Гана седиінің тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Гана валютасы

Седі (/s//iː//d//iː/ SEE dee, CD сияқты айтылады) (валюта таңбасы: GH₵; валюта коды: GHS) – Гананың валюта бірлігі. Бұл Гана Республикасындағы төртінші тарихи және жалғыз қолданыстағы заңды төлем құралы. Бір седі жүз песеваға (Gp) бөлінеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін Гана Батыс Африкадағы британдық фунттан бөлініп, аймақтағы британдық колониялардың валютасы болған ол валютадан бас тартты. Жаңа республиканың алғашқы тәуелсіз валютасы Гана фунты (1958–1965) болды. 1965 жылы Гана британдық отарлық ақша жүйесінен шығып, кеңінен қабылданған ондық жүйеге көшуді шешті. Ескі британдық фунт жүйесінің орнына африкалық «Седі» (1965–1967) атауы енгізілді. Гананың бірінші президенті Кваме Нкрума 1965 жылдың шілде айында Гана фунттары, шиллингтер мен пенстерін алмастыру үшін седі банкноттары мен песева монеталарын енгізді. Седі банкноттарында президенттің суреті бейнеленген және ол сегіз шиллинг пен төрт пенске (8s 4d) тең болды, яғни жүз ескі пенске, сондықтан 1 песева бір пенске тең еді. 1966 жылғы ақпан төңкерілісінен кейін жаңа басшылар Нкруманың суретін банкноттардан алып тастауды қалады. «Жаңа седі» (1967–2007) құны 1,2 седіге тең болды, ол енгізілген кезде жарты фунт стерлингке (немесе он шиллингке) баламалы болды. Онжылдық жоғары инфляция жаңа седінің құнын төмендетті, сондықтан 2007 жылы «жаңа седі» банкноттарының ең үлкені – 20 000 номиналды банкнотаның құны шамамен 2 АҚШ долларына тең болды. Жаңа седі 2007 жылы 1:10 000 айырбас бағамымен «Гана седісі» пайдасына бірте-бірте тоқтатылды. Төрт цифрды алып тастау арқылы Гана седісі Африкадағы ең жоғары номиналды валюта бірлігіне айналды. Одан бері ол құнының 90%-дан астамын жоғалтты.

Этимология

Седи сөзі – акан тілінде каури қабықшасы дегенді білдіреді. Каурилер (кауридің көпше түрі) бұрын қазіргі Гана аумағында валюта ретінде қолданылған. Монетария монета немесе ақша каурисі Батыс Африка суларында өспеген, бірақ Үнді мұхитында кең таралған түр. 14 ғасырдан бастап, араб саудагерлерімен сауда арқылы фарфор сияқты қабықшалар Батыс Африкаға жеткізілді. Алтын жағалауда ғана қолданылған алғашқы заманауи монеталар 1796 жылы соғылды, бірақ каурилер монеталар мен алтынмен қатар 1901 жылға дейін валюта ретінде қолданылып келді.

Бірінші сади, 1965-1967

Алғашқы седи 1965 жылы енгізілді, фунттың орнына 2,4 седи = 1 фунт немесе 1 песева = 1 пенни есебімен алмастырылды. Алғашқы седи фунт стерлингке 2,4 седи = £1 немесе 1 фунттың 8 шиллинг 4 пеннисіне тең бағамен бекітілді.

Екінші кедейлік (GHC), 1967-2007

Бірінші cedi 1967 жылы 1,2 бірінші cedi құнға ие «жаңа cedi»мен ауыстырылды. Бұл фунтпен ондық айырбастауды, атап айтқанда 2 екінші cedi = 1 фунт жасауға мүмкіндік берді. Бұл өзгеріс Куаме Нкруманың суретін монеталар мен банкноттардан алып тастауға мүмкіндік берді. Екінші cedi бастапқыда фунт стерлингке 2 = 1 фунт бағамымен бекітілген болатын. Алайда бірнеше ай ішінде екінші cedi бірінші cedi-дің бастапқы құнынан кем, 2,45 = £1 бағамымен құнсызданды. Бұл бағам 1 фунт стерлингке тең = 0,98 АҚШ доллары болды және 1967 жылғы қарашада фунт стерлинг құны төмендеген кезде доллар бағамы сақталды. Валюта бағамын 1978 жылға дейін өзгертпей, алдында 1971 жылы $0,55, 1972 жылы $0,78, 1973 жылы $0,8696 мөлшерінде белгіледі. Жоғары инфляция болды, сондықтан cedi 2,80 = $1,00-ге қайта бағаланды. Cedi-дің құны қара нарықта жоғалып кетуін жалғастырды. 1980-жылдардың басында үкімет ресми белгіленген сату бағасынан басқа бағамен өнімдерді бөлшек саудада сатуды қатаң түрде тоқтата бастады (бағаны бақылау деп те атайды). Бұл барлық сауданы жер астына алып кетті, онда тауарлардың қара нарықтағы бағасы қалыпты жағдай болды, ал дүкен сөрелерінде ештеңе болмады. 1983 жылы cedi қара нарықта шамамен 120 долларға тең болды, бір пакет темекі шамамен 150 cedi (табуға болатын болса), бірақ банк бағамы 2,80 = $1,00-ге тең болды. Соңында, барлық импорттық операциялар үшін шетел валютасы толығымен таусылған кезде, үкімет біртіндеп девальвация процесін бастауға және бағаны қатаң бақылауды жеңілдетуге мәжбүр болды. Бұл процесс 1990 жылы cedi-дің шетел валюталарына қарсы еркін айналымға көшуімен аяқталды. Инфляция жалғасты (графикті қараңыз), 2007 жылдың шілдесіне дейін бір АҚШ доллары шамамен 9500 cedi-ге тең болды, және үшінші cedi-ге көшу басталды. 1979 жылы валюта тәркіленді. Жаңа банкноттар шығарылды, олар ескі банкноттарға 10 ескі банкнотқа 7 жаңа банкнотқа айырбасталды. Монеталар мен банк шоттары бұған әсер етпеді. Екінші тәркілеу 1982 жылы болды, онда 50 cedi банкноты (ең жоғары номиналы) қолданыстан шығарылды. Ганалықтар, теория бойынша, 50 cedi банкноттарын ақшаға немесе басқа банкноттарға жоғалтпай айырбастауға болады, бірақ шетелдіктер ешқандай айырбастау жасай алмады. Алайда, көптеген ганалықтар үлкен мөлшерде cedi жинап алып, оның барлығын айырбастауға тырысса, жазаланбасқа қорқып, ақшаларының көп бөлігін өртеп жіберді. Басқа көптеген ганалықтар банктерден «келешекте төленетін түбіртектерді» алды, бірақ ешқашан өтемақы алмады. Бұл тәркілеудің себебі – гүлденген қара нарықтың алдын алу болды. Алайда, ақшалай тұрғыдан алғанда, валюта тәркілеуі экономикадағы қолма-қол ақшаны азайтады және осылайша инфляция қарқынын баяулатады. 50 cedi банкноты тәркіленгеннен кейін 20 cedi банкноты ең жоғары номиналды cedi болды, бірақ оның көшедегі құны шамамен $0,35 (АҚШ) құрады.

The first cedi was replaced in 1967 by a "new cedi" which was worth 1.2 first cedis. This allowed a decimal conversion with the pound, namely 2 second cedis = 1 pound. The change also provided an opportunity to remove Kwame Nkrumah's image from coins and notes. The second cedi was initially pegged to sterling at a rate of ₵2 = £1. However, within months, the second cedi was devalued to a rate of ₵2.45 = £1, less than the initial value of the first cedi. This rate was equivalent to ₵1 = 0.98 U. S. dollars and the rate to the dollar was maintained when sterling was devalued in November 1967. Further pegs were set of $0.55 in 1971, $0.78 in 1972, and $0.8696 in 1973 before the currency was floated in 1978. High inflation ensued, and so the cedi was re pegged at ₵2.80 = $1.00. The cedi's value continued to be eaten away on the black market. In the early 1980s, the government started cracking down hard on the retail of products at prices other than the official established sale price (also known as price controls). This had the effect of driving nearly all commerce underground, where black market prices for commodities were the norm, and nothing existed on store shelves. By 1983 the cedi was worth about 120 to one U. S. dollar on the black market, a pack of cigarettes cost about ₵150 (if they could be found), but the bank rate continued at ₵2.80 = $1.00. Finally, with foreign currency completely drying up for all import transactions, the government was forced to begin a process of gradual devaluation, and a liberalization of its strict price controls. This process ended in 1990 with a free float of the cedi against foreign currencies. Inflation continued (see the exchange rate chart) until by July 2007, one US dollar was worth about ₵9500, and a transition to the third cedi was initiated. In 1979 a currency confiscation took place. New banknotes were issued which were exchanged for old ones at a rate of 10 old notes for 7 new ones. Coins and bank accounts were unaffected. A second confiscation took place in 1982, when the ₵50 note (the highest denomination) was demonetized. Ghanaians, in theory, could exchange any number of ₵50 notes for coins or other banknotes without loss, but foreigners could not make any exchange. However, many Ghanaians who were hoarding large amounts of cedis feared reprisal if they tried to convert all of it, and so simply burned a lot of their money. Many other Ghanaians received "promise payment notes" from the banks, but never received compensation. This confiscation was publicly justified as a means to create a disincentive for the flourishing black market. However, from a monetary perspective, currency confiscations have the effect of reducing the available cash in the economy, and thereby slowing the rate of inflation. After the ₵50 note confiscation, the ₵20 note was the highest cedi denomination, but had a street value of only about $0.35 (U. S.)

50 cedi банкноты тәркіленгеннен кейін үкімет 20 немесе тіпті 10 cedi банкнотын да тәркілеуі мүмкін деген қорқыныш болды. Бұл қорқыныш, жылдық инфляция шамамен 100%-ға жеткенімен бірге, ганалықтардың өз елінің валютасына деген сенімін жоғалтты. Кейбір мәмілелер тек сол кезде ғана шетел валютасымен жасалуы мүмкін болды (бұл техникалық тұрғыдан заңсыз болса да), ал басқа, әдеттегі мәмілелер бартерге қайта оралды. 1991 жылы 10, 20, 50 және 100 cedi монеталары енгізілді, содан кейін 1996 жылы 200 және 500 cedi монеталары енгізілді. Бұл алты номинал 2007 жылға дейін айналымда болды. Алайда 10 cedi (~0,1 АҚШ центі) және 20 cedi (~0,2 АҚШ центі) монеталары олардың шағын құнына байланысты көрінбеді.

Үшінші CED (GHS), 2007 қазіргі уақытқа дейін

Рампиантты инфляцияның нәтижесінде екінші седи бастапқы құнының аз бөлігіне дейін құнсызданып қалды. Үкімет валютадан төрт нөлді "кесіп" тастау үшін үшінші седиге ауысуға шешім қабылдады. Жаңа валюта үшінші седи ретінде емес, ресми түрде "Гана седиі" (GH₵) деп аталады, ал екінші седи ресми түрде "жаңа седи" деп танылған. 2007 жылдың екінші жартысында екінші және үшінші седилер заңды төлем құралы болып саналды, өйткені ескі валюта біртіндеп айналымнан алынып жатты. 2007 жылдың желтоқсан айының соңында барлық ескі монеталар мен банкноттардың 90% астамы айналымнан алынды. 2008 жылдың қаңтарынан бастап ескі банкноттарды тек банктерде ғана айырбастауға болады және олар енді заңды төлем құралы емес. 2010 жылдың 14 мамырында GH₵2 банкноты орта деңгейдегі номиналды банкнотқа деген қажеттілікті қанағаттандыру және GH₵1 банкнотының үлкен көлемін басып шығарудың жиілігі мен оған байланысты шығындарды азайту үшін шығарылды. Жаңа номиналдың енгізілуі Гананың бірінші президенті Кваме Нкруманың туғанына 100 жыл толуының аяқталуымен бірге болды және "Доктор Кваме Нкруманың туғанына 100 жыл" деген естелік мәтіні бар. "Тұрақты жоғары инфляция" мен "валютаның үнемі құнсыздануы" кезеңдеріне байланысты Гана Банкі 2019 жылдың 29 қарашасында жаңа 2 седи монетасымен қатар жаңа 100 және 200 седи банкноттарын шығаруды жариялады. Қазіргі 1 және 2 седи банкноттары заңды төлем құралы болып қала береді, бірақ шығындарды азайту үшін бұл номиналдар біртіндеп монеталармен алмастырылады. Үшінші седи енгізілгеннен бері үнемі құнсыздануда. 2014 жылы инфляция жылдам өсті, нәтижесінде үшінші седидің құны бастапқы құнының төрттен бір бөлігіне дейін төмендеді. 2014 жылдың соңғы тоқсанында валютаның құнсыздануы уақытша тоқтатылды, себебі Ганаға ХВҚ-ның кезекті көмегі күтілуде. Төмен сатып алу қабілетіне байланысты бір песева монетасы айналымда сирек кездеседі. 2021 жылдың қыркүйегінде Гана Банкі олардың тиісті номиналды монеталарын пайдалануға ынталандыру үшін GH₵1 және GH₵2 банкноттарын айналымнан шығару процесін бастады. 2022 жылдың тамызында инфляцияның үдеуі және экономикалық басқарудың нашарлауы седидің құнын 10 АҚШ центіне дейін төмендетті (GH₵10 = 1 АҚШ доллары). 2022 жылға қарай Гана Статистикалық қызметінің мәліметінше, жылдық инфляция деңгейі 37,2% құрады, бұл 2001 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш. 2022 жылдың қазанында седи әлемдегі ең нашар көрсеткішті валютаға айналды, 2021 жылдың соңынан бері АҚШ долларына қатысты құнының 60% -ын жоғалтты. 2022 жылғы айырбас бағамы АҚШ долларына шамамен GH₵15 болды.

Because of the rampant inflation in the decades before the exchange the second cedi was only worth a small fraction of its original value. The government decided to "cut" four zeros off the currency by switching to the third cedi. The new currency was not introduced as the third cedi but is instead officially called the "Ghanaian cedi" (GH₵), in contrast to the second cedi that was officially known as the "new cedi". In the second half of 2007 both the second and third cedi were legal tender as the old currency was being gradually withdrawn. At the end of December 2007, more than 90% of all old coins and notes had been withdrawn. From January 2008 old banknotes could only be exchanged at banks and were no longer legal tender. On 14 May 2010, a GH₵2 banknote was issued to meet public need for an intermediate denomination and reduce the frequency, and associated cost, of printing large volumes of the GH₵1 banknote. The introduction of the new denomination coincided with the conclusion of the year long centenary celebrations of the birth of Kwame Nkrumah, Ghana's first president, and has the commemorative text "Centenary of the Birth of Dr. Kwame Nkrumah". Due to periods of "sustained high inflation" and "perennial depreciation of the currency", the Bank of Ghana on 29 November 2019, announced the issuance of a new 2 cedi coin and as well as new 100 and 200 cedi banknotes. Existing 1 and 2 cedi banknotes remain legal tender, though these denominations will be gradually replaced by coins to reduce costs. The third Cedi has been losing value continuously since it was introduced. In 2014, the inflation rose rapidly as the value of the third cedi fell to a fourth of its original value. The devaluation was temporarily halted in the last quarter of 2014 as the currency stabilized due to a pending IMF bailout of Ghana. Due to its negligible purchasing power, the one pesewa coin is rarely seen in circulation. In September 2021, the Bank of Ghana began the process of withdrawing GH₵1 and GH₵2 notes from circulation to encourage the use of coins of their corresponding face values. In August 2022, accelerating inflation and continued economic mismanagement has caused the cedi's value to drop to 10 U. S. cents (GH₵10 = US$1). as of 2022, the annual inflation rate of 37.2% as reported by the Ghana Statistical Service was the highest since 2001. By October 2022, the cedi became the world's worst performing currency, having lost 60% of its value relative to the U. S. dollar since the end of 2021. The exchange rate as of 2022 was about GH₵15 per U. S. dollar.

Монеталар

Гана Банкі 1958 жылдан бері Гананың барлық монеталарын шығарып келеді. Жалпы айналымдағы монеталардан өзге, банк ескерткіш монеталар да шығарды. Бұл арнайы монеталар шиллингтер (1958), кроналар (1965), фунттар (1958–1977), сикалар (1997–2003) және седилер (2013–) түрінде шығарылды. Гана Банкі 1965 жылдан кейін соғылған ескерткіш фунттармен қатар мерейтойлық тәждер мен сикаларды заңды төлем құралы ретінде қарастырған-жоқпы, әлде оларды жай ғана медальондар деп санаған-жоқпы, бұл белгісіз. Бұл тізімге тек жалпы айналымда болған немесе болатын монеталар ғана енгізілген. Шығарылған жылдар көрсетілген кезеңде монеталар әр жыл сайын соғылғанын емес, аталған кезеңде бірнеше рет шығарылғанын көрсетеді. Кейбір монеталар шығарылғаннан кейін бірнеше жыл сақталып, содан кейін айналымға жіберіледі. Осының салдарынан, жалпы айналымда бір шығарылған жылдан бастап тозығы жеткен және жаңа түйіндегі монеталардың бірдей болуы мүмкін. Гана Банкі мөр басылған монеталарды қажет болғанға дейін сақтап тұра ма, әлде ескі шығарылған жылмен монеталарды тізбектей мөрмен таңбалай ма, туралы ешқашан мәлімдеме жасаған емес.

Бірінші кеди (1965-67)

Бірінші бөлім Сурет Құны Сипаттама Шығарылған күні Алдыңғы жағы Артқы жағы Металл Салмағы Диаметрі Шеті 5 песе Kwame Nkrumah CIVITATIS GHANIENSIS CONDITOR Kwame Nkrumah Бес қабырғалы жұлдыз Монетаның номиналы & 1965 Мыс-никель 4,1 г 22 мм Тегіс 19 шілде 1965 10 песе 3,2 г 20 мм Тісті 25 песе 8,65 г 27,4 мм 50 песе 13,9 г 32 мм Қабырғалы

Екінші кеді

Екінші cedi
Сипаттамасы Құндылығы Шығарылған жылдары Беткі жағы Артқы жағы Материалы Салмағы Диаметрі Шеті
pesewa Адова барабандары ГАНАҚЫЗДЫҚ және ӘДІЛДІК Бес қанатты жұлдыз Монетаның құны & Шығарылған жылы Мыс 2.9 г 20.2 мм Тегіс 1967
1 pesewa 5.72 г 25.47 мм 1967–1979
2 1/2 pesewas Какао жемістері ГАНАҚЫЗДЫҚ және ӘДІЛДІК Гананың елтаңбасынан алынған қалқан Монетаның құны & Шығарылған жылы Мыс-никель 3.2 г 19.5 мм 1967
5 pesewas 2.85 г 19 мм Тісті 1967–1975
10 pesewas 5.6 г 23.5 мм 1967–1979
20 pesewas 11.2 г 28 мм
50 pesewas 12.5 г 32 мм Жіңіштелген 1979
1 cedi Сиыр қабығы ГАНАҚЫЗДЫҚ және ӘДІЛДІК Латунь 11.9 г 30 мм Тегіс

Үшінші серия

Жаңа монеталар 1 песева (100 ескі седи), 5 песева (500), 10 песева (1000), 20 песева (2000), 50 песева (5000), 1 седи (10000) және 2 седи (20000).

Банкноттар

Гана Банкі 1958 жылдан бері Гананың барлық банкноттарын шығарып келеді. Гана банкноттарының көпшілігі жалған ақшаға қарсы технологиялық күрестің барысында жыл сайынғы шығарылымдар арасында сәл өзгеріске ұшырайды. Банкноттарға қойылған қол Гана Банкінің басшысы ауысқанда өзгереді. Мұндай өзгерістер жиі болады және осы тізімге енгізілмейді. Шығарылған жылдар серияның аталған кезеңде әр жыл сайын басылғанын емес, банкноттың берілген кезеңде бірнеше рет қолданысқа енгізілгенін көрсетеді.

Валюталық бағамдар тарихы

+АҚШ долларының 1 АҚШ долларына шаққандағы тарихи құны Гананың цедисі күні. Дата Cedi АҚШ долларына шаққандағы. Бірінші цеди (Cedi) 1965 0.824 1967 0.714 Екінші цеди (Жаңа цеди) 1970-жылдар ~1.000 (0.833-тен 1.111-ге дейін) 1980 2.80 Банктік ставка (~20 Қара нарық) 1983 30.00 Банктік ставка (~120 Қара нарық) (қазан 1983) 1984 35.00 (наурыз 1984) 38.50 (тамыз 1984) 50 (желтоқсан 1984) 1985 50–60 1986 90 1987 150–175 1988 175–230 1989 230–300 1990 300–345 1991 345–390 1992 390–520 1993 555–825 1994 825–1050 1995 1050–1450 1996 1450–1750 1997 1750–2250 1998 2250–2350 1999 2350–3550 2000 3550–6750 2001 6750–7300 2002 7300–8450 2003 8450–8850 2004 8850–8900 2005 8900–9500 2006 9500–9600 2007 9300–9600

+ Гана цедисі (Үшінші цеди) Жыл 1 қаңтар 1 мамыр 1 1 қыркүйек 1 қазан 2008 0.930 1.005 1.155 1.159 2009 1.265 1.460 1.465 0.688 2010 1.430 1.425 1.440 1.429 2011 1.486 1.496 1.535 1.597 2012 1.639 1.855 1.932 1.893 2013 1.905 1.974 2.150 2.179 2014 2.353 2.823 3.723 3.219 2015 3.215 3.847 3.831 3.780 2016 3.809 3.789 3.963 3.963 2022 6.200 7.550 10.051 3.100 2023 11.000 12.100 14.01 15.243