Кіріспе
Католик сөзі (лат. catholicus, ежелгі грек тіліндегі καθολικός сөзінен туындаған) грек тіліндегі καθόλου сөзінен шыққан, ал ол κατά және ὅλος сөздерінің бірігуінен құралған. "Католик" терминін алғаш рет шіркеу әкесі Антиохиялық Игнатий Смирналықтарға жолдаған хатында қолданған (шамамен 110 ж.). Христиандық экклезиология контекстінде оның бай тарихы және түрлі қолданыстары бар. Ағылшын тілінде бұл сөз "католик дініне қатысты" немесе "Батыс шіркеуінің тарихи доктринасы мен тәжірибесіне байланысты" деген мағынаны білдіреді. Шығыс христиан дәстүріндегі кейбір шіркеулер басшыларына қолданылатын "католикос" атауы да осы тілдік түбірден шыққан. Діни контекстен тыс қолданыста, бұл сөз ағылшын тіліндегі мағынасын түбірінен тікелей алады және қазіргі уақытта мынадай мағыналарда қолданылады: кең ауқымды нәрселерді қамтитын немесе барлық нәрсені қамтитын; әмбебап немесе жалпы қызығушылық тудыратын; кең көзқарастары бар немесе жаны ашық; кіріктіретін, шақыратын. Бұл термин ең ірі христиан қауымдастығының – Рим-католик шіркеуінің атына енгізілген. Шығыстағы христиандықтың үш негізгі тармағы – Шығыс православие шіркеуі, Орталық православие шіркеуі және Шығыс шіркеуі – әрқашан апостолдық дәстүрлер мен Никеялық кредоға сәйкес өзін католик деп таныстырған. Лютерандар, реформаторлар, англикандықтар және методистер де өз шіркеулерінің апостолдар құрған бастапқы әмбебап шіркеумен байланысты екендігіне байланысты "католик" екенін жазады. Дегенмен, әр шіркеу "католик шіркеуінің" ауқымын әртүрлі анықтайды. Мысалы, Рим-католик, Шығыс православие, Орталық православие шіркеулері және Шығыс шіркеуі өз деноминацияларының барлық басқа деноминациялар бөлініп шыққан бастапқы әмбебап шіркеумен бірдей екенін жазады. "Католик" терминінің ертедегі анықтамасы 5 ғасырдағы Комниторийдегі Винцентийлік канон деп аталатын еңбекте былай баяндалған: "барлық жерде, әрқашан және барлық адамдар сенген нәрсе". Католиктік нанымдарды ерекшелейтін және өздерін "католик" деп атайтын көптеген христиандардың нанымына епископтық басқару кіреді, яғни епископтар христиан дініндегі ең жоғары дәрежелі рухани қызметкерлер саналады, бұл Никеялық кредода көрсетілген: "Мен бір қасиетті, католик және апостолдық шіркеуге сенемін". Орта ғасырлар мен жаңа заманда Батыс католик және Шығыс католик терминдерін қолдануда қосымша айырмашылықтар туындады. 1054 жылғы Шығыс-Батыс схизмасына дейін бұл терминдер негізінен географиялық мағынаға ие болды, өйткені тек бір бөлінбеген католиктік шіркеу болды, ол Батыста латын тілінде, ал Шығыста грек тілінде сөйлейтін христиандарды біріктірді. Схизмадан кейін терминология күрделірек айналды, нәтижесінде параллель және қайшы терминологиялық жүйелер пайда болды.
The word catholic (derived via Late Latin catholicus, from the ancient Greek adjective καθολικός ) comes from the Greek phrase καθόλου , and is a combination of the Greek words κατά and ὅλος The first known use of "Catholic" was by the church father Saint Ignatius of Antioch in his Letter to the Smyrnaeans (circa 110 AD). In the context of Christian ecclesiology, it has a rich history and several usages. The word in English can mean either "of the Catholic faith" or "relating to the historic doctrine and practice of the Western Church". "Catholicos", the title used for the head of some churches in Eastern Christian traditions, is derived from the same linguistic origin. In non ecclesiastical use, it derives its English meaning directly from its root, and is currently used to mean the following:
including a wide variety of things, or all embracing;
universal or of general interest;
having broad interests, or wide sympathies;
inclusive, inviting. The term has been incorporated into the name of the largest Christian communion, the Roman Catholic Church. All of the three main branches of Christianity in the East – Eastern Orthodox Church, Oriental Orthodox Church and Church of the East – had always identified themselves as Catholic in accordance with apostolic traditions and the Nicene Creed. Lutherans, Reformed, Anglicans and Methodists also believe that their churches are "Catholic" in the sense that they too are in continuity with the original universal church founded by the Apostles. However, each church defines the scope of the "Catholic Church" differently. For instance, the Roman Catholic, Eastern Orthodox, Oriental Orthodox churches, and Church of the East, each maintain that their own denomination is identical with the original universal church, from which all other denominations broke away. An early definition for what is "catholic" was summarized in what is known as the Vincentian Canon in the 5th century Commonitory: "what has been believed everywhere, always, and by all." Distinguishing beliefs of Catholicity, the beliefs of most Christians who call themselves "Catholic", include the episcopal polity, that bishops are considered the highest order of ministers within the Christian religion, found in the line of the Nicene Creed: "I believe in one holy catholic and apostolic Church." During the medieval and modern times, additional distinctions arose regarding the use of the terms Western Catholic and Eastern Catholic. Before the East–West Schism of 1054, those terms had just the basic geographical meanings, since only one undivided Catholicity existed, uniting the Latin speaking Christians of West and the Greek speaking Christians of the East. After the Schism, terminology became much more complicated, resulting in the creation of parallel and conflicting terminological systems.
Этимология
Грек тіліндегі "католик" сөзі "катали́кос" деген қосымшадан шыққан, ол "жалпы" деген мағынаны білдіреді. Грек тілінен тікелей немесе кеш латынша catholicus арқылы католик термині көптеген басқа тілдерге еніп, католизм және католиктік (кеш латынша catholicismus, catholicitas) сияқты әртүрлі теологиялық терминдерді құрудың негізі болды. Католицизм термині – бұл кеш латын тіліндегі catholicismus сөзінің ағылшынша түрі, католик деген қосымшаға негізделген абстрактілік есім. Қазіргі грек тіліндегі эквиваленті – католиктер, әдетте католик шіркеуін білдіреді. Католик, католизм және католиктік терминдер католик шіркеуі терминінің қолданылуымен тығыз байланысты. (Көптеген мағыналар үшін Католик шіркеуін қараңыз.) Бұл сөзді қолданған алғашқы дәлел – 107 жылы Игнатий Антиохиялық Смирнадағы христиандарға жазған «Смирналықтарға арналған хат». Христиандарды өз епископтарымен тығыз байланыста болуға шақырып, ол былай деп жазды: «Епископ қайда болса, қауым да сонда болады; себебі, Иса Мәсіх қайда болса, сонда ғана Католик шіркеуі бар». Екінші ғасырдың екінші жартысынан бастап «католик» сөзі «ортодокс» (иресіз емес) деген мағынада қолданыла бастады, «өйткені католиктер бүкіл шындықты үйретеді және бүкіл шіркеуді білдіреді деп мәлімдеді, ал ересь кейбір бір шындықты асыра айтудан туындады және негізінен ішінара және жергілікті болды». 380 жылы император Феодосий I «католик христиан» терминін тек Рим папасы Дамасус I және Александрия папасы Петр сияқты сенімге ие болғандарға ғана қолданды. Иерусалимдік Кирилл (315–386 ж.ж.) және Гипполық Августин (354–430 ж.ж.) сияқты көптеген ертедегі жазушылар «католик» терминін христиан дініне қатысты қолданып келді. V ғасырда «Commonitory» журналында басылып шыққан Винченциан каноны «католик» деген сөзді «барлық жерде, әрқашан және барлық адамдар сенген нәрсе» деп түсіндірді. Игнатий үшін бұл сөздің мағынасы туралы Дж. Х. Сроули былай деп жазды: Бұл христиан әдебиетінде «Католик шіркеуі» (ἡ καθολικὴ ἐκκλησία) сөзінің ең ерте кездескен жері. Сөздің бастапқы мағынасы – «жалпыға ортақ». Осылайша Юстин Мартир (Dial. 82) «жалпы немесе жалпы қайта тірілу» туралы айтады, ἡ καθολικὴ ἀνάστασις сөздерін қолданады. Осылайша жалпы шіркеу Смирнадағы жеке шіркеумен қарама-қарсы қойылады. Игнатий Католик шіркеуінің мағынасын «барлық христиан қауымдарының жиынтығы» деп түсіндіреді (Swete, Apostles Creed, p. 76). Смирнадағы шіркеудің хаты да Киелі Католик шіркеуінің барлық қауымдарына арналған. Бұл сөздің бастапқы «жалпы» мағынасы ешқашан жоғалмады, бірақ екінші ғасырдың соңғы бөлігінде ол «ирескелдікке» қарсы «ортодоксальдық» деген екінші мағынаны ала бастады. Сондықтан ол Киелі жазбалардың алғашқы бір кітабында, яғни Мюраторий фрагментінде (шамамен 170 жылы) қолданылған, ол кейбір ерестік жазбаларды «Католик шіркеуінде қабылданбаған» деп айтады. Сонымен қатар, Иерусалимнің Кирилл, төртінші ғасырда, шіркеуді католик деп атайды, өйткені ол «бұрынғы әлемге таралған» және «бұл адамдар білуі керек барлық ілімдерді толық және кемшіліксіз үйретеді». Бұл екінші мағына бастапқы мағынадан туындады, өйткені католиктер бүкіл шындықты үйретеді және бүкіл шіркеуді білдіреді деп мәлімдеді, ал ересь кейбір бір шындықты аша түсуден туындады және негізінен ішінара және жергілікті болды. Католик шіркеуі арқылы Игнатий жалпыға бірдей шіркеу деп атады. Игнатий өз уақытындағы кейбір еретиктердің Исаның заттық болмысын жоққа шығарған және шынымен де азап шегіп, өлгенін жоққа шығарған, оның орнына «оның азап шегіп жүргені көрінді» (Смирналықтар, 2) деп айтқан, шын мәнінде христиан емес деп есептеген.
This is the earliest occurrence in Christian literature of the phrase 'the Catholic Church' (ἡ καθολικὴ ἐκκλησία). The original sense of the word is 'universal'. Thus Justin Martyr (Dial. 82) speaks of the 'universal or general resurrection', using the words ἡ καθολικὴ ἀνάστασις. Similarly here the Church universal is contrasted with the particular Church of Smyrna. Ignatius means by the Catholic Church 'the aggregate of all the Christian congregations' (Swete, Apostles Creed, p. 76). So too the letter of the Church of Smyrna is addressed to all the congregations of the Holy Catholic Church in every place. And this primitive sense of 'universal' the word has never lost, although in the latter part of the second century it began to receive the secondary sense of 'orthodox' as opposed to 'heretical'. Thus it is used in an early Canon of Scripture, the Muratorian fragment (circa 170 A. D.), which refers to certain heretical writings as 'not received in the Catholic Church'. So too Cyril of Jerusalem, in the fourth century, says that the Church is called Catholic not only 'because it is spread throughout the world', but also 'because it teaches completely and without defect all the doctrines which ought to come to the knowledge of men'. This secondary sense arose out of the original meaning because Catholics claimed to teach the whole truth, and to represent the whole Church, while heresy arose out of the exaggeration of some one truth and was essentially partial and local. By Catholic Church Ignatius designated the universal church. Ignatius considered that certain heretics of his time, who disavowed that Jesus was a material being who actually suffered and died, saying instead that "he only seemed to suffer" (Smyrnaeans, 2), were not really Christians.
Иерусалимдік Кирилл
Жоғарыда келтірілген Дж. Х. Сроулиден алынған цитатада айтылғандай, Рим-католик шіркеуі, Шығыс православие шіркеуі және Англикан қауымдастығы қасиетті санап құрметтейтін Иерусалимдік Кирилл (шамамен 315–386 жж.), өзі "католик шіркеуі" деп атаған нәрсені басқа топтардан ажыратты, олар өздерін ἐκκλησία (жиын немесе шіркеу) деп атауға болады: "Ecclesia" сөзі әртүрлі нәрселерге қолданылады (мысалы, Ефестіктер театрындағы көпшілік туралы жазылғандай, ол сөйлегеннен кейін жиынды таратып жіберді (Елшілердің істері 19:41), және жамандық жасаушылардың да шіркеуі болуы мүмкін, яғни еретиктердің, маркионистердің, маникейлердің және басқалардың жиналыстары. Сондықтан, сенім сіздерге қазір "Және бір ғана Киелі, Католик шіркеуіне" деген мақаланы сенімді түрде жеткізді; олардың азапты жиналыстарынан аулақ болып, сіздер қайта туған Киелі Католик шіркеуімен мәңгілікке бірге болыңыз. Егер сіздер қалаларда саяхаттап жүрсеңіздер, тек "Иеміздің үйі қайда?" деп сұрамаңыз (өйткені басқа да адал емес діндарлар өздерінің орындарын "Иеміздің үйі" деп атауға тырысады), сонымен қатар "Шіркеу қайда?" деп сұрамай, "Католик шіркеуі қайда?" деп сұраңыз. Өйткені осы Киелі шіркеудің ерекше атауы осы, біздің Иеміз Иса Мәсіхтің, Құдайдың жалғыз туған Ұлының жұбайы. (Катехизистік лекциялар, XVIII, 26).
Since the word Ecclesia is applied to different things (as also it is written of the multitude in the theatre of the Ephesians, And when he had thus spoken, he dismissed the Assembly (Acts 19:41), and since one might properly and truly say that there is a Church of evil doers, I mean the meetings of the heretics, the Marcionists and Manichees, and the rest, for this cause the Faith has securely delivered to you now the Article, "And in one Holy Catholic Church"; that you may avoid their wretched meetings, and ever abide with the Holy Church Catholic in which you were regenerated. And if ever you are sojourning in cities, inquire not simply where the Lord's House is (for the other sects of the profane also attempt to call their own dens houses of the Lord), nor merely where the Church is, but where is the Catholic Church. For this is the peculiar name of this Holy Church, the mother of us all, which is the spouse of our Lord Jesus Christ, the Only begotten Son of God(Catechetical Lectures, XVIII, 26).
Лериннің әулие Винсенті
Августиннің замандасы, Леринскийдің Әулие Винсенті 434 жылы (Перегрин псевдонимімен) "Commonitoria" ("Еске алулар") деп аталатын еңбек жазды. Адам денесі сияқты, шіркеу доктринасы да өз мәнін толығымен сақтай отырып дамиды деді (54–59-бөлімдер, XXIII тарау), және былай деп мәлімдеді:
Католик шіркеуі мен Шығыс православие шіркеуі
Христиан тарихының алғашқы ғасырларында Никеялық Символдың ілімдерін ұстанатын христиандардың көпшілігі, батыста латын тілінде сөйлейтін және шығыста грек тілінде сөйлейтін христиандарды біріктіретін ортақ және бөлінбеген Католиктікпен байланысты болды. Сол кезде "шығыс католигі" және "батыс католигі" терминдері географиялық мағынаға ие болды, көбінесе грек шығысы мен латын батысы арасындағы тілдік ерекшеліктерге сәйкес келді. Христиан шіркеулері арасындағы түрлі теологиялық және шіркеулік келіспеушіліктерге қарамастан, ортақ Католиктік сақталды. 9-11 ғасырларда үлкен дау туды. Шығыс-Батыс жарылысынан кейін ортақ Католиктік ұғымы бұзылып, әр тарап өз терминологиялық жүйесін дамыта бастады. Батыс теологтары Шығыс Православиесін шиизиматтар деп қарады. 1182 жылғы латындықтарды қырғынға ұшырату және 1204 жылғы Константинопольді тонау сияқты трагикалық оқиғалар Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынасты одан әрі ушықтырды. Бұл қанды оқиғалардан кейін татуласуға бірнеше сәтсіз әрекеттер жасалды (қараңыз: Лионның екінші соборы, Флоренция соборы, Брест униаты, Ужгород униаты). Кейінгі орта ғасырлар мен жаңа заманның басында терминология күрделірек айналып, қазіргі күніндегі барлық күрделілігімен қатар келетін және қарама-қарсы терминологиялық жүйелердің пайда болуына әкелді. Жаңа заман кезеңінде, батыста еретикалық теологиялық көзқарастар мен бұрыс шіркеулік тәжірибелерді ұстанатындарды белгілеу үшін "акатолик" деген арнайы термин кеңінен қолданылды. Контрреформация кезінде Католик шіркеуінің ынталы мүшелері протестанттарды және Шығыс Православиесін "акатолик" деп атады. Бұл термин қорлаушы деп есептелгендіктен, 1790 жылы Темешварда өткен Серб Православие шіркеуінің соборы император Леопольд II-ге ресми өтініш жолдап, "акатолик" терминін қолдануға тыйым салуды сұрады.
Лютерандық
Огсбургтік мойындама, Конкорд кітабында қамтылған, лютеран дінінің нанымдарының жинағы, "Лютер мен оның ізбасарлары жариялаған сенім жаңа емес, шынайы католиктік сенім, ал олардың шіркеулері – шынайы католик немесе әмбебап шіркеуді білдіреді" деп үйретеді. 1530 жылы лютерандықтар Огсбургтік мойындаманы Киелі Рим императоры Карл V-ге ұсынғанда, олар "әрбір сенім және амалдың ең алдымен Киелі кітапқа, содан кейін шіркеу әулиелері мен соборлардың үйретіміне сәйкес екенін көрсетті" деп сенді.