Кіріспе

Клейборн де Борда Пелл (22 қараша 1918 - 1 қаңтар 2009) – американдық саясаткер және жазушы. 1961 жылдан 1997 жылға дейін Род-Айленд штатынан АҚШ сенаторы болып алты рет қызмет етті. Ол 1972 жылғы заң жобасын ұсынған, ол американдық студенттерге қаржылық көмек көрсететін Basic Educational Opportunity Grant бағдарламасын реформалады; оның білім беру саласындағы еңбегі үшін 1980 жылы осы бағдарлама Пелл атымен аталып, осылай сақталды. Демократиялық партия мүшесі Пелл Род-Айленд штатының тарихында ең ұзақ қызмет еткен АҚШ сенаторы болып табылады.

Ерте өмір және білім

Клейборн Пелл 1918 жылғы 22 қарашада Нью-Йорк қаласында дүниеге келді. Ол Матильда Бигелоу мен дипломат және конгрессмен Герберт Пеллдің ұлы болды. Пеллдің отбасы мүшелеріне Джон Фрэнсис Хамтрамк Клейборн, Джордж Миффлин Даллас және Натаниел Герберт Клейборн кірді. Ол ағылшын математигі Джон Пеллдің және сенатор Уильям К. К. Клейборнның тікелей ұрпағы еді. Конгресс жазбаларында ол Сиваной тайпасының басшысы I Вэмпадждың тікелей ұрпағы екені де көрсетілген. 1927 жылы Пеллдің ата-анасы ажырасып, анасы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің командирі, Сент-Луис қаласының Хьюго В. Кёлермен қайтадан үйленді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кёлер Ресейдегі азаматтық соғыс кезінде Әскери-теңіз барлау қызметі мен Мемлекеттік департаментте қызмет етті, содан кейін Польшаға Әскери-теңіз атташесі болып тағайындалды. 1920 жылдары "Әскери-теңіз күштеріндегі ең бай офицер" деп аталған Кёлер Австрияның тәждік ханзадасы Рудольфтың заңсыз ұлы болды деген қауесет тарады, сонымен қатар ол 1917 жылғы Революциядан кейін Романовтардың Ресей империясынан қашуына көмектескен делінеді. Пелл Род-Айленд штатының Миддлтаун қаласындағы Санкт-Джордж мектебінде оқыды және 1940 жылы Принстон университетін тарих мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен аяқтады. Пеллдің жоғары оқу орнындағы дипломдық жұмысы "Маколей және құлдық мәселесі" деп аталды. Принстон университетінде оқығанда ол Колониялық клубтың және американдық Виг Клиософиялық қоғамының мүшесі болды, сондай-ақ регби командасында ойнады.

Колледжден кейінгі өмір

Принстон университетін бітіргеннен кейін Пелл Оклахома штатында мұнай алабында жұмыс істеді.

Бірдей киінген қызмет

Пелл 1941 жылғы 12 тамызда, жапондықтардың Перл-Харборға шабуыл жасауына төрт ай қалғанда, екінші сыныпты теңізші ретінде АҚШ Жағалау күзетіне қабылданып, қызметке түсті. Пелл кемеде аспаз болып жұмыс істеді, 31 қазанда бірінші сыныпты теңізші болып жоғарылатылды, ал 1941 жылғы 17 желтоқсанда кіші лейтенант (энсин) шеніне кірді. Соғыс жылдары Пеллдің кемелері Солтүстік Атлантикадағы конвойлерді сүйемелдеді, сондай-ақ Сицилияға және Италияның материгіне жасалған одақтас әскерлердің десанттары кезінде амфибиялық операцияларда қатысты. 1942 жылғы 1 қазанда Пелл кіші лейтенант (junior grade) шеніне, ал 1943 жылғы мамырда лейтенант шеніне көтерілді. Итальян тілін жақсы білгендіктен, Пелл Сицилияда азаматтық істер жөніндегі офицер болып тағайындалды, онда пастеризацияланбаған сүт ішкеннен ауырып қалды. 1944 жылдың жазында емделу үшін үйге жіберілді, бірақ соғыс аяқталғанға дейін қайтадан әскери қызметке оралды. Пелл 1945 жылғы 5 қыркүйекте әскери қызметтен босатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол АҚШ Жағалау күзетінің резервінде қалды. Ол капитан шеніне жетіп, 1978 жылы зейнетке шықты.

Жеке өмір және отбасы

1944 жылдың желтоқсан айында Пелл Чарльз Оливер О’Доннелл мен Жозефин Хартфордтың қызы Нула О’Доннеллге үйленді. Олардың төрт баласы болды: Герберт Клейборн Пелл III, Кристофер Томас Хартфорд Пелл, Нуала Даллас Пелл және Джулия Лориллард Вэмпэйдж Пелл. Герберт (11 қыркүйек 1945 – 24 қыркүйек 1999) және Джулия (9 мамыр 1953 – 13 сәуір 2006) өз ата-аналарынан бұрын дүниеден озды. Оның немересі Клей Пелл (Герберттің ұлы) 2014 жылы Род-Айленд штатының губернаторы лауазымына демократтардың ішкі сайлауында жеңіліске ұшырады.

Дипломатиялық жұмыс, қосымша білім

1945 жылдан 1952 жылға дейін ол Чехословакияда, Италияда және Вашингтон қаласында АҚШ Мемлекеттік департаментінде шетелдік қызметкер ретінде қызмет етті. Ол француз, итальян және португал тілдерін еркін меңгерген. 1945 жылы Пелл Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық Ұйым жөніндегі конференциясына қатысты, онда Біріккен Ұлттар Ұйымының хартасы жасалды. 1946 жылы ол Колумбия университетінде халықаралық қатынастар саласында аспирантураны аяқтап, өнер магистрі дәрежесін алды.

Дипломатиялық карьерадан кейінгі өмір

1954 жылы Пелл Халықаралық фискалдық корпорацияның вице-президенті және директорлар кеңесінің мүшесі болып тағайындалды. Ол сондай-ақ Солтүстік Америка газеттер альянсының вице-президенті және директоры қызметін атқарды. Франклин Д. Рузвельт қорының, Форт Тикондерога қауымдастығының және Род-Айленд штатының генерал Рошембоу комиссиясының директоры болды. Бұған қоса, ол Демократиялық ұлттық комитет үшін қаржы жинаушы және кеңесші ретінде жұмыс істеді. Халықаралық құтқару комитетінің вице-президенті болып қызмет етті. Австрияда орналасқан ол 1956 жылғы Венгрия төңкерісінен қашқан босқындарға елден шығуға және жаңа жерге қоныстануға көмектесуге жауапты болды. Пеллдің 1940-1950 жылдардағы дипломатиялық қызметі мен басқа да халықаралық іс-әрекеттері барысында ол кем дегенде алты рет тұтқындалып, түрмеге қамалған, оның ішінде фашистік және коммунистік үкіметтердің ұстауында болды.

Саяси мансап

1960 жылы Пелл зейнеткерлікке шыққан АҚШ сенаторы Теодор Фрэнсис Гриннің орнын жеңіп алды, Демократиялық партияның ішкі сайлауында бұрынғы губернатор Деннис Ж. Робертс пен бұрынғы губернатор және АҚШ сенаторы Ж. Говард Макгратты, ал жалпы сайлауда Род-Айленд Республикалық партиясының бұрынғы төрағасы Рауль Арчэмболды жеңді. Джон Ф. Кеннеди оның көптеген ерекше мінез-құлқы мен сенімдеріне байланысты оны "Американың ең сайлана алмайтын адамы" деп атағанмен, Пелл өте төзімді саясаткер екенін көрсетті. Ол бес рет қайта сайланды, оның ішінде Рут М. Бриггс (1966), Джон Чафи (1972), Джеймс Г. Рейнольдс (1978), Барбара Леонард (1984) және Клодин Шнайдер (1990) үстінен жеңіске жетті. Көбінесе қарсыластары оны тым икемді деп есептегенімен, Пелл үгіт-насихат жұмысындағы тиімділігін көрсетті. Алғашқы науқанында Пелл шетелдегі тәжірибесін де тиімді пайдаланды, көптеген иммигранттар алдында жеке және радио арқылы олардың ана тілінде үгіт жүргізу арқылы әсер етті.

Тұлғасы мен наным-сенімдері

Пелл ерекше нанымдары мен мінез-құлқымен белгілі болды, оның ішінде тозығы жеткен костюмдер кию, қоғамдық көлік пайдалану және байлығына қарамастан арзан, қолданылған автомобильдер сатып алу, сондай-ақ паранормальдық құбылыстарға қызығушылық таныту. Оның паранормальдық құбылыстарға деген қызығушылығын автор Мартин Гарднер сынға алды: «Бірақ менің ойымша, Вашингтонда сенатор Пелл ғылымды психологтардың өте сенімсіздігімен үйлестіруде теңдессіз». Пелл әкесінің белбеуін естелік ретінде киіп жүрді, бірақ Герберт Пеллдің дені сенатор Клейборн Пеллден әлдеқайда ірі болғандықтан, белбеуді әлдеқайда қысқа қылып, екі рет орауына тура келді. Пелл жүгіргенде ерекше киім киетін, соның ішінде твид костюм жакеті. Пеллдің ерекшеліктері туралы тағы бір әңгімеде, Фидель Кастромен кездесудің соңында Пелл Кастроның сигарын алды, өйткені ол оны өзіне сыйлық деп ойлады. Пелл бұл айыптауды жоққа шығарды және Винтер Бергердің сөзін растайтын полиция жазбалары, куәгерлердің көрсетпелері немесе басқа да деректер табылмады. Заңгерлер оған жала жабу туралы сотқа шағымдануға кеңес бергенімен, Пелл бұл ұсыныстан бас тартты, себебі бұл айыптауға қажетсіз назар аударуы мүмкін деп ойлады. Ол 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға, 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңға, Medicare бағдарламасына, 1968 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға және Тургуд Маршаллды АҚШ Жоғарғы сотына тағайындауға үлкен үлес қосты. Сенаттағы қызметінің басында Пелл 1965 және 1966 жылдары теңіз зерттеулерін қолдау және теңіз өнеркәсібін дамыту мақсатында құрылған Ұлттық теңіз грант колледжі бағдарламасының маңызды жақтаушысы болды. Теңіз грант бағдарламасы 20 ғасырдың ортасында океанография және басқа да теңіз ғылымдарының айтарлықтай дамуына көмектесті. Пелл 1973 жылы АҚШ колледж студенттеріне қаржылық көмек беру мақсатында құрылған «Негізгі білім беру мүмкіндіктері гранттарын» құруға белсенді түрде атсалысты, бұл гранттар 1980 жылы Пелл гранттары деп атала бастады. Пелл гранттары бастапқыда түрмедегілерге де гранттар берді, бірақ Конгресс кейіннен бұл ережені жойды. Кейбір жылдары гранттарға қарағанда сұраныс аз болды. Ол Ұлттық өнер және Ұлттық гуманитарлық ғылымдар қоры құруға қатысты заң жобасын ұсынды, сондай-ақ жаппай көлік жобаларын және Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес келетін ішкі заңнаманы қолдады. Пелл барлық американдықтарды медициналық сақтандырумен қамтуды көздеген, федералды үкімет басқаратын денсаулық сақтау бағдарламасын құруды ұсынған екі партиялық «Денсаулық сақтау және қауіпсіздік туралы» заң жобасын қолдаған жиырма бес сенатордың бірі болды. Пелл 1987 жылдан 1995 жылға дейін Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы болды. 1990 жылы ол Сенатқа алтыншы және соңғы мерзімге қайта сайланды. 1996 жылы, Сенаттағы соңғы жылында Пелл бір жынысты некелерді заңды түрде тануға тыйым салған «Некеге қорғау туралы» заңға қарсы дауыс берді. Пелл 1996 жылы қайта сайланудан бас тартып, 1997 жылдың 3 қаңтарында зейнеткерлікке шықты. Пелл үздіксіз отыз алты жыл Сенатта қызмет етті, бұл оны Род-Айленд тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен АҚШ сенаторы етті. Оның орнын Джек Рид басты.

Зейнеткерлік және өлім

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Пелл Ньюпортта тұрып, Миддлтаундағы Сент-Колумба шіркеуінің паствушісі болды. Ол кейде өзі мүше болған ұйымдардың қоғамдық іс-шараларына қатысты. Сонымен қатар, ол Salve Regina университетінде ерекше қонақ профессор болып жұмыс істеді. Өмірінің соңына қарай оған Паркинсон ауруы диагнозы қойылды. Клейборн Пелл 2009 жылдың 1 қаңтарында дүние салды. Оның жаназасы Ньюпорттағы Троица шіркеуінде өтті. Пеллдің отбасы мүшелерімен бірге, бұрынғы президент Билл Клинтон, сенатор Эдвард Кеннеди және сол кездегі вице-президентке сайланған Джо Байден оны жоқтап сөз сөйледі. Ол Миддлтаундағы (Род-Айленд) Сент-Колумба (Эпископальдық) шіркеуінде (Беркли еске алу шіркеуінде) ұлы Герберт пен қызы Джулияның қабірлеріне жақын жерленді, олар одан бұрын қайтыс болған еді. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай "Нью-Йорк Таймс" газеті Пеллді "Род-Айленд тарихындағы ең беделді саясаткер" деп атады.

Жарияланған еңбектер

Сенатор Пелл үш кітаптың авторы болды: «Мегаполис: Суперқалалар және ертеңгі көлік» (1966), «Жеті теңіздің үлкен сынағы» (1966), (бірлескен авторлық), және «Билік және саясат: Американың әлемдік істердегі рөлі» (1972). 1983 жылы Пеллге Америка кітапханалар қауымдастығының құрметті мүшелігі тағайындалды. 1987 жылы Пелл БҰҰ Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасының «Global 500» құрметті тізіміне енді, ол марапаттың алғашқы жылы болды. 1988 жылы Пелл шетел тілдерін оқыту жөніндегі Солтүстік-Шығыс конференциясынан NEA, NEH және Пелл шәкіртақы бағдарламасын құрудағы еңбегі үшін шетел тілдерін қолдау сыйлығын алды. 1994 жылдың 14 қазанында президент Билл Клинтон Пеллге Президенттік азаматтар медалін табыс етті. Род-Айленд штатындағы Ньюпорт көпірі Клейборн Пелл көпірі деп аталып, Сальве-Регина университетінде Халықаралық қатынастар және қоғамдық саясат орталығы Пелл атымен құрылды. Сонымен қатар, 2013 жылы ашылған Ньюпорттың Клейборн Пелл бастауыш мектебі оның құрметіне аталды. Пелл француз Құрметті легионының рыцары болды. Ол сондай-ақ Италия Корольдік орденінің Ұлы крестімен марапатталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жағалау күзетіндегі қызметі үшін алған наградалары: Америка қорғаныс медалі, Америка кампаниясы медалі, Еуропа, Африка және Таяу Шығыс кампаниясы медалі және Екінші дүниежүзілік соғыс Жеңіс медалі.

Мүшеліктер

Пелл Род-Айленд штатының Цинциннати қоғамының мүшесі болды. Пелл сонымен қатар Род-Айленд штатының Колониялық соғыстар қоғамының құрметті өмір бойына мүшесі, әрі Spouting Rock Beach Association (Бейлидің жағажайы) және Ньюпорт оқу үйінің мүшесі болды.