымен шектеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, аймаққа Балтистан (Балтиул) аңғарлары (қазіргі уақытта көбінесе Пәкістан басқаруындағы Кашмирде), жоғарғы Индус аңғарының барлық бөлігі, оңтүстікке қарай шалғай орналасқан Занскар, Лахаул және Спити аудандары, Нгаридің көп бөлігі (Рудок аймағы және шығыстағы Гуге), солтүстік-шығыстағы Аксай Чин және солтүстікке қарай Нюбра аңғары, Ладак жотасындағы Хардонг Ла кірді. Қазіргі Ладак шығысында Тибетпен, оңтүстігінде Лахаул және Спити аймақтарымен, батысында Кашмир аңғары, Джамму және Балтиул аймақтарымен, ал солтүстігінде Қаракорум жотасы арқылы Қытайдың Синьцзянның оңтүстік-батыс бұрышымен шектеседі. Ладак пен Тибет таулы аймағы арасындағы тарихи белгісіз шекара солтүстікке қарай Рудөктің шығысындағы күрделі қырқалар лабиринтінде басталып, Алинг Кангри және Маванг Кангриді қамтиды, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Непалдың солтүстік-батысына қарай жалғасады. Бөліске дейін Балтистан, қазір Пәкістанның бір бөлігі, Ладак аймағының құрамында болды; Скарду Ладак аймағының қысқы астанасы болды, ал Лех – жазғы астанасы. Бұл аймақтағы тау жоталары 45 миллион жыл ішінде Үнді тақтасының Еуразия тақтасына енуі нәтижесінде қалыптасты. Бұл процестер жалғасуда, Гималай аймағында жиі жер сілкінісіне себеп болады. Ладак жотасының биіктігі Зоджилаға жақын жерде орташа, ал оңтүстік-шығысқа қарай көтеріліп, Нун Кунның екі шыңында аяқталады. Суру және Занскар аңғарлары Гималай және Занскар жоталарымен қоршалған үлкен ойыс құрайды. Рангдум – Суру аңғарының ең биік қонысы, одан кейін аңғар Занскарға қарай Пенси Лаға дейін көтеріледі. Каргил – Суру аңғарындағы жалғыз қала және Ладак аймағының екінші маңызды қаласы. 1947 жылға дейін ол Шринагар, Лех, Скарду және Падум қалаларынан шамамен тең қашықтықта орналасқан сауда керуендерінің маңызды тоқтау орны болды. Занскар аңғары Стод және Лунгнак өзендерінің арасындағы ойыста орналасқан. Аймақта қар көп жауады; Пенси Ла тек маусым мен қазанның ортасы аралығында ғана ашық болады. Драс және Мушкох аңғары Ладак аймағының батыс шетін құрайды. Индус өзені Ладак аймағының тірек қанаты болып табылады. Көптеген тарихи және қазіргі қалалар – Шей, Лех, Басго және Тингмосганг (бірақ Каргил емес) – Индус өзеніне жақын орналасқан. 1947 жылғы Үнді-Пәкістан соғысынан кейін Ладак арқылы ағатын Индус өзенінің бөлігі индуистік дін мен мәдениетте қастерлі саналатын осы өзеннің Үндістан арқылы ағатын жалғыз бөлігіне айналды. Сиачен мұздығы Гималай тауларының шығыс Қаракорум жотасында, даулы Үндістан-Пәкістан шекарасында орналасқан. Қаракорум жотасы Қытай мен Үндістан субконтинентін бөліп тұратын үлкен суайдыратын аймақ және кейде "үшінші полюс" деп аталады. Мұздық батыста Солторо жотасы мен шығыста Қаракорум жотасының арасында орналасқан. Ұзындығы шамамен 72 километр болатын бұл мұздық Қаракорумдағы ең ұзын мұздық және полярлық емес аймақтардағы екінші ең ұзын мұздық. Ол Қытай шекарасындағы Индира Колдан басталып, мұрнына дейін төмен түседі. Сасер Кангри – Үндістандағы Қаракорум жотасының шығыс тармағы Сасер Музтагхтың ең биік шыңы, Сасер Кангри I биіктігі шамамен 7608 метрді құрайды. Ладак жотасында ірі шыңдар жоқ; орташа биіктігі шамамен 6000 метрден төмен, ал көптеген өткелдер 5000 метрден жоғары. Пангонг жотасы Пангонг көлінің оңтүстік жағалауымен шамамен 150 шақырымға созылып, Ладак жотасына параллель орналасқан. Оның ең биік нүктесі шамамен 6800 метрді құрайды және солтүстік беткейлері мұздықтармен жабылған. Шайок және Нюбра өзендерінің аңғарларын қамтитын аймақ Нюбра деп аталады. Ладак аймағындағы Қаракорум жотасы Балтистандағыдай биік емес. Нюбра-Сиачен сызығының солтүстігі мен шығысындағы массивтерге Апсарасас тобы (ең биік нүктесі 7292 метр), Римо Музтагх (ең биік нүктесі 6895 метр) және Терам Кангри тобы (ең биік нүктесі 6808 метр), сондай-ақ Мамостонг Кангри және Сингхи Кангри кіреді. Қаракорумның солтүстігінде Кунлун таулары орналасқан. Осылайша, Лех пен Шығыс Орталық Азия арасында үш кедергі бар – Ладак жотасы, Қаракорум жотасы және Кунлун. Дегенмен, Лех пен Яркенд арасында маңызды сауда жолы құрылды. Ладак – биік таулы шөл; Гималайлар жаңбырлы бұлттардың өтуіне кедергі келтіреді. Судың негізгі көзі – таулардағы қысқы қар. Аймақтағы соңғы су тасқындары (мысалы, 2010 жылғы су тасқыны) жаңбырдың қалыптан тыс жаууымен және мұздықтардың шегінуімен байланысты, екеуі де жаһандық климаттың өзгеруімен байланысты екені анықталды. "Мұздық адамы" деп аталған Чеванг Норпхел басқаратын Лех тамақтану жобасы, мұздықтардың шегінуіне қарсы шешім ретінде жасанды мұздықтарды құруды жүзеге асыруда. Гималай тауларының солтүстік беткейінде орналасқан аймақтар – Драс, Суру аңғары және Занскар – қатты қар жауады және жылдың бірнеше айы бойы аймақтың қалған бөлігінен бөлініп қалады, сондай-ақ аймақ жол арқылы елдің қалған бөлігінен оқшауланған күйде қалады. Жаздар қысқа, бірақ егін өсіруге жеткілікті. Жазғы ауа райы құрғақ және жағымды. Ең жоғары температура жазда шамамен 27 градусқа жетеді, ал қыста ең төменгі температура шамамен -20 градусқа төмендейді. Занскар (және оның салалары) аймақтың негізгі су жолы болып табылады. Занскар қыста толығымен қатып қалады және әйгілі Чадар трекі керемет мұзды өзенде өтеді.

The people of Ladakh had been demanding Ladakh to be constituted as a separate territory since 1930s, because of perceived unfair treatment by Kashmir and Ladakh's cultural differences with predominantly Muslim Kashmir valley, while some people in Kargil opposed union territory status for Ladakh. The first organised agitation was launched against Kashmir's "dominance" in the year 1964. In late 1980s, a much larger mass agitation was launched to press their demand for union territory status. In August 2019, a reorganisation act was passed by the Parliament of India which contained provisions to reconstitute Ladakh as a union territory, separate from the rest of Jammu and Kashmir on 31 October 2019. Under the terms of the act, the union territory is administered by a Lieutenant Governor acting on behalf of the Central Government of India and does not have an elected legislative assembly or chief minister. Each district within the union territory continues to elect an autonomous district council as done previously. The demand for Ladakh as separate union territory was first raised by the parliamentarian Kushok Bakula Rinpoche around 1955, which was later carried forward by another parliamentarian Thupstan Chhewang. The former Jammu and Kashmir state use to obtain large allocation of annual funds from the union government based on the fact that the large geographical area of the Ladakh (comprising 65% of total area), but Ladakh was allocated only 2% of the state budget based on its relative population. Ranges and includes the upper Indus River valley. Historically, the region included the Baltistan (Baltiyul) valleys (now mostly in Pakistani administered Kashmir), the entire upper Indus Valley, the remote Zanskar, Lahaul and Spiti districts to the south, much of Ngari (including the Rudok region and Guge in the east), Aksai Chin in the northeast, and the Nubra Valley to the north, over Khardong La in the Ladakh Range. Contemporary Ladakh borders Tibet to the east, the Lahaul and Spiti regions to the south, the Vale of Kashmir, Jammu and Baltiyul regions to the west, and the southwest corner of Xinjiang, China across the Karakoram Pass in the far north. The historically vague divide between Ladakh and the Tibetan Plateau commences to the north in an intricate maze of ridges to the east of Rudok, including Aling Kangri and Mavang Kangri, continuing southeastward toward northwestern Nepal. Before partition, Baltistan, now part of Pakistan, had been a district of Ladakh; Skardu was the winter capital of Ladakh, with Leh being the summer capital. The mountain ranges in this region were formed over 45 million years by the folding of the Indian Plate into the more stationary Eurasian Plate. The drift continues, causing frequent earthquakes in the Himalayan region. The peaks in the Ladakh Range are at a medium altitude close to the Zoji la and increase toward southeast, culminating in the twin summits of Nun Kun
The Suru and Zanskar Valleys form a great trough, enclosed by the Himalayas and the Zanskar Range. Rangdum is the highest inhabited region in the Suru valley, after which the valley rises to at Pensi la, the gateway to Zanskar. Kargil, the only town in the Suru Valley, is the second most important town in Ladakh. It was an important staging post on the routes of trade caravans prior to 1947, being more or less equidistant (at about 230 kilometres) from Srinagar, Leh, Skardu and Padum. The Zanskar Valley lies in the troughs of the rivers Stod and Lungnak. The region experiences heavy snowfall; the Pensi la is open only between June and mid October. Dras and the Mushkoh Valley form the western extremity of Ladakh. The Indus River is the backbone of Ladakh. Most major historical and current towns – Shey, Leh, Basgo and Tingmosgang (but not Kargil), are close to the Indus River. After the Indo Pakistani War of 1947, the stretch of the Indus flowing through Ladakh became the only part of this river, which is greatly venerated in the Hindu religion and culture, that still flows through India. The Siachen Glacier is in the eastern Karakoram Range in the Himalaya Mountains along the disputed India Pakistan border. The Karakoram Range forms a great watershed that separates China from the Indian subcontinent and is sometimes called the "Third Pole." The glacier lies between the Saltoro Ridge immediately to the west and the main Karakoram Range to the east. At long, it is the longest glacier in the Karakoram and second longest in the world's non polar areas. It falls from an altitude of above sea level at its source at Indira Col on the China border down to at its snout. Saser Kangri is the highest peak in the Saser Muztagh, the easternmost subrange of the Karakoram Range in India, Saser Kangri I having an altitude of
The Ladakh Range has no major peaks; its average height is a little less than , and few of its passes are less than The Pangong range runs parallel to the Ladakh Range for about northwest from Chushul along the southern shore of the Pangong Lake. Its highest point is about and the northern slopes are heavily glaciated. The region comprising the valley of the Shayok and Nubra rivers is known as Nubra. The Karakoram Range in Ladakh is not as mighty as in Baltistan. The massifs to the north and east of the Nubra–Siachen line include the Apsarasas Group (highest point at ) the Rimo Muztagh (highest point at ) and the Teram Kangri Group (highest point at ) together with Mamostong Kangri and Singhi Kangri North of the Karakoram lies the Kunlun. Thus, between Leh and eastern Central Asia there is a triple barrier – the Ladakh Range, Karakoram Range, and Kunlun. Nevertheless, a major trade route was established between Leh and Yarkand. Ladakh is a high altitude desert; the Himalayas create a rain shadow which generally denies passage of any monsoon clouds. The main source of water is the winter snowfall on the mountains. Recent flooding in the region (e. g., the 2010 floods) has been attributed to abnormal rain patterns and retreating glaciers, both of which have been found to be linked to global climate change. The Leh Nutrition Project, headed by Chewang Norphel—also known as the "Glacier Man"—creates artificial glaciers as one solution for retreating glaciers. The regions on the north flank of the Himalayas – Dras, the Suru valley and Zangskar – experience heavy snowfall and remain cut off from the rest of the region for several months during the year, just as the entire region remains isolated by road from the rest of the country. Summers are short, though they are long enough to grow crops; summer weather is dry and pleasant. Peak temperatures range from in the summer and minimums range from in winter. The Zanskar (along with its tributaries) is the primary waterway of the region. The Zanskar freezes solid during the winter, and the famous Chadar trek takes place on the magnificent frozen river.

Флора мен фауна

Ладакшта өсімдіктер өте сирек кездеседі, тек өзен арналары мен батпақты жерлерде, биік беткейлерде және суарылатын жерлерде ғана өседі. Ладакшта шамамен 1250 түрлі өсімдік, соның ішінде егістік дақылдары табылған. Теңіз деңгейінен жоғары өсетін Ladakiella klimesii өсімдігі алғаш рет осы аймақта сипатталған және осы өңірдің құрметіне аталған. Бұл аймақтың жануарлар дүниесін алғаш зерттеген еуропалық ғалым – Уильям Муркрофт, ол 1820 жылы келген, одан кейін австриялық-чех палеонтологы Фердинанд Столицка 1870 жылдары кең ауқымды экспедиция жүргізген. Ладакшта Киаго Цо сияқты көптеген көлдер бар. Барал (немесе көк қой) Ладак аймағындағы ең көп таралған тау тұяқты жануары, бірақ ол Зангскар және Шам аймақтарының кейбір бөліктерінде кездеспейді. Барал – сирек кездесетін қар барысының сүйікті жемі. Азиялық қошқар – Ладакхтың батыс бөлігінде таралған тау ешкісі. Бұл аймақтағы тау тұяқты жануарлардың саны бойынша екінші орында тұрады, оның популяциясы шамамен 6000 басқа жетеді. Ол қиын өңірлерге бейімделген, қауіп төнгенде тік жартастарға жақын көтеріледі. Ладакх тауларында мекендейтін тағы бір ерекше тау қойы – ладакх шұбарлары. Алайда, олардың саны азайып келеді, Ладакшта 3000-нан астам бас қалмаған. Уриал Ладакқа тән, ол негізінен Инд және Шейок өзендерінің бойындағы екі ірі аңғарда таралған. Оны көбінесе фермерлер қудалайды, өйткені олардың егістіктеріне шұбарлардың келуі зиян келтіреді. ХХ ғасырдың соңында Лех-Шринагар тас жолындағы аңшылардың салдарынан оның саны күрт төмендеді. Тибет аргалисі (немесе нян) – әлемдегі ең ірі жабайы қой, иығының биіктігі және өте үлкен, иілген мүйіздері бар. Ол Тибет таулы аймағында және оның шеткі бөліктерінде таралған, жалпы ареалы ; құрайды, бірақ Ладакшта шамамен 400 басқа жететін шағын популяциясы бар. Басқа тау қойлары мен ешкілерінен айырмашылығы, аргали ашық, шөпті далаларды және төбелі жазықтарды ұнатады, себебі ол қауіптен қашу үшін тік беткейлерге көтерілуден гөрі жүгіруге бейім. Құрып бара жатқан тибет антилопасы, немесе үнді тілінде чиру (немесе ладакхи тсос) дәстүрлі түрде ең жоғары сапалы табиғи талшық – жүн (шахтуш) үшін аңшылыққа түседі. Тибет антилопасының жүні жеңілдігімен және мәртебелілігімен бағаланады. Жүнді қолмен жұлып алу керек, бұл жануар өлтірілгеннен кейін жасалады. Бұл талшықтар Кашмирге контрабандалық жолмен әкелінеді және кашмирлік шеберлермен әсем шальдарға тоқылады. Ладакшта Тибетпен шекаралас шығыс Ладакштағы кең жайылымдарда мекендейтін тибеттік газель де кездеседі. Кианг, немесе Тибет жабайы есегі, Чантангтың шалғынды далаларында көптеп кездеседі, олардың саны шамамен 2500 басқа жетеді. Бұл жануарлар Чантангтың көшпелі халқымен қақтығысады, олар киангты жайылымның нашарлауына кінәлі деп санайды. Ладакшта әлемдегі 7000-ге жуық қар барысының шамамен 200-сі бар. Ладакхтың орталық бөлігіндегі Гемис жоғары биіктіктегі ұлттық паркі осы жыртқышқа өте қолайлы орта, себебі ол толыққанды жемтамаққа ие. Еуразиялық сілеусін – Ладакштағы кішігірім жануарлармен қоректенетін сирек кездесетін мысық. Ол көбінесе Нұбра, Чантанг және Зангскар аймақтарында кездеседі. Паллас мысығы, үй мысығына ұқсас, Ладакшта өте сирек кездеседі және оның биологиясы туралы көп мәлімет жоқ. Тибет қасқыры, кейде Ладакх тұрғындарының малын аулайтын, жыртқыштардың арасында ең қудаланатын түрі. Сонымен қатар, Суру аңғарында және Драс маңында қоңыр аюлар да бар. Бұл аймақта Тибет құм түлкісі де табылған. Кіші жануарлардың ішінде мармоттар, қояндар, сондай-ақ пика мен вольдің бірнеше түрі кең таралған.

Vegetation is extremely sparse in Ladakh except along streambeds and wetlands, on high slopes, and irrigated places. About 1250 plant species, including crops, were reported from Ladakh. The plant Ladakiella klimesii, growing up to above sea level, was first described here and named after this region. The first European to study the wildlife of this region was William Moorcroft in 1820, followed by Ferdinand Stoliczka, an Austrian Czech palaeontologist, who carried out a massive expedition there in the 1870s. There are many lakes in Ladakh such as Kyago Tso. The bharal (or blue sheep) is the most abundant mountain ungulate in the Ladakh region, although it is not found in some parts of Zangskar and Sham areas. The bharal is one of the preferred choices of prey of the rare snow leopard. The Asiatic ibex is a mountain goat that is distributed in the western part of Ladakh. It is the second most abundant mountain ungulate in the region, with a population of about 6,000 individuals. It is adapted to rugged areas where it easily climbs near vertical rock faces when threatened. The Ladakhi urial is another unique mountain sheep that inhabits the mountains of Ladakh. The population is declining, however, and there are not more than 3,000 individuals left in Ladakh. The urial is endemic to Ladakh, where it is distributed only along two major river valleys, namely the Indus and Shayok. The animal is often persecuted by farmers, whose crops are allegedly damaged by flocks of urial. Its population declined dramatically in the late twentieth century, due to indiscriminate shooting by hunters along the Leh Srinagar Highway. The Tibetan argali (or nyan) is the largest wild sheep species in the world, standing at the shoulder, possessing very large, curled horns measuring It is distributed on the Tibetan Plateau and its marginal ranges, encompassing a total home range of ; however, there is only a small population, of about 400 animals, in Ladakh. Unlike other mountain sheep and goat species, the argali prefers open, grassy fields and rolling hills as it prefers to run, rather than climb into steep terrain, to flee from danger. The endangered Tibetan antelope, or chiru in Indian English (or Ladakhi tsos), has traditionally been hunted for its wool (shahtoosh), a natural fibre of some of the finest quality. The wool of the Tibetan antelope is prized for its lightweight feel and as a status symbol. The wool must be pulled out by hand, a process done after the animal is killed. The fibre is smuggled into Kashmir and woven into exquisite shawls by Kashmiri workers. Ladakh is also home to the Tibetan gazelle, which inhabits the vast rangelands in eastern Ladakh bordering Tibet. The kiang, or Tibetan wild ass, is common in the grasslands of Changthang, numbering about 2,500 individuals. These animals are in conflict with the nomadic people of Changthang who hold the Kiang responsible for pasture degradation. There are about 200 snow leopards in Ladakh of an estimated 7,000 worldwide. The Hemis High Altitude National Park in central Ladakh is an especially good habitat for this predator as it has abundant prey populations. The Eurasian lynx, is another rare cat that preys on smaller herbivores in Ladakh. It is mostly found in Nubra, Changthang and Zangskar. The Pallas's cat, which looks somewhat like a house cat, is very rare in Ladakh and not much is known about the species. The Tibetan wolf, which sometimes preys on the livestock of the Ladakhis, is the most persecuted amongst the predators. There are also a few brown bears in the Suru Valley and the area around Dras. The Tibetan sand fox has been discovered in this region. Among smaller animals, marmots, hares, and several types of pika and vole are common.

Флора

Жауын-шашынның шамалы болуы Ладахты жоғары биіктіктегі шөлге айналдырады, оның көп бөлігінде өсімдік жамылғысы өте сирек. Табиғи өсімдіктер негізінен су арналары бойында және көбірек қар жауатын, жазы салқын болатын биік таулы аймақтарда кездеседі. Дегенмен, адам қоныстары суармалы егістіктердің арқасында жасылданған. Су арналарының бойында кең таралған табиғи өсімдіктерге теңіз бұтасы (Hippophae spp.), қызғылт немесе сары түсті жабайы гүлдер, тамариск (Myricaria spp.), қарақұмық, жартас түймесі, исік, Physochlaina praealta және әртүрлі шөптер жатады.

Әкімшілік

Джамму және Кашмирді қайта ұйымдастыру заңының шарттарына сәйкес, Ладакх заң шығару жиналысы немесе сайланған үкіметі жоқ одақтық аумақ ретінде басқарылады. Үкімет басшысы – Үндістан Президенті тағайындайтын Лейтенант-губернатор, оған Үндістан әкімшілік қызметінің мемлекеттік қызметкерлері көмектеседі.

Ладах Үндістан парламентіне

Ладак Үндістан парламентінің төменгі палатасы – Лок Сабхаға бір депутат (МП) жібереді. Қазіргі Лок Сабхада Ладак сайлау округінен депутат – Бхаратӣя Джаната партиясынан (BJP) Джамянг Церинг Намгьял.

Экономика

Жерді суару үшін арналар жүйесі қолданылады, олар таулардың мұз бен қарларынан суды жеткізеді. Басты егістер – арпа мен бидай. Бұрын күріш Ладакхтықтардың тағамында сирек кездесетін тағам болған, бірақ үкіметтік субсидиялардың арқасында қазір ол қолжетімді азыққа айналды. Ладакх аймағынан өтетін Инд өзенінің үлкен гидроэнергетикалық әлеуеті бар. Күн және жел энергиясының да мүмкіндіктері зор. Аймақ қашық, таулы болғанымен, және жыл бойы қолданысқа жарамды жолдары жеткіліксіз болғанымен, жергілікті қолжетімді арзан электр энергиясын пайдаланып цемент өндіруге қолайлы әктас кен орындарына да бай. 1974 жылдан бері Үндістан үкіметі, тәуекелге толы Кашмир аймағынан Ладакхтың салыстырмалы түрде бейбіт аймақтарына саяхаттар мен басқа да туристік қызметтерді көшіруге ынталандырып келеді. Ладакхтың еңбекке қабілетті халқының тек 4% туризм саласында жұмыс істейді, бірақ ол аймақтың ЖЖІ-нің 50% құрайды. Ладакхтағы жолдардың көп бөлігін Шекаралық жолдар ұйымы күзетеді. Ладакхты елдің қалған бөлігімен байланыстыратын екі маңызды жол бар: Шринагар, Каргил және Лехті байланыстыратын NH1 және Манали мен Лехті байланыстыратын NH3. Ладакхқа апаратын үшінші жол – Нимму-Падам-Дарча жолы, ол құрылыс кезеңінде. Лехте Кушок Бакула Римпочи аэродромы бар, ондан күнделікті Делиге, апта сайын Шринагар мен Джаммуға рейстер орындалады. Даулат Бег Олджи мен Фукчеде әскери тасымалдау үшін екі ұшу-қону алаңы бар. Каргил әуежайы азаматтық рейстерге арналған, бірақ қазір Үндістан армиясы пайдаланады. Әуежай жергілікті тұрғындар үшін саяси мәселе болып табылады, олар әуежай бастапқы мақсатына сәйкес, яғни азаматтық рейстерге ашылуы керек деп талап етеді. Соңғы жылдары Әуе күштері қысқы маусымда жергілікті тұрғындарды Жамму, Шринагар және Чандигархқа тасымалдау үшін AN 32 әуе курьерлік қызметін ұйымдастырды. Жекеменшік "Air Mantra" компаниясы бас министр Омар Абдулла сияқты салтанатты қонақтардың қатысуымен 17 орындық ұшағын әуежайға қондырды, бұл Каргил әуежайына азаматтық әуе компаниясының алғашқы қонғаны болды.

The land is irrigated by a system of channels which funnel water from the ice and snow of the mountains. The principal crops are barley and wheat. Rice was previously a luxury in the Ladakhi diet, but, subsidised by the government, has now become a cheap staple. Indus river flowing in the Ladakh region is endowed with vast hydropower potential. Solar and wind power potentials are also substantial. Though the region is a remote hilly area without all weather roads, the area is also rich in limestone deposits to manufacture cement from the locally available cheap electricity for various construction needs. Since 1974, the Indian Government has encouraged a shift in trekking and other tourist activities from the troubled Kashmir region to the relatively unaffected areas of Ladakh. Although tourism employs only 4% of Ladakh's working population, it now accounts for 50% of the region's GNP. The majority of roads in Ladakh are looked after by the Border Roads Organisation. There are two main roads that connect Ladakh with the rest of the country, NH1 connecting Srinagar to Kargil and Leh, and NH3 connecting Manali to Leh. A third road to Ladakh is the Nimmu–Padam–Darcha road, which is under construction. There is an airport in Leh, Kushok Bakula Rimpochee Airport, from which there are daily flights to Delhi and weekly flights to Srinagar and Jammu. There are two airstrips at Daulat Beg Oldie and Fukche for military transport. The airport at Kargil, Kargil Airport, was intended for civilian flights but is currently used by the Indian Army. The airport is a political issue for the locals who argue that the airport should serve its original purpose, i. e., should open up for civilian flights. Since past few years the Indian Air Force has been operating AN 32 air courier service to transport the locals during the winter seasons to Jammu, Srinagar and Chandigarh. A private aeroplane company Air Mantra landed a 17 seater aircraft at the airport, in presence of dignitaries like the Chief Minister Omar Abdullah, marking the first ever landing by a civilian airline company at Kargil Airport.

Демография

Лех және Каргил аудандарының халқы

Жыл Лех ауданы Каргил ауданы
Халық саны Пайыздық өзгеріс 1000 еркекке әйелдер Пайыздық өзгеріс 1000 еркекке әйелдер
1951 40,484 — 1011 41,856 — 970
1961 43,587 0.74 1010 45,064 0.74 935
1971 51,891 1.76 1002 53,400 1.71 949
1981 68,380 2.80 886 65,992 2.14 853
2001 117,637 2.75 805 115,287 2.83 901
2011 133,487 690 140,802 810

Лех ауданы бойынша жыныстық қатынас 1951 жылы 1000 еркекке 1011 әйел болса, 2001 жылы 805-ке дейін төмендеді, ал Каргил ауданы бойынша 970-тен 901-ге дейін төмендеді. Екі ауданда да қалалық жыныстық қатынас шамамен 640-қа жуық. Ересектердің жыныстық қатынасы көбінесе маусымдық және көшіп-қонушы жұмысшылар мен саудагерлердің көптігін көрсетеді, олардың көп бөлігі еркектер. Ладакх халқының 84%-ы ауылдарда тұрады. 1981 жылдан 2001 жылға дейін халық санының орташа жылдық өсу қарқыны Лех ауданында 2,75%, ал Каргил ауданында 2,83% құрады. Аймақ халқының шамамен жартысы Лех және Каргил аудандарында тұрады. Каргил халқының 76,87%-ы мұсылман (көбінесе шииттер), ал қалғандары ладакхилар, чангпалар және брокпалар буддизмді ұстанады. Ладакхта буддалардың саны азайғаннан кейін, мұсылман ерлер мен ладакхи будда әйелдерінің арасында некелесу көбейіп, көптеген будда ерлер әйелсіз қалды.

Мәдениет

Ладак мәдениеті Тибет мәдениетіне ұқсас.

Ас мәзірі

Ладакхи тағамдары Тибет тағамдарымен көп ортақ нәрсеге ие, ең танымал тағамдары – тухпа (ермекті шұбат) және цампа, ладакхи тілінде кампе (қуырылған арпа ұны) деп аталады. Цампа пісірмей-ақ жеуге жарамды, сондықтан саяхат кезінде пайдалы тағам. Ладакхиға тән тағамдардың ішінде скью және чутаги бар, екеуі де қалың әрі бай ермекті макарон тағамдары. Скью тамыр жемістері мен еттен, ал чутаги жасыл жапырақты көкөністер мен көкөністерден жасалады. Ладак ақшалай экономикаға көшуімен бірге, Үндістан жазығынан келген тағамдар жиі кездесе бастады. Орталық Азияның басқа аймақтарындағыдай, Ладакхта шай дәстүрлі түрде күшті жасыл шай, май және тұзбен дайындалады. Ол үлкен ыдыста араластырылады және араластырылғанда шығаратын дыбысы үшін гугур ча деп аталады. Қазіргі кезде сүт пен қант қосылған тәтті шай (ча нармо) таралған. Арпаның көп бөлігі ашытылып, шаң жасалады, ол әсіресе мерекелік шараларда ішіледі.

Музыка және би

Ладакхи буддалық монастырлық фестивальдерінің музыкасы, тибет музыкасы сияқты, діннің ажырамас бөлігі ретінде тибет тіліндегі діни ән айтуды жиі қамтиды. Бұл әндер күрделі, көбінесе қасиетті мәтіндерді оқу немесе түрлі мерекелерді тойлау үшін орындалады. Метрикалық уақытсыз орындалатын Ян әні, резонансты барабандармен және төмен, созылған дыбыстармен сүйемелдейді. Діни маска билері Ладакхтың мәдени өмірінің маңызды бөлігі болып табылады. Буддизмнің Друкпа дәстүрінің жетекші орталығы саналатын Хемис монастырында, сондай-ақ барлық ірі Ладакхи монастырында жыл сайын маска би фестивалі өткізіледі. Билер көбінесе жақсылық пен жамандық арасындағы күрестің оқиғасын баяндайды, ол жақсылықтың жеңісімен аяқталады. Шығыс Ладакхтың дәстүрлі өмірінде тоқу маңызды орын алады. Әйелдер де, ерлер де әртүрлі тоқыма станоктарында тоқиды.

Спорт

Ладакхтың ең танымал спорты - мұз үстіндегі хоккей, ол әдетте желтоқсанның ортасынан ақпанның ортасына дейін табиғи мұз үстінде ойналады. Крикет де өте танымал. Жақ ату – Ладакхтың дәстүрлі спорты, және көптеген ауылдарда жақ ату фестивальдері өткізіледі, олар спорттан гөрі дәстүрлі билерге, ішімдікке және құмар ойындарына көбірек арналған. Бұл спорт қатаң әдептілікпен, сурна мен даман (шейнай мен барабан) музыкасымен бірге өткізіледі. Поло – Ладакхтың тағы бір дәстүрлі спорты, ол Балтистан мен Гилгит жерінде пайда болған, және шамамен 17 ғасырдың ортасында патша Сингге Намгьял Ладакхқа әкелген, оның анасы Балти ханшайымы болған. Балти халқы арасында танымал поло, Каргил ауданындағы Драс аймағында жыл сайын өткізіледі. Ладах марафоны – 2012 жылдан бері Лех қаласында жыл сайын өткізілетін жоғары биіктіктегі марафон. Теңіз деңгейінен жоғары орналасқан бұл марафон әлемдегі ең биік марафондардың бірі болып табылады.

Әйелдердің әлеуметтік жағдайы

Ладакх қоғамының басқа аймақтардан ерекшеленетін ерекшелігі – әйелдердің жоғары мәртебесі және салыстырмалы түрде еркіндікке ие болуы. Бауырлас полиандрия және үлкен балаға мүліктің бұрын берілуі Ладакхта 1940 жылдардың басына дейін кең таралған, содан кейін Джамму және Кашмир үкіметі оларды заңсыз деп жариялады. Дегенмен, бұл практика 1990 жылдарға дейін, әсіресе қарт жандар мен шалғай ауыл тұрғындары арасында сақталды. Тағы бір дәстүр – «кіші үй» деп аударатын ханг бу, онда отбасының ағалары үлкен ұлы жетілген соң, істерден қол үзіп, отбасы басшылығын оған береді және тек өмір сүруге қажетті мүлікті ғана алады. Үкімет, жергілікті және халықаралық ұйымдар осы дәстүрлі емдеу жүйесін дамыту және қайта жаңғырту үшін жұмыс істеп жатыр. Ладакх халқының амчи медицинасының зияткерлік меншік құқығын қорғауға күш салынып жатыр. Сондай-ақ, кейбір адамдар теңіз бұтағының емдік қасиеттері бар деп санайтындықтан, оны шырын және джем түрінде ілгерілетуде. Лехтегі Сова Ригпа ғылыми-зерттеу институты дәстүрлі медицинаны зерттейтін орталық және дәстүрлі емдеу қызметтерін ұсынатын аурухана болып табылады.

Медиа

Лехтегі мемлекеттік радиоарна All India Radio (AIR) және мемлекеттік телеарна Doordarshan станциялары күніне бірнеше сағат жергілікті мазмұн таратуда. Ладак халқы көркем фильмдер түсіріп, оларды аудиториялар мен қоғамдық залдарда көрсетеді. Бұл фильмдер көбінесе шағын бюджетпен жасалады. 2021 жылдың 14 желтоқсанында Лех қаласында Ладак аймағындағы алғашқы FM радиостанциясы ашылды. Бірнеше жеке жаңалықтар құралы бар. Reach Ladakh Bulletin – ладак халқы үшін ағылшын тілінде екі апта сайын шығатын жалғыз баспа басылымы. Рангиль немесе Каргиль нөмірі – Кашмирден шығарылатын және Ладак туралы ағылшын және урду тілдерінде хабарлайтын газет. Ладагс Мелонг 1992 жылдан 2005 жылға дейін ағылшын және ладак тілдерінде жарық көрді. 2018 жылы ағылшын тілінде шыға бастаған Sintic Magazine – Ладак аймағының өмір салты мен туризмге арналған журналы. Кейбір басылымдар Джаму мен Кашмирді толығымен қамтиды, сонымен қатар Ладак туралы да ақпарат береді. Daily Excelsior өзін "Джаму мен Кашмирдегі ең көп таралымды күнделікті газет" деп жариялайды. Epilogue – Джаму мен Кашмирді қамтитын ай сайын шығатын журнал. Kashmir Times – Джаму мен Кашмирді қамтитын күнделікті газет.