Кіріспе

Теңіз сүтқоректілерінің түрлері

Риссо дельфині (Grampus griseus) – дельфин, Grampus туысының жалғыз түрі. Бұл дельфиндерге ең жақын туысқан түрлерге мыналар жатады: кашалоттар (Globicephala spp.), кішігірім қасқыр дельфиндері (Feresa attenuata), дөңгелек бас дельфиндері (Peponocephala electra) және жалған қасқыр дельфиндері (Pseudorca crassidens).

Таксономия

Риссоның дельфині Антуан Риссоның есімімен аталады, оның жануарды зерттеуі 1812 жылы Жорж Кувье жасаған ресми сипаттаманың негізін құрады. Голотип – Францияның Брест қаласында алынған сақталған тері мен бас сүйегінен жасалған Ұлттық табиғи тарих мұражайындағы экспонат. Grampus туысының типі және жалғыз түрі Delphinus griseus Cuvier 1812-ге жатады. 1933 жылы осы туысты Grampidelphis деп атау туралы ұсыныс жасалды, онда «қара балықтың» таксономиялық статусы белгісіз болды және «қатерлі» Orcinus orca үшін «Grampus» атауының кең қолданылуын сақтау мақсатында, сонымен қатар бұл түрдің атауын өзгерту ұсынылды (Grampidelphis exilis Iredale, T. & Troughton, E. le G. 1933). «Киттер каталогы» (Hershkovitz, 1966) жарияланғаннан кейін бұл атаулар синонимдер ретінде танылды. Балаларының жоны сұрдан қоңырға дейін, ал құрсақ бөлігі қаймақ түсті, кеуделерінің арасында және ауыздарының айналасында ақ ілмек пішіндес аймақтары болады. Ересек бұзауларда ақ емес бөліктері қараңғыланып, дерлік қара түске дейін жетеді, содан кейін ашық түске енеді (әдетте қара түсті арқалық қанатынан басқа). Әлеуметтік өзара әрекеттесуден пайда болған сызықтық жарақаттар ақырында дененің көп бөлігін жабады; жарақаттар тісті киттерде еркектер арасындағы бәсекелестіктің кең таралған белгісі, бірақ Риссо дельфинінде бұл жарақаттар әдеттегіден гөрі ауыр болады. Бұл жарақаттардың айқын көрінуі репигментацияның болмауынан туындайды, бұл басқа еркектерден қосымша шабуылдарды азайтатын көрсету құралы ретінде пайдалы болуы мүмкін. Ересек жекелегендер көбінесе ақ түсті болып көрінеді. Көптеген жекелегендердің төменгі жақ сүйегінде екіден жеті жұпқа дейін тістері болады. Басқа дельфиндер сияқты, еркектер әдетте ұрғашылардан сәл ірілеу болады. Бұл түрдің салмағы оны «дельфин» деп атайтын ең ірі түр етеді.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Риссо дельфиндері бүкіл әлемде, суық және қоңыржай сулардан тропикалық суларға дейін, Үнді, Тынық және Атлант мұхиттарында, сондай-ақ Балтық теңізінің, Персия шығанағының және Жерорта теңізінің, Солтүстік және Қызыл теңіздердің бөліктерінде кездеседі (Қара теңізден басқа, бірақ 2012 жылы Мармара теңізінде сирек кездесетін жағдай тіркелген). Данияның Skjoldungernes жері ұлттық паркі жағалауында орналасқан Lejre Vig суларында Роскильде фьордында бірнеше рет байқалған. Тынық мұхитында олар батыста Француз Полинезиясынан басталып, Самоаға дейін, солтүстікте Гавай аралдарына дейін, Аляска шығанағына дейін таралған. Алайда, олар батыс Тынық мұхитының суларында (Азиядан тыс) Футунадан әрі жоқ. Олар Британдық Колумбияның батыс жағалауында, АҚШ пен Мексикада өте көп кездеседі, олардың ареалы Tierra Del Fuego оңтүстік ұшына дейін созылады. Атлантиканың шығысында олар Либерия, Гвинея және Батыс Африканың жағалау суларында, Канар аралдары мен Азор аралдары арқылы Гренландияның оңтүстігіне дейін көрілген. Атлантиканың батыс жағында Риссо дельфиндері Гвиана мен Мартиникаға дейін кездеседі; оларды Кариб теңізінің көп бөлігінде және Мексика шығанағында Флорида мен Багама аралдарына дейін, сондай-ақ Американың шығыс жағалауы мен Канаданың теңіз провинцияларында табуға болады. АҚШ-тың континенттік шельфіндегі популяциясы 60 000-нан аспайды деп есептеледі. Тынық мұхитындағы санақта шығыс тропикалық суларда 175 000, ал батыста 85 000 жеке тұлға тіркелген. Жалпы есептемелер жоқ. Кем дегенде 2017 жылдан бері Риссо дельфиндері Норвегияның субарктикалық жағалауында, солтүстікке қарай, Андёядан Блейк каньонына дейін пайда бола бастады. Олардың жиі және үнемі байқалуы олардың табиғи ареалдарының кеңеюін көрсетеді. Бұл қозғалыстың ықтимал себептері климаттың өзгеруі немесе су ағымдарының өзгеруі, сондай-ақ жемдік түрлердің солтүстікке қарай жылжуы немесе басқа киттермен, мысалы, кашалоттармен бәсекелестік болуы мүмкін.

Экология

Олар негізінен нерттік және мұхиттық кальмарлармен қоректенеді, көбінесе түнгі уақытта. Жыртқыштық айтарлықтай емес сияқты. Жаппай жағаға шығулар сирек кездеседі. Санта-Каталина аралынан бір популяция табылды, онда олар қысқа қанатты пилот киттерімен (Globicephala macrorhynchus) бірге тіршілік етеді және екі түр де кальмар популяциясымен қоректенеді. Бұл түрлердің бір-бірімен тікелей қарым-қатынас жасағаны байқалмаса да, олар түнде жүзеге асырылатын коммерциялық кальмар аулаудан пайдаланады. Балықшылар оларды қайықтарының маңында тамақтанатындығын көрген. Олар басқа киттермен де бірге жүреді. Олар сұр киттердің толқындарымен және мұхиттың күшті толқындарымен ойнайды. Бұл дельфиндер әдетте 10-нан 51-ге дейінгі топтарда жүзеді, бірақ кейде бірнеше мыңға дейін жететін "супер топтарды" құрай алады. Ірі топтардың ішінде кішірек, тұрақты топтар болады. Бұл топтар жас немесе жыныс бойынша ұқсас болады. Риссо дельфиндері өз топтарына адал. Ұзақ мерзімді байланыстар ересек еркектермен байланысты. Жастардың адалдығы төмендеу болады және олар топтардан кетуі немесе қосылуы мүмкін. Ана дельфиндер ана мен балаларынан құралған топтарға жоғары адалдық көрсетеді. 1888 және 1912 жылдар аралығында Жаңа Зеландиядағы Кук бұғазында кемелермен бірге жүрген Пелорус Джек есімді белгілі бір дельфин туралы көптеген хабарлар тарады. Қоғамдық наразылықтан кейін оны қорғау үшін заң қабылданды, ол екі рет жаңартылды, бірақ теңіз сүтқоректілеріне қатысы жоқ Балық шаруашылығы актілеріне сілтеме жасауы себепті жарамсыз деп танылды.

Қорғау

Солтүстік, Балтық және Жерорта теңіздеріндегі риссолық дельфиндердің популяциясы жабайы жануарлардың көшпелі түрлерін қорғау туралы конвенцияның (ЖЖТК) II қосымшасына енгізілген, себебі олардың сақталу жағдайы нашар немесе арнайы келісімдермен ұйымдастырылған халықаралық ынтымақтастықтан айқын пайда көреді. Сонымен қатар, риссолық дельфин Балтық, Солтүстік-Шығыс Атлант, Ирландия және Солтүстік теңіздеріндегі кіші киттерді қорғау туралы келісімге (ASCOBANS), Қара теңіздегі, Жерорта теңізіндегі және Атлант теңізінің іргелес аймағындағы киттерді қорғау туралы келісімге (ACCOBAMS), Тынық мұхиты аралдары аймағындағы киттер мен олардың мекендеу ортасын сақтау туралы өзара түсіністік туралы меморандумға (Тынық мұхиты киттері туралы өзара түсіністік туралы меморандум) және Батыс Африка мен Макаронезияның манаты мен кіші киттерін сақтау туралы өзара түсіністік туралы меморандумға (Батыс Африка су сүтқоректілері туралы өзара түсіністік туралы меморандум) жатады. Риссолық дельфиндер 1992 жылғы Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңға сәйкес АҚШ-та қорғалады. Қазіргі уақытта Жапония, Индонезия, Соломон аралдары және Кіші Антиль аралдары риссолық дельфиндерді аулайды. Жақында 2019 жылдың 26 сәуірінде Гран-Канария жағалауында тірі қалған жас еркек риссолық дельфин табылды. Бұл реабилитациядан өткен жас еркек риссолық дельфинде тұтқын миопатиясы және стресс кардиомиопатиясының алғашқы құжатталған жағдайы болды.