Кіріспе

Католик сөзі (лат. catholicus, ежелгі грек тіліндегі καθολικός сөзінен туындаған) грек тіліндегі καθόλου сөзінен шыққан, ал ол κατά және ὅλος сөздерінің бірігуінен құралған. "Католик" терминін алғаш рет шіркеу әкесі Антиохиялық Игнатий Смирналықтарға жолдаған хатында қолданған (шамамен 110 ж.). Христиандық экклезиология контекстінде оның бай тарихы және түрлі қолданыстары бар. Ағылшын тілінде бұл сөз "католик дініне қатысты" немесе "Батыс шіркеуінің тарихи доктринасы мен тәжірибесіне байланысты" деген мағынаны білдіреді. Шығыс христиан дәстүріндегі кейбір шіркеулер басшыларына қолданылатын "католикос" атауы да осы тілдік түбірден шыққан. Діни контекстен тыс қолданыста, бұл сөз ағылшын тіліндегі мағынасын түбірінен тікелей алады және қазіргі уақытта мынадай мағыналарда қолданылады: кең ауқымды нәрселерді қамтитын немесе барлық нәрсені қамтитын; әмбебап немесе жалпы қызығушылық тудыратын; кең көзқарастары бар немесе жаны ашық; кіріктіретін, шақыратын. Бұл термин ең ірі христиан қауымдастығының – Рим-католик шіркеуінің атына енгізілген. Шығыстағы христиандықтың үш негізгі тармағы – Шығыс православие шіркеуі, Орталық православие шіркеуі және Шығыс шіркеуі – әрқашан апостолдық дәстүрлер мен Никеялық кредоға сәйкес өзін католик деп таныстырған. Лютерандар, реформаторлар, англикандықтар және методистер де өз шіркеулерінің апостолдар құрған бастапқы әмбебап шіркеумен байланысты екендігіне байланысты "католик" екенін жазады. Дегенмен, әр шіркеу "католик шіркеуінің" ауқымын әртүрлі анықтайды. Мысалы, Рим-католик, Шығыс православие, Орталық православие шіркеулері және Шығыс шіркеуі өз деноминацияларының барлық басқа деноминациялар бөлініп шыққан бастапқы әмбебап шіркеумен бірдей екенін жазады. "Католик" терминінің ертедегі анықтамасы 5 ғасырдағы Комниторийдегі Винцентийлік канон деп аталатын еңбекте былай баяндалған: "барлық жерде, әрқашан және барлық адамдар сенген нәрсе". Католиктік нанымдарды ерекшелейтін және өздерін "католик" деп атайтын көптеген христиандардың нанымына епископтық басқару кіреді, яғни епископтар христиан дініндегі ең жоғары дәрежелі рухани қызметкерлер саналады, бұл Никеялық кредода көрсетілген: "Мен бір қасиетті, католик және апостолдық шіркеуге сенемін". Орта ғасырлар мен жаңа заманда Батыс католик және Шығыс католик терминдерін қолдануда қосымша айырмашылықтар туындады. 1054 жылғы Шығыс-Батыс схизмасына дейін бұл терминдер негізінен географиялық мағынаға ие болды, өйткені тек бір бөлінбеген католиктік шіркеу болды, ол Батыста латын тілінде, ал Шығыста грек тілінде сөйлейтін христиандарды біріктірді. Схизмадан кейін терминология күрделірек айналды, нәтижесінде параллель және қайшы терминологиялық жүйелер пайда болды.

Этимология

Грек тіліндегі "католик" сөзі "катали́кос" деген қосымшадан шыққан, ол "жалпы" деген мағынаны білдіреді. Грек тілінен тікелей немесе кеш латынша catholicus арқылы католик термині көптеген басқа тілдерге еніп, католизм және католиктік (кеш латынша catholicismus, catholicitas) сияқты әртүрлі теологиялық терминдерді құрудың негізі болды. Католицизм термині – бұл кеш латын тіліндегі catholicismus сөзінің ағылшынша түрі, католик деген қосымшаға негізделген абстрактілік есім. Қазіргі грек тіліндегі эквиваленті – католиктер, әдетте католик шіркеуін білдіреді. Католик, католизм және католиктік терминдер католик шіркеуі терминінің қолданылуымен тығыз байланысты. (Көптеген мағыналар үшін Католик шіркеуін қараңыз.) Бұл сөзді қолданған алғашқы дәлел – 107 жылы Игнатий Антиохиялық Смирнадағы христиандарға жазған «Смирналықтарға арналған хат». Христиандарды өз епископтарымен тығыз байланыста болуға шақырып, ол былай деп жазды: «Епископ қайда болса, қауым да сонда болады; себебі, Иса Мәсіх қайда болса, сонда ғана Католик шіркеуі бар». Екінші ғасырдың екінші жартысынан бастап «католик» сөзі «ортодокс» (иресіз емес) деген мағынада қолданыла бастады, «өйткені католиктер бүкіл шындықты үйретеді және бүкіл шіркеуді білдіреді деп мәлімдеді, ал ересь кейбір бір шындықты асыра айтудан туындады және негізінен ішінара және жергілікті болды». 380 жылы император Феодосий I «католик христиан» терминін тек Рим папасы Дамасус I және Александрия папасы Петр сияқты сенімге ие болғандарға ғана қолданды. Иерусалимдік Кирилл (315–386 ж.ж.) және Гипполық Августин (354–430 ж.ж.) сияқты көптеген ертедегі жазушылар «католик» терминін христиан дініне қатысты қолданып келді. V ғасырда «Commonitory» журналында басылып шыққан Винченциан каноны «католик» деген сөзді «барлық жерде, әрқашан және барлық адамдар сенген нәрсе» деп түсіндірді. Игнатий үшін бұл сөздің мағынасы туралы Дж. Х. Сроули былай деп жазды: Бұл христиан әдебиетінде «Католик шіркеуі» (ἡ καθολικὴ ἐκκλησία) сөзінің ең ерте кездескен жері. Сөздің бастапқы мағынасы – «жалпыға ортақ». Осылайша Юстин Мартир (Dial. 82) «жалпы немесе жалпы қайта тірілу» туралы айтады, ἡ καθολικὴ ἀνάστασις сөздерін қолданады. Осылайша жалпы шіркеу Смирнадағы жеке шіркеумен қарама-қарсы қойылады. Игнатий Католик шіркеуінің мағынасын «барлық христиан қауымдарының жиынтығы» деп түсіндіреді (Swete, Apostles Creed, p. 76). Смирнадағы шіркеудің хаты да Киелі Католик шіркеуінің барлық қауымдарына арналған. Бұл сөздің бастапқы «жалпы» мағынасы ешқашан жоғалмады, бірақ екінші ғасырдың соңғы бөлігінде ол «ирескелдікке» қарсы «ортодоксальдық» деген екінші мағынаны ала бастады. Сондықтан ол Киелі жазбалардың алғашқы бір кітабында, яғни Мюраторий фрагментінде (шамамен 170 жылы) қолданылған, ол кейбір ерестік жазбаларды «Католик шіркеуінде қабылданбаған» деп айтады. Сонымен қатар, Иерусалимнің Кирилл, төртінші ғасырда, шіркеуді католик деп атайды, өйткені ол «бұрынғы әлемге таралған» және «бұл адамдар білуі керек барлық ілімдерді толық және кемшіліксіз үйретеді». Бұл екінші мағына бастапқы мағынадан туындады, өйткені католиктер бүкіл шындықты үйретеді және бүкіл шіркеуді білдіреді деп мәлімдеді, ал ересь кейбір бір шындықты аша түсуден туындады және негізінен ішінара және жергілікті болды. Католик шіркеуі арқылы Игнатий жалпыға бірдей шіркеу деп атады. Игнатий өз уақытындағы кейбір еретиктердің Исаның заттық болмысын жоққа шығарған және шынымен де азап шегіп, өлгенін жоққа шығарған, оның орнына «оның азап шегіп жүргені көрінді» (Смирналықтар, 2) деп айтқан, шын мәнінде христиан емес деп есептеген.

Иерусалимдік Кирилл

Жоғарыда келтірілген Дж. Х. Сроулиден алынған цитатада айтылғандай, Рим-католик шіркеуі, Шығыс православие шіркеуі және Англикан қауымдастығы қасиетті санап құрметтейтін Иерусалимдік Кирилл (шамамен 315–386 жж.), өзі "католик шіркеуі" деп атаған нәрсені басқа топтардан ажыратты, олар өздерін ἐκκλησία (жиын немесе шіркеу) деп атауға болады: "Ecclesia" сөзі әртүрлі нәрселерге қолданылады (мысалы, Ефестіктер театрындағы көпшілік туралы жазылғандай, ол сөйлегеннен кейін жиынды таратып жіберді (Елшілердің істері 19:41), және жамандық жасаушылардың да шіркеуі болуы мүмкін, яғни еретиктердің, маркионистердің, маникейлердің және басқалардың жиналыстары. Сондықтан, сенім сіздерге қазір "Және бір ғана Киелі, Католик шіркеуіне" деген мақаланы сенімді түрде жеткізді; олардың азапты жиналыстарынан аулақ болып, сіздер қайта туған Киелі Католик шіркеуімен мәңгілікке бірге болыңыз. Егер сіздер қалаларда саяхаттап жүрсеңіздер, тек "Иеміздің үйі қайда?" деп сұрамаңыз (өйткені басқа да адал емес діндарлар өздерінің орындарын "Иеміздің үйі" деп атауға тырысады), сонымен қатар "Шіркеу қайда?" деп сұрамай, "Католик шіркеуі қайда?" деп сұраңыз. Өйткені осы Киелі шіркеудің ерекше атауы осы, біздің Иеміз Иса Мәсіхтің, Құдайдың жалғыз туған Ұлының жұбайы. (Катехизистік лекциялар, XVIII, 26).

Лериннің әулие Винсенті

Августиннің замандасы, Леринскийдің Әулие Винсенті 434 жылы (Перегрин псевдонимімен) "Commonitoria" ("Еске алулар") деп аталатын еңбек жазды. Адам денесі сияқты, шіркеу доктринасы да өз мәнін толығымен сақтай отырып дамиды деді (54–59-бөлімдер, XXIII тарау), және былай деп мәлімдеді:

Католик шіркеуі мен Шығыс православие шіркеуі

Христиан тарихының алғашқы ғасырларында Никеялық Символдың ілімдерін ұстанатын христиандардың көпшілігі, батыста латын тілінде сөйлейтін және шығыста грек тілінде сөйлейтін христиандарды біріктіретін ортақ және бөлінбеген Католиктікпен байланысты болды. Сол кезде "шығыс католигі" және "батыс католигі" терминдері географиялық мағынаға ие болды, көбінесе грек шығысы мен латын батысы арасындағы тілдік ерекшеліктерге сәйкес келді. Христиан шіркеулері арасындағы түрлі теологиялық және шіркеулік келіспеушіліктерге қарамастан, ортақ Католиктік сақталды. 9-11 ғасырларда үлкен дау туды. Шығыс-Батыс жарылысынан кейін ортақ Католиктік ұғымы бұзылып, әр тарап өз терминологиялық жүйесін дамыта бастады. Батыс теологтары Шығыс Православиесін шиизиматтар деп қарады. 1182 жылғы латындықтарды қырғынға ұшырату және 1204 жылғы Константинопольді тонау сияқты трагикалық оқиғалар Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынасты одан әрі ушықтырды. Бұл қанды оқиғалардан кейін татуласуға бірнеше сәтсіз әрекеттер жасалды (қараңыз: Лионның екінші соборы, Флоренция соборы, Брест униаты, Ужгород униаты). Кейінгі орта ғасырлар мен жаңа заманның басында терминология күрделірек айналып, қазіргі күніндегі барлық күрделілігімен қатар келетін және қарама-қарсы терминологиялық жүйелердің пайда болуына әкелді. Жаңа заман кезеңінде, батыста еретикалық теологиялық көзқарастар мен бұрыс шіркеулік тәжірибелерді ұстанатындарды белгілеу үшін "акатолик" деген арнайы термин кеңінен қолданылды. Контрреформация кезінде Католик шіркеуінің ынталы мүшелері протестанттарды және Шығыс Православиесін "акатолик" деп атады. Бұл термин қорлаушы деп есептелгендіктен, 1790 жылы Темешварда өткен Серб Православие шіркеуінің соборы император Леопольд II-ге ресми өтініш жолдап, "акатолик" терминін қолдануға тыйым салуды сұрады.

Лютерандық

Огсбургтік мойындама, Конкорд кітабында қамтылған, лютеран дінінің нанымдарының жинағы, "Лютер мен оның ізбасарлары жариялаған сенім жаңа емес, шынайы католиктік сенім, ал олардың шіркеулері – шынайы католик немесе әмбебап шіркеуді білдіреді" деп үйретеді. 1530 жылы лютерандықтар Огсбургтік мойындаманы Киелі Рим императоры Карл V-ге ұсынғанда, олар "әрбір сенім және амалдың ең алдымен Киелі кітапқа, содан кейін шіркеу әулиелері мен соборлардың үйретіміне сәйкес екенін көрсетті" деп сенді.