Иерусалим тарихының кестесі

Кіріспе

Иерусалим тарихының уақыт жолағы

Бұл Иерусалим тарихындағы маңызды оқиғалардың уақыт жолағы; тарихында он алты рет талас болған қала. Ұзақ тарихы барысында Иерусалим екі рет қиратылған, 23 рет қоршауға алынған, 52 рет шабуылға ұшыраған, ал 44 рет басылып алынып, қайтадан босатылған.

Кальколитті

4500–3500 б.з.д.: Гихон бұлағының жанында алғашқы елді мекен құрылды (ең ерте археологиялық куәліктер).

Қола дәуірі: Қанахандық қала

Б.з.д. 2000 ж. қала туралы алғаш рет Рушалимум атауымен Орта патшалық Египеттің қарғыс жазуларында айтылған; бірақ Рушалимумның Иерусалим екендігі күмәнді. Атының семит түбірі S L M, қазіргі араб және еврей тілдеріндегі "салам" немесе "шалом" сөздеріндей "бейбітшілік" немесе қанаандықтардың кеш құдайы Шалимді білдіруі мүмкін деп есептеледі. Б.з.д. 1850 ж. шамасында: "Жаратылыс" кітабында айтылғандай, Ысқақтың құрбандыққа шалынуы Мория тауында болған (Құранның уақыт белгісін қараңыз). Діни ғалымдар бұл таудың Иерусалимде орналасқандығын жиі түсіндіреді, бірақ бұл пікір даулы. Б.з.д. 1700–1550 ж.: Манетоның (Жозефтің "Апионға қарсы" еңбегі арқылы) мәліметінше, гиксостар бұл аймаққа шабуыл жасайды. Б.з.д. 1550–1400 ж.: Иерусалим Мысырдың вассалына айналады, себебі Мысырдың Жаңа патшалығы Мысырды қайта біріктіріп, Ахмоз I және Тутмос I басшылығымен Левантқа кеңейеді. Б.з.д. 1330 ж.: Амарна хаттарында Иерусалимнің (кейін Урусалим деп аталған) қанаандық билеушісі Абди-Хеба мен Аменхотеп III арасындағы хат алмасу қаланың Жаңа Мысыр патшалығының вассалы болғанын көрсетеді.

Темір дәуірі

1178 ж.б.э.: Рамзес III мен Теңіз халықтары арасындағы Джахи (Канаан) шайқасы қола дәуірінің құлдырауы кезінде Леванттағы Жаңа Мемлекеттің ықпалының төмендеуінің басталуын көрсетеді (Мединет Хабу ғибадатханасының Солтүстік қабырғасында және Харрис папирусінде бейнеленген). шамамен 1000 ж.б.э.: Киелі кітапқа сәйкес, Иерусалим ебустіктермен қоныстанған және Ебус деп белгілі болған.

Тәуелсіз Исраил астанасы

Иерусалим Яһуда патшалығының астанасы болды, ал Киелі кітапта айтылғандай, алғашқы онжылдықтарда Дәуіт әулетінен шыққан патшалар билеген Яһуда мен Израильдің біріккен патшалығының да астанасы болды. б.з.д. 1010 ж.: Дәуіт патша Иерусалимге шабуыл жасап, оны басып алады. Иерусалим Дәуіт қаласы және Израильдің біріккен патшалығының астанасы болады. Яһуданың Ахаз патшасы Жаңа Ассирия империясының Тиглат-Пилезер III-ге қаланы Израильдің Пекахы мен Арамның Резинінен қорғауды өтінеді. Тиглат-Пилезер III кейіннен Леванттың көп бөлігін жаулап алады. Осы кезде, Иерусалимнен батысқа қарай 20 шақырым жердегі Гезер қамалы, Нимрудтағы Ассирия патша сарайының тас рельефінде бейнеленген. б.з.д. 712 ж.: Силоам туннелі Гихон бұлағынан қалаға су жеткізу үшін салынды. Киелі кітапта бұл туннельді Езекия патша Ассириялықтардың қамалына дайындалу үшін, сондай-ақ Иерусалимнің бекіністерін Тиропеон аңғары арқылы бүгінгі Сион тауы деп аталатын төбеге дейін кеңейту үшін салғаны айтылады. б.з.д. 712 ж.: Иерусалимді Ассириялықтар қамалдады – Жаңа Ассирия патшасы Сеннахирим қаланы қамалдағаннан кейін Иерусалим Жаңа Ассирия империясына құрмет көрсетуді жалғастырды. б.з.д. 670 ж.: Иерусалимнің билеушісі Манаса, күдікпен қаралып, адалдықсыздық жасады деген айыппен Ассирия патшасына тізгінмен жеткізілді. б.з.д. 627 ж.: Ашурбанипалдың өлімі және Набополасардың сәтті көтерілісі Жаңа Ассирия империясын Жаңа Вавилон империясымен алмастырды. б.з.д. 609 ж.: Иерусалим Мысырдың жиырма алтыншы династиясының империясының бір бөлігіне айналады, өйткені Яһуданың Жосиясы Мегиддо шайқасында Перғауын Нехо II әскерімен қаза тапты. Жосияның ұлы Ехоахаз Мысырлықтармен тақтан алынып, оның орнына ағасы Ехоақым Иерусалимнің патшасы болады. б.з.д. 605 ж.: Иерусалим Кархемиш шайқасында Нехо II Набуходоносор II-ге жеңілгеннен кейін өзінің салық төлеу міндеттемесін Жаңа Вавилондықтарға қайта бағыттайды. б.з.д. 599–597 жж.: бірінші Вавилон қамалы – Набуходоносор II 601 жылы Жаңа Вавилондықтардың Египетке жасаған сәтсіз шабуылынан туындаған Яһуда патшалығы мен Леванттағы басқа қалалардағы көтерілісті басып тастады. Иерусалимнің патшасы Ехония Бабылға жер аударылды. б.з.д. 587–586 жж.: екінші Вавилон қамалы – Набуходоносор II Перғауын Апристің Яһудаға басып кіру әрекетіне қарсы күресті. Иерусалим, Бірінші ғибадатхананы қоса алғанда, көбінесе қиратылды, ал қаланың көрнекті азаматтары Бабылға жер аударылды (Набуходоносордың жылнамасын қараңыз). б.з.д. 582 ж.: Яһуданың Вавилондық губернаторы Гедалия өлтірілді, бұл Египетке босқындардың ағылуына және үшінші депортацияға әкелді.

Jerusalem becomes the capital of the Kingdom of Judah and, according to the Bible, for the first few decades even of a wider united kingdom of Judah and Israel, under kings belonging to the House of David. c. 1010 BCE: biblical King David attacks and captures Jerusalem. Jerusalem becomes City of David and capital of the United Kingdom of Israel. after Ahaz of Judah appeals to Tiglath Pileser III of the Neo Assyrian Empire to protect the city from Pekah of Israel and Rezin of Aram. Tiglath Pileser III subsequently conquers most of the Levant. At around this time, the Siege of Gezer, 20 miles west of Jerusalem, is recorded on a stone relief at the Assyrian royal palace in Nimrud. c. 712 BCE: The Siloam Tunnel is built in order to keep water from the Gihon Spring inside the city. According to the Bible the tunnel was built by King Hezekiah in preparation for a siege by the Assyrians, along with an expansion of Jerusalem's fortifications across the Tyropoeon Valley to enclose the hill today known as Mount Zion. 712 BCE: Assyrian Siege of Jerusalem – Jerusalem pays further tribute to the Neo Assyrian Empire after the Neo Assyrian King Sennacherib laid siege to the city. c. 670 BCE: Manasseh, the ruler of Jerusalem, is brought in chains to the Assyrian king, presumably for suspected disloyalty. c. 627 BCE: The death of Ashurbanipal and the successful revolt of Nabopolassar replaces the Neo Assyrian Empire with the Neo Babylonian Empire. 609 BCE: Jerusalem becomes part of the Empire of the Twenty sixth dynasty of Egypt after Josiah of Judah is killed by the army of Pharaoh Necho II at the Battle of Megiddo. Josiah's son Jehoahaz of Judah is deposed by the Egyptians and replaced as ruler of Jerusalem by his brother Jehoiakim. 605 BCE: Jerusalem switches its tributary allegiance back to the Neo Babylonians after Necho II is defeated by Nebuchadnezzar II at the Battle of Carchemish. 599–597 BCE: first Babylonian siege – Nebuchadnezzar II crushed a rebellion in the Kingdom of Judah and other cities in the Levant which had been sparked by the Neo Babylonians failed invasion of Egypt in 601. Jehoiachin of Jerusalem deported to Babylon. 587–586 BCE: second Babylonian siege – Nebuchadnezzar II fought Pharaoh Apries's attempt to invade Judah. Jerusalem mostly destroyed including the First Temple, and the city's prominent citizens exiled to Babylon (see Nebuchadnezzar Chronicle). 582 BCE: Gedaliah the Babylonian governor of Judah assassinated, provoking refugees to Egypt and a third deportation.

Александр, Птолемейлер және Селевкидтер тұсында

332 ж.б.д.: Иерусалим Персияның Дарий III империясын басып алу кезінде Ұлы Ескендірге бағынды. Ескендірдің әскерлері Тир қамалынан кейін Египетке жол тартқанда Иерусалимді қиындықсыз алды (б.з.д. 332 ж.). 323 ж.б.д.: Қала Митиленнің Лаомедон билігіне өтеді, оған Ескендірдің өлімінен және Диадохилер арасындағы Вавилонның бөлісуінен кейін Сирия провинциясының басқаруы тапсырылды. Бұл бөліс екі жылдан кейін Трипарадис бөлісінде қайта расталды. 320 ж.б.д.: Египет сатрапы Птолемей I Сотер және Птолемейлік мемлекеттің негізін қалаушы генерал Никанор Сирияны, соның ішінде Иерусалимді басып алып, Лаомедонды тұтқынға алды. 315 ж.б.д.: Антигонид әулеті Птолемей I Сотер Сириядан, Иерусалимді қоса, шығып кеткеннен кейін және Антигон I Монофтальмус Диадохилердің үшінші соғысы кезінде шабуыл жасағаннан кейін қаланың бақылауын алды. Антигон I Монофтальмустың қол астындағы Вавилонның әкімі Селевк I Никатор Птолемейге қосылу үшін Египетке қашып кетті. 312 ж.б.д.: Птолемей I Сотер Антигонның ұлы Димитрийді Газа шайқасында жеңгеннен кейін Иерусалимді қайта басып алды. Бұл шайқасқа Птолемейдің қолбасшылығындағы адмирал Селевк I Никатор да қатысқан болуы мүмкін, себебі шайқастан кейін оған 800 жаяу әскер және 200 салт атты әскер берілді, ол дереу Вавилонға сапар шегіп, Селевки империясын құрды. 311 ж.б.д.: Антигонид әулеті Антигон I Монофтальмнан жеңілгеннен кейін Птолемей Сириядан қайтып келгеннен кейін қаланың бақылауын қайта алды және бейбіт келісімге келді. 302 ж.б.д.: Птолемей үшінші рет Сирияға шабуыл жасады, бірақ Антигонның Лисимахқа (диадохилердің тағы біреуі) қарсы жеңіске жеткені туралы жалған хабардан кейін көп ұзамай қайта эвакуацияланды. 301 ж.б.д.: Иерусалимді қоса алғанда, Сирияның (Оңтүстік Сирия) Коэле Сириясын Птолемей I Сотер Антигон I Монофтальмустың Ипсус шайқасында қаза болғаннан кейін қайта басып алды. Птолемей шайқасқа қатыспады, жеңімпаздар Селевк I Никатор мен Лисимах Антигонид империясын бөлісіп алды, ал Оңтүстік Сирия Селевкид империясының бір бөлігі болуға тиіс болды. Селевк өзіне тиесілі аймақты жаулап алуға тырыспаса да, Птолемейдің алдын ала әрекеті екі көшбасшының мұрагерлері арасында б.з.д. 274 ж. басталган Сирия соғыстарына әкелді. 219–217 ж.б.д.: Сирияның солтүстік бөлігі 219 жылы Птолемей IV Филопатордың атынан провинцияны басқарған Этолияның әкімі Теодоттың сатқындығы арқылы Селевкид империясына берілді. Селевкилер Египетке шабуыл жасады, бірақ 217 жылы Рафия шайқасында жеңілді. 200 ж.б.д.: Иерусалим Паниум шайқасынан кейін Селевкид империясының бақылауына өтті (Бесінші Сирия соғысының бөлігі), онда Ұлы Антиох III Птолемейлерді жеңді. 175 ж.б.д.: Антиох IV Эпифан әкесінен кейін Селевкид империясының патшасы болды. Ол Селевкидтердің яһуди дінін жоюға жасаған күш-жігерін күшейтті. Ол яһуди бас діни қызметкері Ония III-ті үш жылдан кейін Менелаймен ауыстырды. Ол сенбі күні мен сүндетке тыйым салды, Иерусалимді тонады және тонағаннан кейін Екінші ғибадатханада Зевске құрбандық тақ орнатты. 167 ж.б.д.: Маккабейлер көтерілісі Антиох IV патшаның Селевкидтік грек үкіметінің өкілі Маттафиядан грек құдайларына құрбандық шалуды сұрағанда басталды; ол бас тартты, мұны жасауға батылданған яһудиді өлтірді және осы әрекетті талап еткен үкімет өкіліне шабуыл жасады. Бұл Уади Харамия шайқасына әкелді. 164 ж.б.д. 25 Кислев: Бет-Зур шайқасынан кейін Маккабейлер Иерусалимді басып алып, ғибадатхананы қайта бағыштады (Хануканы қараңыз). Хасмонейлер Иерусалимнің бір бөлігін, ал Селевкидтер Акраны (бекініс) және қаланың көп бөлігін өздеріне сақтап қалды. 160 ж.б.д.: Еласа шайқасында Яһуда Маккавей қаза тауып, Селевкидтер Иерусалимнің барлық бөлігін қайта басып алды, бұл Маккабейлер көтерілісінің аяқталуын білдірді. 145–144 ж.б.д.: Александр Балас Антиохия шайқасында (империяның астанасы) Мысырдың Птолемей VI Филометормен одақтасқан Димитрий II Никатордан жеңіліске ұшырады. Келесі жылы Парфияның Митрадат I Селеукияны (Селевкид империясының бұрынғы астанасы) басып алды, бұл Димитрий II Никатордың қалған империядағы билігін әлсіретті.

332 BCE: Jerusalem capitulates to Alexander the Great, during his six year Macedonian conquest of the empire of Darius III of Persia. Alexander's armies took Jerusalem without complication while travelling to Egypt after the Siege of Tyre (332 BC). 323 BCE: The city comes under the rule of Laomedon of Mytilene, who is given control of the province of Syria following Alexander's death and the resulting Partition of Babylon between the Diadochi. This partition was reconfirmed two years later at the Partition of Triparadisus. 320 BCE: General Nicanor, dispatched by satrap of Egypt Ptolemy I Soter and founder of the Ptolemaic Kingdom, takes control of Syria including Jerusalem and captures Laomedon in the process. 315 BCE: The Antigonid dynasty gains control of the city after Ptolemy I Soter withdraws from Syria including Jerusalem and Antigonus I Monophthalmus invades during the Third War of the Diadochi. Seleucus I Nicator, then governor of Babylon under Antigonus I Monophthalmus, fled to Egypt to join Ptolemy. 312 BCE: Jerusalem is re captured by Ptolemy I Soter after he defeats Antigonus' son Demetrius I at the Battle of Gaza. It is probable that Seleucus I Nicator, then an Admiral under Ptolemy's command, also took part in the battle, as following the battle he was given 800 infantry and 200 cavalry and immediately travelled to Babylon where he founded the Seleucid Empire. 311 BCE: The Antigonid dynasty regains control of the city after Ptolemy withdraws from Syria again following a minor defeat by Antigonus I Monophthalmus, and a peace treaty is concluded. 302 BCE: Ptolemy invades Syria for a third time, but evacuated again shortly thereafter following false news of a victory for Antigonus against Lysimachus (another of the Diadochi). 301 BCE: Coele Syria (Southern Syria) including Jerusalem is re captured by Ptolemy I Soter after Antigonus I Monophthalmus is killed at the Battle of Ipsus. Ptolemy had not taken part in the battle, and the victors Seleucus I Nicator and Lysimachus had carved up the Antigonid Empire between them, with Southern Syria intended to become part of the Seleucid Empire. Although Seleucus did not attempt to conquer the area he was due, Ptolemy's pre emptive move led to the Syrian Wars which began in 274 BC between the successors of the two leaders. 219–217 BCE: The northern portion of Coele Syria is given to the Seleucid Empire in 219 through the betrayal of Governor Theodotus of Aetolia, who had held the province on behalf of Ptolemy IV Philopator. The Seleucids advanced on Egypt, but were defeated at the Battle of Raphia (Rafah) in 217. 200 BCE: Jerusalem falls under the control of the Seleucid Empire following the Battle of Panium (part of the Fifth Syrian War) in which Antiochus III the Great defeated the Ptolemies. 175 BCE: Antiochus IV Epiphanes succeeds his father and becomes King of the Seleucid Empire. He accelerates Seleucid efforts to eradicate the Jewish religion by forcing the Jewish High Priest Onias III to step down in favour of his brother Jason, who was replaced by Menelaus three years later. He outlaws Sabbath and circumcision, sacks Jerusalem and erects an altar to Zeus in the Second Temple after plundering it. 167 BCE: Maccabean revolt sparked when a Seleucid Greek government representative under King Antiochus IV asked Mattathias to offer sacrifice to the Greek gods; he refused to do so, killed a Jew who had stepped forward to do so and attacked the government official that required the act. Led to the guerilla Battle of Wadi Haramia. 164 BC 25 Kislev: The Maccabees capture Jerusalem following the Battle of Beth Zur, and rededicate the Temple (see Hanukkah). The Hasmoneans take control of part of Jerusalem, while the Seleucids retain control of the Acra (fortress) in the city and most surrounding areas. 160 BCE: The Seleucids retake control of the whole of Jerusalem after Judas Maccabeus is killed at the Battle of Elasa, marking the end of the Maccabean revolt. 145–144 BCE: Alexander Balas is overthrown at the Battle of Antioch (the capital of the empire) by Demetrius II Nicator in alliance with Ptolemy VI Philometor of Egypt. The following year, Mithradates I of Parthia captured Seleucia (the previous capital of the Seleucid Empire), significantly weakening the power of Demetrius II Nicator throughout the remaining empire.

Хасмонийлер патшалығы

140 ж.б.э.: Акра Симон Тасси тарапынан басып алынып, кейіннен жойылды. 139 ж.б.э.: Димитрий II Никатор Парфян империясы Персияда Селевкидтерден жеңілгеннен кейін тоғыз жылға тұтқынға алынды. Симон Тасси Римге сапар шекті, онда Рим Республикасы Хасмонейлер патшалығын ресми мойындады. Дегенмен, аймақ Селевкид империясының провинциясы болып қала берді және Симон Тасси Антиох VII Сидетке әскер беруге міндетті болды. 134 ж.б.э.: Саддукей Джон Гиркан әкесі Симон Тасси қаза болғаннан кейін көшбасшы болды. Ол грек патшалық атауын (Hyrcania қараңыз) Селевкидтердің эллинистік мәдениетін қабылдауының белгісі ретінде алды. 134 ж.б.э.: Селевкид патшасы Антиох VII Сидет қаланы қайта басып алды. Иоанн Гиркан Дәуіт патшаның мазарын ашып, үш мың талантты алып, қаланы сақтау үшін салық ретінде төледі (Жозефтің сөзіне сүйенсек). Иоанн Гиркан губернатор қызметін сақтап, Селевкидтердің вассалы болды. 116 ж.б.э.: Селевкидтердің жарты бауырлары Антиох VIII Грип және Антиох IX Цизицен арасындағы азаматтық соғыс патшалықтың ыдырауына және Яһудея сияқты кейбір княздықтардың тәуелсіздігіне әкелді. 110 ж.б.э.: Иоанн Гиркан тәуелсіз Хасмоней патшалығының алғашқы әскери жаулауларын жүзеге асырды, Мадаба мен Шехемді басып алу үшін жалдамалы әскер жинап, Иерусалимнің аймақтық беделін едәуір арттырды. 87 ж.б.э.: Жозефтің мәліметінше, Селевкид патшасы Димитрий III Евхарус қатысқан алты жылдық азаматтық соғыстан кейін Хасмоней билеушісі Александр Янней Иерусалимде 800 яһуди көтерілісшісін айқышқа тікті. 73–63 ж.б.э.: Рим Республикасы Үшінші Митридат соғысында аймаққа ықпалын кеңейтті. Соғыс барысында Армения патшасы Ұлы Тигран Сирияны басып алып, Яһудея мен Иерусалимге шабуыл жасауға дайындалды, бірақ Лукуллдың Арменияға шабуыл жасауынан кейін шегінуге мәжбүр болды. Дегенмен, осы кезеңде армяндардың Иерусалимге алғаш рет қоныстанғанына сенімді. Армян тарихшысы Мовс Хоренацидің шамамен 482 ж.б.э. жазған мәліметтеріне сәйкес, Тигран Иерусалимді басып алып, Гирканды Арменияға жер аударды, бірақ көптеген ғалымдар бұл мәліметті дұрыс емес деп санайды.

c. 140 BCE: The Acra is captured and later destroyed by Simon Thassi. 139 BCE: Demetrius II Nicator is taken prisoner for nine years by the rapidly expanding Parthian Empire after defeat of the Seleucids in Persia. Simon Thassi travels to Rome, where the Roman Republic formally acknowledges the Hasmonean Kingdom. However the region remains a province of the Seleucid empire and Simon Thassi is required to provide troops to Antiochus VII Sidetes. 134 BCE: Sadducee John Hyrcanus becomes leader after his father Simon Thassi is murdered. He takes a Greek regnal name (see Hyrcania) in an acceptance of the Hellenistic culture of his Seleucid suzerains. 134 BCE: Seleucid King Antiochus VII Sidetes recaptures the city. John Hyrcanus opened King David's sepulchre and removed three thousand talents which he paid as tribute to spare the city (according to Josephus.) John Hyrcanus remains as governor, becoming a vassal to the Seleucids
116 BCE: A civil war between Seleucid half brothers Antiochus VIII Grypus and Antiochus IX Cyzicenus results in a breakup of the kingdom and the independence of certain principalities, including Judea. 110 BCE: John Hyrcanus carries out the first military conquests of the independent Hasmonean kingdom, raising a mercenary army to capture Madaba and Schechem, significantly increasing the regional influence of Jerusalem. c. 87 BCE: According to Josephus, following a six year civil war involving Seleucid king Demetrius III Eucaerus, Hasmonean ruler Alexander Jannaeus crucified 800 Jewish rebels in Jerusalem. 73–63 BCE: The Roman Republic extends its influence into the region in the Third Mithridatic War. During the war, Armenian King Tigranes the Great takes control of Syria and prepares to invade Judea and Jerusalem but has to retreat following an invasion of Armenia by Lucullus. However, this period is believed to have resulted in the first settlement of Armenians in Jerusalem. According to Armenian historian Movses Khorenatsi writing in c. 482 CE, Tigranes captured Jerusalem and deported Hyrcanus to Armenia, however most scholars deem this account to be incorrect.

Византия дәуірі

324–325: Император Константин жеңісге жетіп, Тетрархияның азамат соғыстарын аяқтап, империяны біріктірді. Бірнеше ай ішінде Никеяның бірінші соборы (алғашқы дүниежүзілік христиан соборы) Элия Капитолинаның патриархат мәртебесін бекітті. Қалаға христиандардың көптеп қоныс аудару толқыны басталды. Осы кезде қаланың Иерусалим деп аталғаны қабылданды. 325 ж. шамасында: Яһудилерге қалаға кіруге тыйым сақталады, бірақ оларға Тиша Б’Ав күні дұға ету үшін жылына бір рет кіруге рұқсат беріледі. 326 ж.: Константиннің анасы Елена Иерусалимге келіп, Голгофадағы Адрианның Венераға арналған ғибадатханасын бұйрықпен қиратты. Иерусалимнің Макарийімен бірге жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде Шын айқыш, Киелі Төңкі және Киелі Шегелер табылды деп хабарланды. 333 ж.: Зәйтүн тауында Исаның көкке көтерілу орнында Елеона базиликасы салынды. 335 ж.: Голгофада алғашқы Киелі Қабір шіркеуі салынды. 347 ж.: Иерусалимдік Кирилл өзінің Мистагогиялық катехизацияларын оқыды, олар христиандық сенім мен тәжірибенің негізгі тақырыптарына қатысты нұсқаулар берді. 361 ж.: Жаңа Платоншыл Юлиан Рим императоры болып, христиан дінінің өркендеуін тежеу үшін басқа діндерді қолдауға тырысты. Осының нәтижесінде Антиохиялық Алипийге Иерусалимдегі ғибадатхананы қайта құру тапсырылды және яһудилерге қалаға оралуға рұқсат берілді. 363 ж.: Ғалилеядағы жер сілкінісі және Самарра шайқасындағы Юлианның қазасынан кейін христиан дінінің үстемдігі қайта орнатылды, соның салдарынан Иерусалимде үшінші ғибадатхана құрылысы тоқтатылды. 380 ж.: Теодосий I Никеялық христиан дінін Рим империясының мемлекеттік діні деп жариялады. Кейіннен Рим империясы батыс провинцияларын жоғалтты, ал Иерусалим Шығыс империясының (көбінесе Византия империясы деп аталады) құзырында қалды. 380 ж. шамасында: Тиранний Руфин мен Мелания Ескі Иерусалимдегі Зәйтүн тауында алғашқы монастырды құрды. 386 ж.: Әулие Иероним Папа Дамасий I-нің тапсырмасымен Вульгата жұмысын бастау үшін Иерусалимге көшіп келді, ол Батыста Киелі кітап канонының бекітілуіне үлкен үлес қосты. Кейін ол Бейтлехемге көшті. 394 ж.: Иерусалим епископы Иоанн II Соңғы Вечерлік болған орынға салынған Киелі Сион шіркеуін киеледі. 403 ж.: Ұлы Евфимий Иерусалимнен шығысқа қарай алты шақырым жердегі Фаран лаврасын құрды. 438 ж.: Феодосий II-нің әйелі, императрица Элия Евдокия Августа, Мелания Кішінің ықпалымен Иерусалимге сапар шекті. 451 ж.: Халкидон соборы Иерусалимнің Патриархат ретіндегі мәртебесін бекітті, ол Пентархияның бірі болды. Иерусалимдік Ювенал Иерусалимнің алғашқы патриархы аталды. 443–60 жж.: Императрица Элия Евдокия Августа Иерусалимге көшіп келді, ол 460 ж. Феодосий II-нің адалдыққа опасыздық жасағаны үшін қуылғаннан кейін қайтыс болды. 483 ж.: Кидрон аңғарында Әулие Сабба Ұлы Лавраны, сондай-ақ Мар-Сабаны құрды. 540–550 жж.: Император Юстиниан I бірқатар құрылыс жұмыстарын жүргізді, соның ішінде бір кезде әсем болған Theotokos-қа арналған Nea Ekklesia ("Nea") және Кардо тас жолын кеңейтуді жүзеге асырды. 600 ж. шамасында: Латын Папасы Григорий I Равенналық абыс Пробуске қасиетті жерлерге саяхаттайтын латын паломниктерін емдеу үшін Иерусалимде аурухана салуды тапсырды. 610 ж.: Иерусалимдегі Храм тауы Мұхаммедтің алғашқы уахидан кейін мұсылмандық намаздың (салат) орталығына айналды, ол Бірінші Кибла деп белгіленді. (Ислам деректері) 610 ж.: Яһудилердің Гераклийге қарсы көтерілісі Антиохияда басталды және Иерусалимді қоса алғанда, басқа қалаларға тарады. 614 ж.: Иерусалимді қоршау (614) – Иерусалим 602–628 жылдардағы Византия-Сасанид соғысы кезінде генерал Шахрбараз басқарған Хосрау II-нің Сасанид империясына түсті. Яһудилердің басшысы Нехемия бен Хушиел шайқаста Шахрбаразбен одақтасып, еврейлердің Гераклийге қарсы көтерілісінің бір бөлігі ретінде қала әкімі болды. Киелі Қабір шіркеуі өртеліп, патриарх Захария тұтқынға алынды, Шын айқыш және басқа да қасиетті заттар Ктесифонға әкетілді, ал христиан халқының көп бөлігі қырғынға ұшырады. Қаланың көп бөлігі қирады. 617 ж.: Яһуди әкімі Нехемия бен Хушиел христиан тұрғындарының наразылығынан үш жыл өткен соң өлтірілді. Сасанидтер көтерілісті басып, оның орнына христиан губернаторын тағайындады. 620 ж.: Мұхаммедтің түнгі сапары (Исра және Мирадж) Иерусалимге, Ислам сенімі бойынша. 624 ж.: Иерусалим Хижрадан (Мұхаммедтің Мәдинаға көшіп кетуінен) 18 ай өткен соң Меккеге мұсылмандық намаздың орталығы ретіндегі мәртебесінен айырылды. 625 ж. шамасында: Сахих әл-Бухариде айтылғандай, Мұхаммед Аль-Ақса мешітін Исламның үш қасиетті мешітінің бірі деп жариялады. 629 ж.: Византия императоры Гераклий Сасанид империясының Ниневия шайқасында (627) жеңіліске ұшырағаннан кейін Иерусалимді қайта басып алды. Гераклий жеке өзі Шын айқышты қалаға қайтарды.

324–325: Emperor Constantine wins the Civil Wars of the Tetrarchy and reunites the empire. Within a few months, the First Council of Nicaea (first worldwide Christian council) confirms status of Aelia Capitolina as a patriarchate. A significant wave of Christian immigration to the city begins. This is the date on which the city is generally taken to have been renamed Jerusalem. c. 325: The ban on Jews entering the city remains in force, but they are allowed to enter once a year to pray on Tisha B'Av. 326: Constantine's mother Helena visits Jerusalem and orders the destruction of Hadrian's temple to Venus which had been built on Calvary. Accompanied by Macarius of Jerusalem, the excavation reportedly discovers the True Cross, the Holy Tunic and the Holy Nails. 333: The Eleona Basilica is built on the Mount of Olives, marking the site of the Ascension of Jesus. 335: First Church of the Holy Sepulchre built on Calvary. 347: Saint Cyril of Jerusalem delivers his Mystagogical Catecheses, instructions on the principal topics of Christian faith and practice. 361: Neoplatonist Julian the Apostate becomes Roman Emperor and attempts to reverse the growing influence of Christianity by encouraging other religions. As a result, Alypius of Antioch is commissioned to rebuild the Temple in Jerusalem and Jews are allowed to return to the city. 363: The Galilee earthquake of 363 together with the re establishment of Christianity's dominance following the death of Julian the Apostate at the Battle of Samarra ends attempts to build a third Temple in Jerusalem. 380: Theodosius I declares Nicene Christianity the state church of the Roman Empire. The Roman Empire later loses its western provinces, with Jerusalem continuing under the jurisdiction of the Eastern Empire (commonly known as the Byzantine Empire). c. 380: Tyrannius Rufinus and Melania the Elder found the first monastery in Jerusalem on the Mount of Olives. 386: Saint Jerome moves to Jerusalem in order to commence work on the Vulgate, commissioned by Pope Damasus I and instrumental in the fixation of the Biblical canon in the West. He later moves to Bethlehem. 394: John II, Bishop of Jerusalem, consecrates the Church of the Holy Zion built on the site of the Cenacle. 403: Euthymius the Great founds the Pharan lavra, six miles east of Jerusalem. 438: Empress Aelia Eudocia Augusta, wife of Theodosius II, visits Jerusalem after being encouraged by Melania the Younger. 451: The Council of Chalcedon confirms Jerusalem's status as a Patriarchate as one of the Pentarchy. Juvenal of Jerusalem becomes the first Patriarch of Jerusalem. 443–60: Empress Aelia Eudocia Augusta moves to Jerusalem where she dies in 460, after being banished by Theodosius II for adultery. 483: Sabbas the Sanctified founds the Great Lavra, also known as Mar Saba, in the Kidron Valley. 540–550: Emperor Justinian I undertakes a number of building works, including the once magnificent Nea Ekklesia of the Theotokos ("the Nea") and the extension of the Cardo thoroughfare. c. 600: Latin Pope Gregory I commissions Abbot Probus of Ravenna to build a hospital in Jerusalem to treat Latin pilgrims to the Holy Land. 610: The Temple Mount in Jerusalem becomes the focal point for Muslim salat (prayers), known as the First Qibla, following Muhammad's initial revelations (Wahy). (Islamic sources)
610: Jewish revolt against Heraclius begins in Antioch and spreads to other cities including Jerusalem. 614: Siege of Jerusalem (614) – Jerusalem falls to Khosrau II's Sassanid Empire led by General Shahrbaraz, during the Byzantine–Sassanid War of 602–628. Jewish leader Nehemiah ben Hushiel allied with Shahrbaraz in the battle, as part of the Jewish revolt against Heraclius, and was made governor of the city. The Church of the Holy Sepulchre is burned, Patriarch Zacharias is taken prisoner, the True Cross and other relics are taken to Ctesiphon, and much of the Christian population is massacred. Most of the city is destroyed. 617: Jewish governor Nehemiah ben Hushiel is killed by a mob of Christian citizens, three years after he is appointed. The Sassanids quell the uprising and appoint a Christian governor to replace him. 620: Muhammad's night journey (Isra and Mi'raj) to Jerusalem, according to Islamic belief. 624: Jerusalem loses its place as the focal point for Muslim prayers to Mecca, 18 months after the Hijra (Muhammad's migration to Medina). c. 625: According to Sahih al Bukhari, Muhammad ordained the Masjid Al Aqsa as one of the three holy mosques of Islam. 629: Byzantine emperor Heraclius retakes Jerusalem, after the decisive defeat of the Sassanid Empire at the Battle of Nineveh (627). Heraclius personally returns the True Cross to the city.

Иерусалимнің бірінші кресттік патшалығы (10991187)

1099: Иерусалимді қоршау (1099) – Бірінші крестшілер Иерусалимді басып алып, қаланың мұсылман және еврей тұрғындарының көпшілігін өлтіреді. Қабырға күмбезі христиан шіркеуіне айналдырылады. Готфрид Буйондық Қасиетті қабірдің қорғаушысы атанады. 1100: Пизалық Дагоберт Иерусалимнің латын патриархы болады. Готфрид Буйондық крестшілер Мысырды басып алған соң Иерусалимді Папалыққа беруге уәде береді. Годфри көп ұзамай қайтыс болғандықтан, Мысырға шабуыл жоспары іске аспады. Бальдуин I Дагобертті саяси тұрғыдан жеңіп, Иерусалимнің бірінші патшасы болып жарияланды. 1104: Джами Аль-Акса Иерусалим патшалығының сарайына айналады. 1112: Арнульф Шок екінші рет Иерусалимнің латын патриархы болып, Қасиетті қабір шіркеуінде католик емес діндарларға құлшылық етуге тыйым салады. 1113: Герард Том Иерусалимдегі Мурстан христиан үйінің негізінде Knights Hospitaller орденін құрады, бұл Папа Паскаль II-нің бұйрығымен бекітілді. 1119: Хью де Пейенс және Годфри де Сент Омер Аль-Акса мешітінде Темплер рыцарьдарын құрды. 1123: Иерусалим патшалығы мен Венеция Республикасы арасында Pactum Warmundi одағы орнатылды. 1131: Мелисенда Иерусалимнің патшайымы болды, кейіннен 1153 және 1161 жылдар аралығында ұлы жорықта болған кезде регенттік қызметін атқарды. Ол Иерусалим патшасы Бальдуин II-нің және Мелитененің армян принцессасы Морфияның үлкен қызы болды. 1137: Зенги Барин шайқасында Иерусалимнің Фулькін жеңді. Фулк Барин қамалында тұтқындалды, бірақ Зенги ол үшін құн төленгеннен кейін босатты. 1138: Киелі Анна шіркеуін Иерусалимнің Бальдуин I-нің жесірі Арда Армения салды. 1149: Қасиетті қабірдің жаңа шіркеуі салынды. 1141–1173: Йегуда Халеви (1141), Маймонид (1165) және Туделаның Бенжамины (1173) Иерусалимді аралады. 1160: Бенджамин Туделаның мәлімдемесіне сәйкес, мессиалық талапкер Дэвид Алрой Багдадтағы өзінің ізбасарларын Иерусалимге миссияға қосылуға шақырды. 1170–1184: Тирлік Вильгельм өзінің "Historia Hierosolymitana" атты ең маңызды еңбегін жазды.

1099: Siege of Jerusalem (1099) – First Crusaders capture Jerusalem and slaughter most of the city's Muslim and Jewish inhabitants. The Dome of the Rock is converted into a Christian church. Godfrey of Bouillon becomes Protector of the Holy Sepulchre. 1100: Dagobert of Pisa becomes Latin Patriarch of Jerusalem. Godfrey of Bouillon promises to turn over the rule of Jerusalem to the Papacy once the crusaders capture Egypt. The invasion of Egypt did not occur as Godfrey died shortly thereafter. Baldwin I was proclaimed the first King of Jerusalem after politically outmanoeuvering Dagobert. 1104: The Jami Al Aqsa becomes the Royal Palace of the Kingdom of Jerusalem. 1112: Arnulf of Chocques becomes Latin Patriarch of Jerusalem for the second time and prohibits non Catholic worship at the Church of the Holy Sepulchre. 1113: The foundation of the Knights Hospitaller by Gerard Thom at the Muristan Christian hospice in Jerusalem is confirmed by a Papal Bull from Pope Paschal II. 1119: Hugues de Payens and Godfrey de Saint Omer found the Knights Templar in the Al Aqsa Mosque. 1123: Pactum Warmundi alliance established between the Kingdom of Jerusalem and the Republic of Venice. 1131: Melisende became Queen of Jerusalem, later acting as regent for her son between 1153 and 1161 while he was on campaign. She was the eldest daughter of King Baldwin II of Jerusalem, and the Armenian princess Morphia of Melitene. 1137: Zengi defeats Fulk of Jerusalem at the Battle of Ba'rin. Fulk was trapped in Ba'rin Castle, but released by Zengi on payment of a ransom. 1138: St Anne's Church is built by Arda of Armenia, widow of Baldwin I of Jerusalem. 1149: New Church of the Holy Sepulchre built. 1141–1173: Jerusalem is visited by Yehuda Halevi (1141), Maimonides (1165), Benjamin of Tudela (1173). 1160: According to Benjamin of Tudela, messianic claimant David Alroy called his followers in Baghdad to join him on a mission to Jerusalem. 1170–1184: William of Tyre writes his magnum opus Historia Hierosolymitana.

Мамлюк дәуірі

1267 ж. Нахманид Иерусалимге барып, Батыс қабырғасында дұға етеді. Қаладан тек екі еврей отбасын тапқан. 1300 ж. Газан мен Мулай басшылығымен Палестинаға монғолдардың тағы шабуылдары жасалды. Иерусалимді монғолдар төрт ай бойы басып ұстады (Тоғызыншы крест жорығын қараңыз). Армения патшасы Хетхам II монғолдармен одақтасып, Иерусалимге сапар шегіп, өзінің сұлтандық таяғын Армения соборына сыйға тартқан. 1307 ж. Үлкен Марино Сануто өзінің «Historia Hierosolymitana» атты еңбегін жазды. 1318–1320 жж. Аймақтық губернатор Санжар әл-Джаули қаланы жаңарту жұмыстарын жүргізіп, оның ішінде Жаулия медресесін салдырды. 1328 ж. Дамаск губернаторы Танкиз, Джами Аль-Аксаны және Танкизия медресесін салуды қоса алғанда, қаланы одан әрі жаңарту жұмыстарын жүргізді. 1340 ж. Иерусалимдегі Армения патриархаты Армения ауданының айналасына қабырға тұрғызды. 1347 ж. Қара өлім Иерусалимді және Мамлюк сұлтандығының көп бөлігін қамтыды. 1377 ж. Әл-Ашраф Шабанның қайтысынан кейін Иерусалим мен Мамлюк Сириясының басқа қалалары көтеріліс жасады. Көтеріліс басылып, 1382 ж. Каирде Баркук мемлекеттік төңкеріс жасап, Мамлюк Буржи әулетін құрды. 1392–1393 жж. Англияның Генрих IV Иерусалимге қажылық сапар жасады. 1482 ж. Сапармен келген Доминикан діни қызметкері Феликс Фабри Иерусалимді «барлық түрлі зұлымдықтардың жиынтығы» деп сипаттады. Ол «зұлымдықтар» деп сарациндерді, гректерді, сириялықтарды, якобиттерді, абиссиниялықтарды, несториандықтарды, армяндықтарды, григориандықтарды, марониттерді, түркомандарды, бедуиндерді, асасиндерді, мүмкін друздарды, мамлюктерді және «барлығынан да қарғысқа ұшыраған» еврейлерді атады. Тек латын христиандары ғана «христиан әміршілерінің бүкіл елді Рим шіркеуінің билігіне бағындыруын шын жүректен тіледі». 1496 ж. Муджир әл-Дин әл-Улайми «Иерусалим мен Хебронның даңқты тарихы» атты еңбегін жазды.

Ерте Осман дәуірі

1516: Осман империясы Палестинада мамлюктерді алмастырды. Сұлтан Селім I Мардж Дабик шайқасында (Алеппо) және Яунис хан шайқасында (Газа) соңғы мамлюк сұлтан Әл-Ашраф Кансух әл-Гауриді жеңді. 1517: Сұлтан Селім I Ридания шайқасында (Каир) мамлюктерді толық жеңіске ұшырату үшін Иерусалимге қажылық сапар жасады. Селім өзін ислам әлемінің халифасы деп жариялады. 1518: Әбу Гош тайпасы Иерусалимге тәртіп орнату және Яффа мен Иерусалим арасындағы қажылық жолын қамтамасыз ету үшін жіберілді. 1535–1538 жж.: Сүлеймен Шаһ Иерусалим қабырғаларын қайта тұрғызды. 1541 ж.: Алтын қақпа мұқият жабылды. 1546 ж. 14 қаңтарда Палестина аймағын күшті жер сілкінісі шарлады. Жер сілкінісінің ошағы Өлі теңіз бен Ғалилея теңізі арасындағы Иордан өзенінде орналасқан. Иерусалим, Хеброн, Наблус, Газа және Дамаск қалалары зардап шекті. 1555: Францискан қасиетті жердің сақшысы, Рагузалық Бонифаций әкесі, Киелі қабір шіркеуіндегі Мәсіх қабірін (Эдикула) жөндеді. Бұл қабір 326 жылы Киелі Елена келгеннен бері алғаш рет ашылды. Бұл жұмыс Рим папасы Юлий III және Сүлеймен Шаһтың рұқсатымен, сондай-ақ Иерусалим патшасы атағын алған Испанияның Филипп II қаражатымен жүзеге асырылды. 1604: Осман империясының капитуляциялары бойынша миссияларға алғашқы протекторат келісімі жасалды, онда Ахмад I Франция королі Генрих IV-нің поддандылары Иерусалимнің қасиетті орындарын еркін аралай алатынына келісті. Француз миссионерлері Иерусалимге және Осман империясының басқа да ірі қалаларына сапарлай бастады. 1624: Анжар шайқасынан кейін друз әмірі Фахр әл-Дин II Османдықтар тарапынан Алепподан Иерусалимге дейінгі аймақты басқаруға "Арабстан әмірі" деп тағайындалды. Ол сол жылы жаңа провинцияларында саяхаттады. 1663–1665 жж.: Саббатаи Зеви, Саббатаиліктердің негізін қалаушы, Иерусалимде уағыз айтты, содан кейін туған Смирнасына оралып, өзін Мәсіх деп жариялады. 1672 ж.: Иерусалим Синоды өтті. 1700: Яһуда Пейус 1000 ізбасарымен Иерусалимге қоныстанды. 1703–1705 жж.: Накиб әл-Ашраф көтерілісі, оның кезінде қала тұрғындары ауыр салыққа қарсы шықты. Екі жылдан кейін Юржи Мұхаммед-паша оны бастырып тастады. 1705 ж.: Еврейлерге шектеулер қойылды. 1744 ж.: Ағылшын анықтамалық кітабы "Жаңа заман тарихы" Иерусалимнің әлі де Палестинаның астанасы саналатынын мәлімдеді. 1757 ж.: Османдық жарлық Киелі қабір шіркеуіне қатысты шығарылды. 1771–1772 жж.: Египеттің бұрынғы мамлюк билеушісі, христиан Али Бей әл-Кабир, Захир әл-Умармен және Ресеймен (олар орыс-түрік соғысының (1768–74) аясында грек көтерілісін де қозғады) 30 000 әскермен Иерусалимді уақытша басып алды. 1774 ж.: Ұлы Екатерина мен Сұлтан Абдул Хамид I арасында Кесе Қайнарақа шарты жасалды, ол Ресейге Осман империясындағы барлық христиандарды қорғау құқығын берді. (Бұл құқық бұрын Францияға (1535) және Англияға берілген еді.) 1798 ж.: Иерусалим патриархы Антем Осман империясының Шығыс православие шіркеуін Рим католиктігінен және Батыс секуляризмінен қорғау үшін Құдайдың құдайлық қамқорлығының бір бөлігі екенін мәлімдеді. 1799 ж.: Наполеонның Мысыр мен Сириядағы сәтсіз жорығы Иерусалимді басып алуды көздеді, бірақ Акра қоршауында жеңіліске ұшырады.

1516: The Ottoman Empire replaces the Mamluks in Palestine after Sultan Selim I defeats the last Mamluk Sultan Al Ashraf Qansuh al Ghawri at the Battle of Marj Dabiq (Aleppo) and the Battle of Yaunis Khan (Gaza). 1517: Sultan Selim I makes a pilgrimage to Jerusalem on his way to the final defeat of the Mamluks at the Battle of Ridaniya (Cairo). Selim proclaims himself Caliph of the Islamic world. 1518: Abu Ghosh clan sent to Jerusalem to restore order and to secure the pilgrimage route between Jaffa and Jerusalem. 1535–1538: Suleiman the Magnificent rebuilds walls around Jerusalem. 1541: The Golden Gate is permanently sealed. 1546: On 14 January a damaging earthquake shook the Palestine region. The epicentre of the earthquake was in the Jordan River in a location between the Dead Sea and the Sea of Galilee. The cities of Jerusalem, Hebron, Nablus, Gaza and Damascus were damaged. 1555: Father Boniface of Ragusa, Franciscan Custodian of the Holy Land, repairs the Tomb of Christ (the Aedicula) in the Church of the Holy Sepulchre. This was the first time the tomb was opened since the visit of Saint Helena in 326. It was carried out with the permission of Pope Julius III and Sultan Suleiman the Magnificent, and with funds from Philip II of Spain who claimed the title King of Jerusalem. 1604: First Protectorate of missions agreed under the Capitulations of the Ottoman Empire, in which Ahmad I agreed that the subjects of Henry IV of France were free to visit the Holy Places of Jerusalem. French missionaries begin to travel to Jerusalem and other major Ottoman cities. 1624: Following the Battle of Anjar, Druze prince Fakhr al Din II is appointed the "Emir of Arabistan" by the Ottomans to govern the region from Aleppo to Jerusalem. He toured his new provinces in the same year. 1663–1665: Sabbatai Zevi, founder of the Sabbateans, preaches in Jerusalem before travelling back to his native Smyrna where he proclaimed himself the Messiah. 1672: Synod of Jerusalem. 1700: Judah the Pious with 1000 followers settle in Jerusalem. 1703–1705: The Naqib al Ashraf revolt, during which the city's inhabitants revolted against heavy taxation. It was ultimately put down two years later by Jurji Muhammad Pasha. 1705: Restrictions imposed against the Jews. 1744: The English reference book Modern history or the present state of all nations stated that "Jerusalem is still reckoned the capital city of Palestine". 1757 Ottoman firman is issued regarding the Church of the Holy Sepulchre. 1771–1772: The renegade Christian Mamluk ruler of Egypt Ali Bey al Kabir temporarily took control of Jerusalem with 30,000 troops, together with Zahir al Umar and Russia (who had also instigated a Greek revolt as part of the Russo Turkish War (1768–74)). 1774: The Treaty of Küçük Kaynarca is signed between Catherine the Great and Sultan Abdul Hamid I giving Russia the right to protect all Christians in the Ottoman Empire. (Same rights previously given to France (1535) and England.) 1798: Patriarch Anthemus of Jerusalem contended that the Ottoman Empire was part of God's divine providence to protect the Eastern Orthodox Church from Roman Catholicism and Western secularism. 1799: Napoleon's unsuccessful campaign in Egypt and Syria intends to capture Jerusalem, but is defeated at the Siege of Acre.