Кіріспе
Римдік христиан теологы және жазушысы (шамамен 155 – 220) Тертуллиан (Quintus Septimius Florens Tertullianus; 155 – 220 ж.б.) – Рим провинциясы Африкадағы Карфаген қаласынан шыққан ерте христиандық автор. Ол латын тіліндегі христиан әдебиетінің кең көлемді жиынтығын жасаған алғашқы христиан жазушысы болды, сондай-ақ ерте христиандық қорғаушы және оның ішінде заманауи христиан гностицизміне қарсы күрескен polemist болды. Тертуллианды "латын христиандығының әкесі" және "Батыс теологиясының негізін қалаушысы" деп атайды. Тертуллиан жаңа теологиялық ұғымдарды қалыптастырды және алғашқы шіркеу доктринасының дамуын ілгерілетуге ықпал етті. Ол, әсіресе, латын тілінде "үштік" (лат. trinitas) терминін қолданған алғашқы жазушы ретінде танымал. Дегенмен, оның Ұл мен Киелі Рухтың Әкеге бағынуы сияқты кейбір ілімдері кейіннен шіркеу тарапынан қабылданбады. Иеронимнің сөзіне сүйенсек, ол кейін Монтанист сектасына қосылып, тіпті дінен тайған болуы мүмкін; алайда, қазіргі ғалымдар бұл мәлімдемеге күмәнмен қарайды.
Tertullian (/t//ər/'/t//ʌ//l//i//ə//n/; Quintus Septimius Florens Tertullianus; 155 – 220 AD) was a prolific early Christian author from Carthage in the Roman province of Africa. He was the first Christian author to produce an extensive corpus of Latin Christian literature and was an early Christian apologist and a polemicist against heresy, including contemporary Christian Gnosticism. Tertullian has been called "the father of Latin Christianity", as well as "the founder of Western theology". Tertullian originated new theological concepts and advanced the development of early Church doctrine. He is perhaps most famous for being the first writer in Latin known to use the term trinity (Latin: trinitas). However, some of his teachings, such as the subordination of the Son and Spirit to the Father, were later rejected by the Church. According to Jerome he later joined the Montanist sect and may have apostasized; however, modern scholars dispute this.
Өмір
Тертуллианның өміріне қатысты сенімді деректер аз, көбісі оның өзінің жазбаларында келтірілген мәліметтерге негізделген. Римдік Африка шешендер мекені ретінде танымал болды, және оның ықпалын оның жазу стилінен, архаизмдерінен немесе провинциализмдерінен, жарқын бейнелерінен және құштар мінезінен көруге болады. Ол жақсы білім алған ғалым болды. Койне грек тілінде кем дегенде үш кітап жазған. Ол осы жазбаларында өзі туралы айтады, бірақ олардың ешқайсысы қазірге дейін сақталмаған. Кейбір дереккөздер оны бербер деп сипаттайды. Тіл біліміндегі сарапшы Рене Браун оның пуникалық тегінен екенін болжады, бірақ Карфагеннің мұрасы берберлерге ортақ болғандықтан, оны анықтау қиын екенін мойындады. Тертуллианның өзінің этникалық шығу тегіне қатысты пікірлері күмәнді, ол Африканы өз отаны деп жариялаған және римдік жүзбасының ұлы деп есептелген. Тертуллианның адвокат және дін қызметкері болғаны туралы айтылады. Бұл мәлімдемелер Кесариялық Евсевийдің «Шіркеу тарихы» еңбегінің II, ii тарауының 4-бөлімі мен Жеромның «Танымал адамдар туралы» (De viris illustribus) кітабының 53-тарауында келтірілген. Жером Тертуллианның әкесі Африкадағы рим армиясында centurio proconsularis («әскери штаб бастығы») лауазымын атқарғанын мәлімдеген. Сонымен қатар, Тертуллианның құқық саласындағы біліміне және «Пандектілерде» аталған Тертуллиан заңгермен оны теңестіруге байланысты, ол заңгер болған деген пікір бар. Тертуллиан өз жазбаларында рим құқығын пайдаланғанымен, оның құқықтық білімі рим білімі алған адамнан күтілетін деңгейден асып түскенін көрсетпейді. Сол атқа ие заңгер Тертуллианның жазбалары тек фрагменттер түрінде сақталған және христиандық авторлықты нақты көрсете алмайды. Соңында, Тертуллианның дін қызметкері болғаны да күмәнді. Ол өзінің сақталған жазбаларында шіркеуде тағайындалғанын ешқашан айтпайды және өзін қарапайым жамағатқа жатқызады. Оның христиан дініне келуі шамамен 197-198 жылдары болған (Адольф Харнак, Бонвеч және басқалардың пікірінше), бірақ оның тікелей себептері белгісіз, тек оның жазбаларынан болжам жасауға болады. Бұл оқиға оның тұлғасын бірден өзгертіп, күрт және шешуші болған болуы керек. Ол шынайы христиандық өмірді мұндай саналы бұзусыз, радикалды түрлендіру актісіз көзге елестете алмайтынын жазады: «Христиандар жасалады, туылмайды» (Apol., xviii). Әйеліне арналған екі хаты оның христиан әйелге үйленгенін растайды. Орта жасында (шамамен 207 жылы) ол Монтанизмнің «Жаңа Пайғамбарлығына» қызығушылық танытты, бірақ бүгінде көптеген ғалымдар Тертуллианның негізгі шіркеуден шығып кеткені немесе қауымнан қуылғаны туралы пікірді жоққа шығарады. «Егер Тертуллиан жақсы білетін дінбұзар болса, Киприан оны өз ұстазы деп санаған болар ма?» деген сұрақ туындайды. Киприаннан басқа ешбір көне автор бұл мәселеде одан да нақты (немесе тіпті фанатикалық) пікір білдірмегендіктен, сұраққа жауап беру керек. Августин заманында «Тертуллиандықтар» тобы Карфагенде әлі де базиликаға ие болды, ол сол кезеңде православие шіркеуіне өтті. Бұл атау Солтүстік Африкалық Монтанистердің тағы бір атауы ма, әлде Тертуллиан кейін Монтанистерден бөлініп, өз тобын құрды ма, әлі де белгісіз. Жером Тертуллианның қарттыққа дейін өмір сүргенін айтады. Тертуллиан өзінің доктриналық еңбектері арқылы Киприанның ұстазы және латын теологиясының негізін салушы Августинге дейінгі алдасты болды.
Жалпы сипаты
Оның 31 еңбегі, сондай-ақ тағы да басқаларының фрагменттері сақталған. Латын немесе грек тілінде жазылған он бес шамасындағы еңбек жоғалып кеткен, олардың кейбіреулері 9 ғасырда (De Paradiso, De superstitione saeculi, De carne et anima барлығы 814 жылы зақымдалған Codex Agobardinus-та кездесетін). Тертуллианның жазбалары сол кездегі теологиялық саланың барлық аспектілерін қамтиды: пұтқа табынушылық пен иудаизмге қарсы айтылған сөздер, талас-тартыстар, мемлекеттік құрылыс, тәртіп, мораль, немесе христиандық негізде адам өмірін қайта ұйымдастыру; олар шіркеу тарихшысына осы дәуірдегі діни өмір мен ой-сананың қызықты суретін сыйлайды. Тертуллиан сияқты ерте христиан жазушылары "Мәсіхтің жауынгерлерінен" ерекшелену үшін "паган" терминін "азаматтық емес адам" ретінде қолданды. Майлз Кристи мотиві христиандардың соғысқа қатысуын ақтаушы шіркеу доктриналары қалыптасқан 5 ғасырға дейін соғысқа қатысудың тікелей мағынасын білдірмеді. 2 ғасырдағы Тертуллианның жазбаларында "paganus" сөзі өзіне-өзін тәрбиелей алмаған "азаматтық емес" адамды білдіреді. "De Corona Militis XI" еңбегінде V бөлімінде ол былай деп жазады: Apud hunc [Christum] tam miles est paganus fidelis quam paganus est miles fidelis. Оның [Христос] алдында адал азамат – жауынгер, адал жауынгер – азамат.
Apud hunc [Christum] tam miles est paganus fidelis quam paganus est miles fidelis. With Him [Christ] the faithful citizen is a soldier, just as the faithful soldier is a citizen.
Хронологиясы мен мазмұны
Оның жазбаларының хронологиясын нақты анықтау қиын. Бұл жазбаға автордың өзі сілтеме жасауымен белгілі, немесе басқаларға (мысалы, Харнак, Litteratur ii.260–262), және нақты тарихи деректермен (мысалы, Септимий Севердің өліміне сілтеме, Ad Scapulam, iv) анықталады. Маркионға қарсы жазған еңбегінде, ол Маркион ересі туралы үшінші шығарма деп атаған, оның жазылған күнін Севердің билігінің он бесінші жылы деп көрсетеді (Adv. Marcionem, i.1, 15) – шамамен 208 жыл. Жазбаларды мазмұны бойынша екі топқа бөлуге болады: Апологетикалық және полемикалық жазбалар, мысалы, Apologeticus, De testimonio animae, анти-иудейлік Adversus Iudaeos, Adv. Marcionem, Adv. Praxeam, Adv. Hermogenem, De praescriptione hereticorum және Scorpiace. Бұл жазбалар гностицизм және басқа да діни немесе философиялық ілімдерге қарсы тұру үшін жазылған. Екінші топқа практикалық және тәртіптік жазбалар кіреді, мысалы, De monogamia, Ad uxorem, De virginibus velandis, De cultu feminarum, De patientia, De pudicitia, De oratione және Ad martyras. Оның апологетикалық жазбаларының ішінде, римдік билеушілерге арналған Apologeticus, христиандық пен христиандарды түркілердің айыптарынан қорғайтын ең өткір жауап болып табылады және ежелгі шіркеудің маңызды мұрасы, дін бостандығының бұзылмас адам құқығы принципін жариялап, христиандарды өлім жазасына кесу алдында әділ сотқа тартуды талап етеді. Тертуллиан христиандардың Тәңірлік кешкі аста нәрестелерді құрбандыққа шалып, туысқандарымен жыныстық қатынасқа түсетініне қатысты айыптамаларды бірінші болып жоққа шығарды. Ол мұндай қылмыстардың түркілер арасында жасалғанын көрсетіп, Плиний Кішінің куәлігіне сүйене отырып, христиандардың кісі өлтіру, неке бұзу және басқа да қылмыстарға бармайтынын дәлелдеді. Ол гладиаторлардың етін аңдарға беру сияқты түркілердің адамдық емес әдеттерін сынады. Ол құдайлардың жоқ екенін, сондықтан христиандардың ренжіте алатын түркі дінінің жоқтығын дәлелдеді. Христиандар императорларға ақымақша табынбайды, олар олар үшін дұға етеді, және христиандар азаптау мен өлімге ұшырауға дайын, олар неғұрлым қуғынға ұшыраса, соғұрлым күшейеді: «христиандардың қаны – тұқым» (Apologeticum, 50). De Praescriptione еңбегінде ол негізгі идея ретінде, шіркеу мен бөлінген топ арасындағы дауда, дәлелдеудің барлық жауапкершілігі соңғысына тиесілі екенін жеткізеді, өйткені шіркеу, үзілмеген дәстүрге ие болғандықтан, өзінің бар болуымен оның шындығын қамтамасыз етеді. 207 немесе 208 жылы жазылған Маркионға қарсы бес кітап, оның poleмикалық еңбектерінің ең толық және егжей-тегжейлісі болып табылады, гностицизмге ерте христиандық көзқарасты бағалау үшін құнды. Джо Энн Макнамара Тертуллианды, қасиетті қызды бастапқыда «Мәсіхтің күйеуі» ретінде тағайындаған адам ретінде анықтады, бұл тәуелсіз қызды патриархалдық билікке бағынуға көмектесті. Монтанизм теориясын қабылдаған ғалымдар оның еңбектерін ертеректегі католиктік және кейінгі Монтанизм деп саналатын еңбектерге бөлді (мысалы, Харнак, ii.262 және келесілер), Тертуллианның көзқарасының өзгеруін көрсетуді мақсат етті.
Қолжазбалар
Тертуллианның еңбектерінің ең ерте қолжазбасы (қолмен жазылған түрі) VIII ғасырға дейін жетеді, бірақ көпшілігі XV ғасырдан таралған. Тертуллианның бес маңызды жинағы бар, олар Клюниаценс, Корбейенс, Треценс, Агобардинум және Отобонянус деп аталады. Тертуллианның кейбір шығармалары жоғалып кеткен. Корбейенс жинағының барлық қолжазбалары қазір жоқ, алайда жинақ ерте басылған нұсқаларында сақталған.
Құдай
Тертуллиан «Құдай» деген атауды, барлық нәрсенің түпкілікті бастауышы деген мағынада, Әкеге сақтап алады, Ол әлемді ешнен жаратты, бірақ Оның Ұлы, Сөз, рух болғанымен, денеге ие (De praescriptione, vii. ; Adv. Praxeam, vii). Дегенмен Тертуллиан «денелі» деген сөзді тек стоиктер мағынасында қолданды, ол кейінірек пайда болған тән туралы түсінік емес, нақты материалдық жағдайда бар нәрсені білдіреді. Тертуллиан Логос ілімі тұрғысынан қарастыра отырып, Никейлік ілімнің ерте жақтасы саналады, бірақ ол имманентті Ұш Тұрғысы туралы кейінгі ілімді айтпады. Римде патрипассианизмді үйреткен Праксеасқа қарсы жазған еңбегінде ол «үштік», «экономия» (үш тұлғаға сілтеме жасағанда қолданылады), «тұлғалар» және «субстанция» деген сөздерді қолданды, Ұлдың Әкеден бастаусыз Құдай ретінде ерекшеленуін, ал Рухтың Әкеден де, Ұлдан да ерекшеленуін сақтады (Adv. Praxeam, xxv). «Бұл үш нәрсе – бір субстанция, бірақ бір тұлға емес; және «Мен және Әкем біртұтаспыз» делінеді, бірақ бұл санның ерекшелігі емес, субстанцияның бірлігіне байланысты». «Әке» және «Ұл» деген аттардың өзі тұлғаның ерекшелігін көрсетеді. Әке – біреу, Ұл – екінші, ал Рух – үшінші («dico alium esse patrem et alium filium et alium spiritum» Adv. Praxeam, ix)), бірақ Құдайдың бірлігін қорғай отырып, Ол Ұл Әкеден өзге емес екенін айтады («alius a patre filius non est», (Adv. Prax. 18)), себебі ол Әкенің субстанциясының бір бөлігін алды. Тертуллиан Әкені Құдай (Яхве) деп есептегенімен, модалист Праксеас Әкенің Құдай екендігі Тертуллианның христиандығы монотеистік емес деген сынға жауап берді. Ол, бір Құдай болғанымен (Яхве, Ұл жаратылыс агенті болғанда Әкеге айналды), Ұл да Әкеден бөлек айтылғанда Құдай деп аталуы мүмкін екенін атап өтті, себебі Ұл, Құдайға бағынғанмен, Оның субстанциясының бір бөлігінен құралғандықтан, «Әкеден туғандықтан» Құдай деп аталуға құқылы. Сол сияқты Дж. Н. Д. Келли былай деді: «Тертуллиан Апологеттерді іздей отырып, Оның «толық тууы» жаратылыс жұмысына қатысты есептеуден бастап санады; осы сәттен бұрын Құдайда Ұл бар деп айтуға болмады, ал одан кейін бұрынғы теологтар үшін Құдайды шындықтың авторы ретінде қарастыратын «Әке» термині Ұлдың Әкесі деген ерекше мағынаға ие бола бастады». Ұлдың Әкеге бағынуы туралы мәселелерге қатысты «Жаңа католик энциклопедиясы» былай деп түсіндірді: «Теологияның көптеген салаларында Тертуллианның көзқарастары, әрине, толығымен қабылдамайды. Мысалы, оның Ұш Тұрғысы туралы ілімі Ұлдың Әкеге бағынуын көрсетеді, ал кейінірек пайда болған ариандық ілімдер шіркеу тарапынан мұңдыққа толы деп танылды».
Евхаристия
Көптеген ерте христиан жазушыларынан өзгеше, Тертуллиан және Александриялық Климент Евхаристияны анықтау үшін "бейне" және "символ" сөздерін қолданды, себебі оның "Маркионға қарсы" кітабында "Бұл менің денем" деген сөздер "менің денемнің бейнесі" ретінде түсіндірілуі керек екені айтылды. Сонымен қатар, оның Евхаристияда рухани қатысуға сенгені де айтылады.
Шомылдыру рәсімінен өту
Тертуллиан кішкентай балаларды және үйленбегендерді шомылдыру рәсімін кейінге қалдыруға кеңес береді, сонымен қатар нәрестелерді шомылдыру әдеті болғандығын, ал олардың атынан кепілдер сөйлегенін айтады. Ол нәрестелер өсіп, күнәға ұшырау қаупі бар екенін, егер олар бала кезінде шомылдырылса, құтқарылу мүмкіндігінен айырылып қалуы мүмкін екенін мәлімдеді. Тертуллиан ертедегі сириялық шомылдыру ілімі мен тәжірибесіне қайшы келіп, шомылдыруды Киелі Рухты шомылдырудан кейінгі жағу арқылы қабылдауға дейінгі тазалау және дайындық процесі ретінде сипаттайды (De Baptismo 6). «De Baptismo» шомылдыру суын қадірлеу туралы дұғаның ең алғашқы айтылуын қамтиды. Бұл тілек, Киелі Рухтың бар деп сенген ағын суларда шомылдырудан, тыныш суларда шомылдыруға көшуді білдіруі мүмкін. Тертуллиан шомылдырудың тиімділігін қабылдаушының сеніміне емес, шомылдырудың өзіне байланысты деп есептеді.
Чиркесі
Тертуллиан Матай 16:18–19 аяттарындағы «тас» сөзінің Петірді білдіретінін түсіндірді. Оның пікірінше, Петір – бір ғана шіркеудің және оның бастауының символы, ал бұл шіркеу қазір түрлі жергілікті шіркеулерде көрініс тапқан. Сондай-ақ, ол «байлау және босату» билігі епископтарға емес, Петірден Монтанист шіркеуінің апостолдары мен пайғамбарларына берілгенін айтты. Ол Рим папасы Калист немесе Агриппинге (қайсысына қатысты екені даулы) қарсы шығып, шіркеудің өлім жазасына кесілген күнәкарларды кешіруі мен оларды қауымға қайта қабылдауына сын көтерді. Монтанист болғандықтан, ол шіркеу басшыларын Киелі Рухты тыңдаудың орнына, шіркеудегі өздерінің саяси билігіне көбірек ден қойғаны үшін айыптады. Тертуллианның шіркеу басшыларын сынауы протестанттық реформациямен салыстырылады.
Неке
Тертуллианның некеге деген көзқарасы, мысалы, оның "Тазалыққа шақыру" кітабында, Монтанизмнің ықпалында болған болуы мүмкін. Ол бұрын некеге тұрып, оның жақсы екенін ұғынды, бірақ дінге келгеннен кейін оның жақсылығын жоққа шығарды. Ол неке "барлық жамандықтардың ең үлкенімен салыстырғанда" жақсы деп саналатынын айтады. Ол Мәсіхтің келуі алдында ұрпақ көбейту туралы бұйрық шіркеудің келуін білдіретін пайғамбарлық белгі болды деп дәлелдеді; ол келгеннен кейін бұйрық алынып тасталды. Ол сондай-ақ, әйелге деген құштарлық пен басқа әйелге деген құштарлық бір-біріне ұқсас деп сенді, сондықтан некедегі құштарлық неке адалдығын бұзуға ұқсас болды. Ол тіпті некеде жыныстық қатынас жасау да христиан өмірін бұзады деп сенді және бұл қанағаттандырудан бас тарту жанның тазаруына жетудің ең жақсы жолы еді. Тертуллианның көзқарастары кейін батыс шіркеуінің көп бөлігіне әсер етті. Тертуллиан "жыныстық иерархия" деген көзқарасты алғаш енгізген: ол жыныстық қатынастан аулақ болғандардың шіркеуде жыныстық қатынасты Құдаймен тығыз қарым-қатынаста болудан бөгет ретінде көргендіктен, жыныстық қатынастан аулақ болғандарға қарағанда жоғары дәрежеге ие болуы керек деп сенді. Тертуллиан Тобит кітабына еш сілтеме жасаған жоқ, бірақ "Аверсус Маркион" деген еңбегінде ол Юдит кітабынан үзінді келтіреді. Ол Ежелгі Келісімнің көп бөлігін, оның ішінде көптеген деутероканондық кітаптарды келтірді, бірақ ол ешқашан Тарих, Рут, Естер, 2 Мақабилер, 2 Жохан және 3 Жохан кітаптарын қолданған жоқ. Ол Енох кітабын қорғады және ол кітапты яһудилер каноннан алып тастады деп сенді. Ол Еврейлерге арналған хатты Барнаба жазған деп сенді. Кейде ол жазба орындарын бейнелі мағынада түсіндірсе, кейде сөзбе-сөз түсіндіреді. Ол әсіресе Ескі Келісімдегі Христиандық пайғамбарлықтарды түсіндіргенде аллегориялық түсіндірмелер қолданды. Ол сондай-ақ жазбаның қарапайымдылығына деген сенімін де қосты: ол жазбаның өзін-өзі түсіндіретіндігіне сенді; оған сәйкес, жазбаны көбірек мәтіннің жарығында түсіндіру керек және олар бір-бірімен келісуі керек. Ол антидикомарлықтарға ұқсас көзқараста болды. Дж.Н.Д. Келлидің айтуынша, Тертуллиан Мәриямның кемелсіздігі бар деп сенгендіктен, оның күнәсіздігін жоққа шығарған. Тертуллиан барлық сенушілердің протестанттық діни қызметкерлігіне ұқсас көзқарасқа ие болды және дін қызметкерлері мен дін адамдарының айырмашылығы тек шіркеулік институттың арқасында және осылайша діни қызметкер болмаған жағдайда дін адамдары діни қызметкер ретінде әрекет ете алады; дін адамдары мен дін қызметкерлерінің айырмашылығы туралы оның теориясына Монтанизм әсер етті және оның ерте жазбаларында бірдей сенімдер жоқ. Ол иконаға қарсылық білдіруге сенетін. Ол тарихи мыңжылдықтың алдын ала болуына сенді: мәсіхшілер азапты кезеңнен өтеді, содан кейін Мәсіхтің сөзбе-сөз 1000 жылдық билігі болады. Ол грек философиясының христиан теологиясында қолданылуына қарсы шықты. Оның пікірінше, философия діни идолопоклонство мен ереске қолдау көрсетті. Ол көптеген адамдардың философияға арқа сүйегендіктен еретик болғанын айтты. Ол: "Афинаның Иерусалиммен не байланысы бар?" - деп сұрады. Тертуллианның періштелер мен жындарға қатысты көзқарасына Енох кітабының әсері тиді. Ол нефилимдер құлдырап, адам әйелдерімен жыныстық қатынасқа түскен періштелердің ұрпағы деп есептеген. Ол Енох кітабында баяндалған күзетшілердің әрекеттеріне байланысты адамдар кейінірек періштелерді соттайтын болады деп сенді. Ол періштелердің адамдардан төмен екеніне сенді, олар Құдайдың бейнесі бойынша жаратылмаған. Ол періштелерді біздің сезімдерімізбен байқауға болмайды деп сенді, бірақ олар адам кейпіне енуді немесе түрін өзгертуді таңдай алады. Ол кейінірек Уильям Окхэм және Сорен Кьеркегор сияқты философтарға фидеистикалық түсініктер үйретті.
Монтанизм
Тертуллиан Монтанизмге негізінен оның қатаң моральдық талаптарының тартымды болуына байланысты қызығушылық танытты. Ол шіркеу христиандық өмір салтынан бас тартып, құлдырау жолына түскен деп санады. Солтүстік Африкадағы Монтанизм секуляризмге қарсы қайшылық реакция болған сияқты. Монтанизмнің Солтүстік Африкадағы түрі Монтанның көзқарастарынан өзгеше болғандықтан, Солтүстік Африкалық Монтанистер епископтарды апостолдардың жалғасы деп есептеді, Жаңа Өсиетті христиандық бойынша жоғары билік деп мойындады және шіркеудің көптеген доктриналарын жоққа шығармады.
Тертуллиандықтар
Тертуллиандықтар – Августин айтқандай, Тертуллиан құрған топ. Тертуллиандықтар туралы әртүрлі пікірлер бар; Августин Тертуллианның монтанистерге қосылғаннан кейін көп ұзамай Монтанизмден туындаған жеке сектасын құрғанына сенгендей көрінеді, бірақ кейбір ғалымдар Августин қателескенін, ал Тертуллиандықтар – Солтүстік Африкалық Монтанизмінің тағы бір атауы ғана екенін, жеке секта емес деп есептейді.
Адеп принциптері
Тертуллиан тәртіпті және қатаң тәртіпті жақтады, көптеген африкалық әкелер сияқты ерте шіркеудегі қатаңдық көзқарасының жетекші өкілдерінің бірі болды. Оның қоғамдық ойын-сауықтар, бойжеткен қыздардың жамылуы, әйелдердің мінез-құлқы және осы сияқты мәселелер туралы жазған еңбектері осы пікірлерін көрсетеді. Оның көзқарастары оны Монтанизмді қабылдауға итермелеген болуы мүмкін, оның аскетикалық қатаңдығы, хилиазмға және пайғамбарлық сыйлардың жалғасуына сенімі болды. Джеффри Д. Данн былай деп жазады: "Тертуллианның кейбір трактаттары оның Монтанизмбен көп ортақ екенін көрсетеді. Оның Монтанизмге қосылғаны мағынасында ма, әлде шіркеуден шығып кеткені ма, әлі де талқыланып жүр". Ол біздің құқығымыз жоқ нәрсені қарауға немесе тыңдауға болмайды және ластанған нәрселерді көру мен ұстаудың зиянды екендігі принципін ұстанып, христианның театр мен амфитеатрдан аулақ болуы керек деп мәлімдеді (De spectaculis, viii, xvii). Онда түрлі діни обрядтар орындалып, түрлі құдайлардың есімдері айтылып, әдеп, тазалық және адамгершілік ережелері ескерілмей, христиандық қасиеттерді дамытуға ешқандай мүмкіндік болмады. Әйелдер алтын мен қымбат тастарды әшекей ретінде тастауы керек, ал бойжеткен қыздар әйелдерге қатысты апостол Пауылдың заңын сақтап, өздерін қатаң түрде бүркемелеуі керек (De virginibus velandis). Ол үйленбеген күйді ең жоғары дәреже деп мақтады (De monogamia, xvii; Ad uxorem, i.3) және христиандарды Вестальдік қыздар мен египеттік дін қызметкерлерінің бойдақтығына теңеспеуге шақырды. Ол тіпті екінші некені адалдықтың бір түрі деп атады (De exhortatione castitatis, ix), бірақ бұл апостол Пауылдың хаттарына тікелей қайшы келді. Тертуллианның қайтадан үйленбеуге және басқаларға үйленуге рұқсат бермеуге қатысты шешімі оның Римпен араласуына себеп болды, себебі православие шіркеуі оның бұл шешімін қабылдамады. Оның орнына ол Монтанист сектасын жақтады, онда екінші неке де тыйым салынды. Тертуллианның некеге деген жек көрушілігінің себебі - некедегі жұптың өзгеруіне байланысты сенімдері болды. Ол некелік қатынастар дене мен рухты қаталдатады, рухани сезімдерді күңкірттетеді және Киелі Рухты алыстатады деп сенді, себебі ерлі-зайыптылар некеде бір тәнге айналады. Тертуллиан "De Cultu Feminarum" еңбегінің мазмұны үшін әйелдерге қарсы көзқарасы бар деп сынға ұшырады. К. Маркс аудармасы бойынша: "Сен өзіңнің Хауа екеніңді білмейсің бе? Құдай осы жынысты соттау үшін осы заманда өмір сүріп жатыр, сондықтан кінәлі болу да осы заманда өмір сүруі керек. Сен шайтанның қақпасысың, сол ағаштан қарғысты алып тастағансың, Құдайдың заңына қарсы шыққан алғашқы адамсың, шайтанның азғыра алмайтын адамды сен сенуге көндіргенсің, Құдайдың бейнесі Адамды оңай қираттың. Сенің лайықты жазаң - өлім, сондықтан Құдайдың Ұлы да өлуге тиіс еді". Алайда, сыншы Эми Плейс "кейінгі зерттеулер Тертуллианды ақтады" деп атап өтеді. Тертуллианның ғалам туралы радикалды көзқарасы болды. Ол аспан мен жердің көптеген нүктелерде қиылысады және табиғаттан тыс жаратылыстармен жыныстық қатынас болуы мүмкін деп сенді.
Новациандыққа әсер етуі
Новатиялықтар жалған құдайға табынушыларға немесе өзге де қорқынышты күнәлер жасағандарға кешірім беруден бас тартты және Тертуллианның еңбектерін көп пайдаланды; кейбір новатиялықтар тіпті Монтанистерге қосылды. Новатианның Құдайдың үш бірлігі және Христиан танымы туралы пікірлері де Тертуллианның ықпалында болды. Рональд Э. Хайн былай деп жазады: "Новациандықпен біз Тертуллианның рухына және христиандық тәртіп мәселесіне қайта ораламыз."