Кіріспе

Ахеменидтер империясының патшасы б.з.д. 359/8 – 338 жылдары

Охус (wikt:Ὦχος (Ὦχος]]), династиялық аты Артаксеркс III ( ; wikt:Ἀρταξέρξης (Ἀρταξέρξης]]), б.з.д. 359/58 – 338 жылдары Ахеменидтер империясының патшасы болды. Ол Артаксеркс II-нің ұлы және мұрагері, ал анасы Статира болды. Таққа отырғанға дейін Артаксеркс сатрап және әкесінің әскерінің қолбасшысы болған. Артаксеркс билікке бір ағасы өлімге кесілгеннен, екіншісі өз-өзіне қол жұмсағаннан, үшіншісі өлтірілгеннен және әкесі Артаксеркс II қайтыс болғаннан кейін келді. Патша болғаннан кейін көп ұзамай ол өзінің орнын нығайту үшін патшалық отбасының барлық мүшелерін өлтірді. Ол Мысырға қарсы екі ірі жорық ұйымдастырды. Бірінші жорық сәтсіз аяқталып, империяның батыс бөлігінде көтерілістер басталды. Екінші шабуыл кезінде Артаксеркс Мысырдың фараоны Нектанебо II-ні жеңіп, алты онжылдықтан кейін елді Парсы империясының құрамына қайтарды. Артаксеркс патшалықтың соңғы жылдарында Грекияда Македония патшасы Филипп II билігін күшейтіп, гректерді Ахеменидтерге қарсы бүлікке көтеруге тырысты. Артаксеркс оның бұл әрекеттеріне қарсы тұрып, Перинт қаласына македониялықтардың қоршауына төтеп беруге көмектесті. Өмірінің соңында Персеполисте жаңа құрылыс саясаты жүргізілді, онда Артаксеркс жаңа сарай салдырып, өзі үшін қабір тұрғызды және Аяқталмаған қақпа сияқты ұзақ мерзімді жобаларды бастады.

Этимология

Артаксеркс – грекше Артаксеркс (Αρταξέρξης) атауының латынша түрі, ал ол ежелгі парсы тіліндегі Artaxšaçā (“ақиқат арқылы билік етеді”) сөзінен шыққан. Басқа тілдерде былай аталады: элам тілінде – Ир так ик ша ша, Ир да ик ша ша ша; аккад тілінде – Ар та ʾ ḫа шá ис су; орта парсы және жаңа парсы тілінде – Ardašīr. Оның жеке есімі Охус (грекше: Ὦχος; вавилон тілінде: 𒌑𒈠𒋢) болған.

Өмірбаян

Охус – Артаксеркс II мен оның әйелі Стетираның заңды ұлы еді. Оның екі үлкен толыққанды бауыры болды: Ариасп және Дарий (ең үлкені). Оның сонымен қатар көптеген заңсыз бауырлары да болды, олардың аналары сарай қыздары еді, және 2 ғасырдағы римдік жазушы Юстин олардың санын 115 деп көрсеткен. Барлық ұлдардың ішінде Дарий ғана империяның мұрагері ретінде тағайындалды, осылайша тік бас киім кию патшалық құқығына ие болды. Алайда, Артаксеркс II-нің ұзақ билеуі оны, жасы 50-ден асқан Дарийді көңілсіздікке түсірді. Бұрынғы сатрап Тирибаздың ықпалымен, ол билікке тезірек ие болу үшін әкесіне қарсы қастандық жасауды бастады. Дарий көптеген сарайлықтардың, соның ішінде Юстин айтуынша, 50 заңсыз бауырының қолдауына ие болады деп күтті. Бір евнух бұл қастандықтың құпиясын ашты, нәтижесінде Дарий сарайға шақырылып, "қастандыққа қатысқандардың әйелдері мен балаларымен бірге" өлім жазасына кесілді (Юстин). Мұрагерлік құқығы содан кейін Ариаспеске өтті. Алайда, Охус, кейбір евнухтардың көмегімен, өзінің заңды бауыры Ариасптің ақылдан адасып, өзін-өзі өлтіруіне себеп болған бірқатар айла-шарғылар мен жала жапты. Охусты ұнатпаған Артаксеркс II өзінің сүйікті заңсыз ұлы Арсаместі жаңа мұрагер хан ретінде тағайындады. Бірақ, ол көп ұзамай Охустың қоздырысымен Арпаттың қолынан қаза тапты. Содан кейін Охус патшаның мұрагері болып тағайындалды, ал Артаксеркс одан көп ұзамай қайтыс болды.

Артабаздың көтерілісі

359 жылдың қарашасы мен 358 жылдың наурызы аралығында таққа отырған кезде Артаксеркс III Батыс Анатолиядағы барлық сатраптардың жалдамалы әскерлерін таратуды бұйырды. Бұл күшті сатраптардың ықпалын азайту және патша билігін нығайту мақсатымен жасалды. Шындығында, Артаксеркс III-нің әкесі тұсында сатрап Датамес жалдамалы әскерлерінің көмегімен дербес мемлекетті басқарды, ал одан бұрын Ахеменид принці Кіші Кир жалдамалы әскерлерінің көмегімен Артаксеркс II-ні құлатуға жақын болған. Барлық сатраптар оның бұйрығын орындап, жалдамалы әскерлерін таратып жіберді. Кейін, б.з.д. 356 жылы Артаксеркс III Артабаз II-ні Хеллеспонтин Фригиясының сатрапы лауазымынан босатуға тырысты, бұл Артабаздың көтерілісіне әкелді. Оның анасы Апаманың, Артаксеркс III-нің қарындасы болуы, оны Артабазға күдікпен қарауға себеп болуы мүмкін. Артабаздың екі бауыры – Окситр мен Дибикт та оған қосылған деген хабар бар, бұл Артаксеркс III-нің бүкіл отбасын нысанаға алғанын көрсетеді. Артаксеркс III Анатолиядағы басқа сатраптарды – Титрауст, Автофрадат және Мавсолді – көтерілісті басу үшін жіберді. Артабаз тез арада афиналық әскери қолбасшы Хареспен бірікті, ол таратылған жалдамалы әскерінің көп бөлігін қайта жинады. Олар б.з.д. 355 жылы сатраптарды жеңіп, Үлкен Фригияға тереңдеп кіріп, аймақты тонады. Артаксеркс III Афинаға соғыспен қысым көрсетіп, Артабазға қолдау көрсетуді тоқтатуға мәжбүр етті. Содан кейін Артабаз Фива генералы Памменменде жаңа одақтас тапты, ол оған б.з.д. 354 жылы 5000 әскер берді. Ахеменид әскерлері тағы да жеңіліске ұшырады, бірақ Артабаз көп ұзамай Памменменмен келіспей, оны тұтқындады. 354/3 ж. ол көтерілісін тоқтатып, Македонияға қашып кетті, онда оны патшасы Филипп II құрметпен қарсы алды.

Бірінші Мысыр жорығы (б.з.д. 351)

Шамамен 351 ж.б. Артаксеркс өзінің әкесі ІІ Артаксеркс тұсында көтеріліс шығарған Мысырды қайтарып алу үшін жорыққа шықты. Сонымен бірге Кіші Азияда да көтеріліс болды, оған Фива қолдау көрсетіп, жағдай қиынға ұшырады. Зор әскер жинаған Артаксеркс Мысырға басып кіріп, Нектанебо II-мен шайқасты. Бір жыл бойы Мысыр перғауынымен соғысқаннан кейін, Нектанебо грек генералдары – афиналық Диофант пен спартандық Ламиус басқарған жалдамалы әскерлердің көмегімен парсыларды күйрете жеңді. Артаксеркс Мысырды қайта басып алу жоспарларын кейінге шегеріп, қайта шегінуге мәжбүр болды.

Кипр мен Сидонның бүлігі

Мысырдың жеңілісінен кейін көп ұзамай Финикия, Анатолия және Кипр Персия үстемдігінен тәуелсіздіктерін жариялады. Б.з.д. 343 жылы Артаксеркс Кипрдегі көтерілісшілерді басып тастау жауапкершілігін Кария ханзадасы Идриеге тапсырды, ол 8000 грек жалдамалы әскерлерін және аттықтарды қолданды, оларға афиналық Фокион және Кипр монархының үлкен ұлы Эвагорас басшылық етті. Идрие Кипрді қайта бағындыруға қол жеткізді.

Белессис пен Мазайдың Сидонға жасаған жорығы

Артаксеркс Сидонға қарсы шабуыл бастады, Сирия сатрабы Белессис пен Киликия сатрабы Мазайға қалаға шабуыл жасап, финикиялықтарды бақылауда ұстауды бұйырды. Алайда, екі сатрап та Сидон патшасы Теннес қолдарынан күйреуге ұшырады, оған Нектанебо II 4000 грек жалдамалы әскерін жіберді, оларға Родос азаматы Ментор басшылық етті. Осының салдарынан парсы әскері Финикиядан ығыстырылды. Кейін Артаксеркс Теннесті өлімге кесті. Содан кейін Артаксеркс көтерілісті қолдаған яһудилерді Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы Гирканияға жер аударды.

Мысырды жаулап алу

Бәлкім, б.з.д. 340 немесе 339 жылдары Артаксеркс соңымен Мысырды жаулап алды. Жылдар бойы жүргізілген жан-жақты және ұқыпты дайындықтардан кейін, патша жеке өзі үлкен әскер жинады, оның құрамында Фива, Аргос, Кіші Азиядан келген грек жалдамалылары, сондай-ақ Родостың опасыз жалдамалысы Ментордың басқаруындағы әскер, соғыс флоты және бірқатар көлік кемелері болды. Артаксеркс әскері Мысырлық Нектанебо II әскерінен едәуір көп болғанымен, Газаның оңтүстігіндегі құрғақ даладан және Жоғарғы Мысырдың көптеген өзендерінен өту қиындығы бұрынғы шабуылдардағыдай, үлкен қиындық тудырды. Диодор Сицилийдің айтуынша, парсылардың жергілікті жетекшілердің көмегін пайдаланудан бас тартуы жағдайды ушықтырды. Шабуыл сәтсіз басталды, Артаксеркс Баратрада бір бөлім әскерін құмға сіңіріп алды, ал оның тебалық әскері Пелузийді басып алуға тырысқанда, гарнизон оларға қарсы сәтті шабуыл жасады. Артаксеркс үш шабуыл тобын құрды, әрқайсысы грек командирі мен парсы бақылаушысынан тұрды, ал өзі резервтің басшысы болып қалды. Бір топқа ол тебалықтарды, кавалерияны және азиялық жаяу әскерді тағайындады, олардың міндеті Пелузийді басып алу болды, ал екінші топты Родостың Менторы мен евнух Багоас басқарды, олар Бубастиске шабуыл жасады. Үшінші бөлімге аргивтер, белгілі бір элиталық әскерлер және 80 трирема кірді, олар Нилдің қарсы жағалауында плацдарм құруға тиіс болды. Аргивтерді ығыстыруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, Нектанебо Мемфиске шегінді, бұл Пелузийдің қоршаудағы гарнизонының капитуляциялауына әкелді. Бубастис те капитуляциялады, өйткені гарнизондағы грек жалдамалылары мысырлықтармен келіспей, парсылармен келісімге келді. Бұдан кейін Нилді Артаксеркс флотына ашқан капитуляциялар толқыны басталды, бұл Нектанебоның жігерін кетіріп, оның елін тастап кетуіне себеп болды. Мысырлықтарды жеңгеннен кейін Артаксеркс қала қабырғаларын қиратты, террор режимін орнатты және барлық храмдарды тонауға кірісті. Бұл тонаудан Парсыға зор байлық келді. Артаксеркс сондай-ақ жоғары салықтар салып, Мысырды соншалық деградацияға ұшыратты, оның Парсыға қарсы көтерілуге күші жетпеді. Парсы Мысырды 10 жыл бойы билеген кезде, жергілікті дінді ұстанатындар қудаланды және қасиетті кітаптар ұрланды. Парсыға қайтып оралар алдында ол Ферендарды Мысырдың сатрапы етіп тағайындады. Мысырды қайта басып алғаннан кейін Артаксеркс жалдамалы әскерлеріне жомарт сыйлықтар берді. Содан кейін ол Мысырға жасаған жорығын сәтті аяқтап, астанасына оралды.

Кейінгі жылдар

Мысырдағы жеңісінен кейін Артаксеркс Персияға оралды және империяның әртүрлі аймақтарындағы көтерілістерді тиімді түрде басумен келесі бірнеше жылды өткізді. Соның салдарынан, Мысырды жаулап алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Парсы империясы оның толық бақылауына көшті. Мысыр Ұлы Александрдың жаулап алуына дейін Парсы империясының құрамында қалды. Мысырды жаулап алғаннан кейін Артаксеркске қарсы көтерілістер мен бүліктер тоқтады. Египеттік жорықта ең көп көзге түскен екі генерал – Родостық Ментор мен Багоас жоғары лауазымдарға тағайындалды. Азиялық жағалаудың барлық бөлігін басқарған Ментор, соңғы кезеңдегі қиындықтар кезінде Парсы билігіне қарсы көтерілген көптеген басшыларды бағындыруға жетті. Бірнеше жылдың ішінде Ментор мен оның әскерлері Азияның Жерорта теңізі жағалауын толық бағындырып, тәуелділікке келтірді. Багоас Артаксеркспен бірге Парсы астанасына оралды, онда ол империяның ішкі басқаруында жетекші рөл атқарды және империяның қалған бөлігінде тыныштықты сақтады. Артаксеркс III патшалық құрған соңғы алты жылда Парсы империясын тиімді және табысты үкімет басқарды. Парсы империясының өзінде көтеріліс болмаса да, Македониядағы Филипп II-нің күшінің өсуі (соған қарсы Демосфен афиналықтарды ескертуге тырысты) Артаксеркстің назарын аударды. Ол парсылық ықпалды Македония патшалығының күшінің өсуін тежеу және шектеу үшін пайдалануға бұйырды. Б.з.д. 340 жылы парсы әскері Фракия князі Серсоблептке тәуелсіздігін сақтауға көмектесу үшін жіберілді. Перинт қаласына жеткілікті көмек көрсетілді, нәтижесінде Филиптің қаланы қоршауға алған көптеген және жақсы жабдықталған әскері қоршаудан бас тартуға мәжбүр болды. Б.з.д. 338 жылдың тамыз-қыркүйек айларында сарай евнухі және хазаграпатиш Багоас Артаксеркс III-ті оның жеке дәрігері арқылы улап, оның өліміне себепкер болды. Артаксеркс III-тің ерте қайтысы Парсы үшін үлкен мәселе болды және елдің әлсіреуіне ықпал еткен болуы мүмкін. Артаксеркс III-тің көптеген ұлдары, Арсес пен Бистанды қоспағанда, Багоас тарапынан өлтірілді. Багоас патша тағайындаушы ретінде жас Арсесті (Артаксеркс IV) таққа отырғызды.

Мұра

Тарихи тұрғыдан алғанда, Ахеменид империясының патшалары Зороастрдың ізбасарлары болған немесе Зороастр идеологиясымен күшті ықпалда болған. Артаксеркс II билік еткен кезде Анахита мен Митраға табыну қайта жанданды, ол өзінің құрылыс жазуларында Ахура Мазда, Анахита және Митраны атап, тіпті өз құдайларының мүсіндерін орнатты. Бұрын нағыз Зороастрилер Митра мен Анахитаны елемеген еді, олар Зороастрдың Құдайды тек киелі от арқылы бейнелеу керек деген қағидасын бұзды. Персеполистегі Артаксеркс III-тің жазуындағы клинописьтегі белгісіздік оның әкені және ұлды бір тұлға деп қарастырғанын көрсетеді, бұл Ахурамазданың қасиеттері Митраға беріліп жатқанын аңғартады. Қызығы, Артаксеркс Бабыл, Дамаск, Сардис қалаларында, сондай-ақ Суза, Экбатана және Персеполисте Анахитаның мүсіндерін орнатуға бұйрық берген. Артаксеркс есімі Мысырда болғанда шығарылған күміс монеталарда (афиналық монеталар үлгісімен) кездеседі. Монетаның артқы жағында египет жазуымен: "Фараон Артаксеркс. Өмір, гүлдену, молшылық" деп жазылған.

Әдебиетте

Кейбіреулер Юдит кітабының бастапқыда Артаксеркстің Финикиядағы жорығына негізделген болуы мүмкін деп есептейді, себебі Олоферн – Каппадокия сатрабы Ариараттың, Артаксеркстің қарауындағы ағайынының есімі еді. Олоферннің өлгенін тапқан Багоас, Артаксеркстің Финикия мен Египетке қарсы жорығы кезіндегі генералдарының бірі болған.

Құрылыс

Персеполисте жаңа құрылыс саясатының болуына дәлелдер бар, бірақ оның қайтыс болған кездегі кейбір ғимараттар аяқталмады. Персеполистегі оның салған екі нысаны – мақсаты белгісіз отыз екі бағаналы зал және Артаксеркс III сарайы. Барлық Ұлттар қақпасын және Жүз бағаналы залды жалғастырған Аяқталмаған Армия жолы мен Аяқталмаған қақпа археологтарға Персеполис қалай салынғанын түсінуге көмектесті. Артаксеркс қабірі Персеполис платформасының артындағы тауға, оның әкесінің қабіріне жақын қазылды.

Ежелгі шығармалар

Ариан, «Александрдың жорығы». Диодор Сицилий, «Тарихи кітапхана». Юстин, Помпей Трогустың «Филипп тарихының» қысқаша мазмұны.