Кіріспе

Есту және сөйлеу қабілеттерінен бірдей айырылған адам "саңырық", "саңырау" мәдени ұғымы, "сөйлей алмау".

"Саңырау-таяу" термині бұрын есту қабілеті жоқ және қол тілі қолданатын, немесе есту және сөйлеу қабілеттерінен айырылған адамды белгілеу үшін қолданылатын. Бұл термин қазір де ауызша сөйлей алмайтын немесе сөйлеу қабілеті болғанымен, дауысының ерекшелігіне байланысты жағымсыз назар қорқап сөйлемейтін саңырау адамдарға қатысты қолданылады. Мұндай адамдар қол тілі арқылы қарым-қатынас жасайды. Кейбір адамдар бұл терминді тарихи контекстен тыс қолданғанда оны қарапайымдыққа саятындық деп санайды; қазіргі таңда қолданылатын артықшылықты термин – "саңырау".

Ұлыбритания

19 ғасырда британдық ағылшын тілінде "mute" және "dumb" сөздері "сөйлей алмайтын" деген мағынаны білдірген және олар кемсітуші терминдер емес еді. Мысалы, 1889 жылы Виктория патшайымы Ұлыбританияда "Соқырлар, саңыраулар және сөйлей алмайтындар жөніндегі" комиссиясын құрды. Комиссияның мақсаты соқыр немесе саңырау адамдардың қазіргі білім алу және жұмыспен қамтылуын зерттеп, олардың жағдайын жақсарту болды. Оксфорд ағылшын сөздігінде солтүстік америкалық ақымақтыққа сіңдіретін сөздің алғаш рет Ұлыбританияда 1928 жылы тіркелгені айтылады. Оксфорд сөздігінің мәліметінше, "деaf-mute" термині 19 ғасырдың басында есту қабілетінің жоқтығы салдарынан сөйлей алмауды білдіретін медициналық термин ретінде пайда болған. Ұлыбританияда осы терминнің қарапайымдыққа тоқетін жайттары туралы ештеңе айтылмаған.

Солтүстік Америка

Webster сөздігінде "dumb" сөзінің негізгі анықтамасы – "ақыл-естің жетіспеуі" немесе "ақымақтық". Сөздің екінші анықтамасы – "сөйлей алмау қабілетінің жоқтығы, қазіргі кезде көбінесе қарапайымдыққа жақын". Webster сөздігінде "mute" сөзіне берілген сипаттама бойынша, бұл сөз "сөйлей алмайтын" деген мағынаны білдіреді, ал есім ретінде қолданылғанда – "сөйлей алмайтын адам, кейде қарапайымдыққа жақын". Америка тілінде "dumb" сөзі кейде естіп тұрған адамдарды әзілдеу үшін, сөгіс ретінде немесе салауатты ақыл-есті қолданбайтын немесе сенімсіз адамды бейнелеу үшін қолданылады. Бұрын "deaf-mute" термині ым тілінде сөйлейтін саңырау адамдарды сипаттау үшін қолданылған, бірақ қазіргі кезде бұл термин көбінесе қарапайымдыққа жақын және дұрыс емес деп есептеледі. Көне заманнан (Хаммураби кодексінде көрсетілгендей) соңғы уақыттарға дейін, "deaf-mute" және "deaf and dumb" терминдері кейбір естіп тұрған адамдар үшін ақымақтыққа теңес деп саналды. Саңыраулар қауымдастығы 18 ғасырда мемлекеттік саңырау білімінің негізі қаланғаннан бері "саңырау" деген қарапайым анықтаманы қабылдады және ол көптеген жылдар бойы таңдамал анықтама болып табылады. Саңыраулар қауымдастығының кейбір мүшелері өздерінің мәртебесі мен жеке басын сипаттау үшін "Deaf" (үлкен D әрпімен) терминін "deaf" (кішкенә d әрпімен) терминінен артық көреді.

Яһуди заңдары

Еврей заңдарында есіту және сөйлеу қабілетінен айырылғандарды жіктеу ерекше маңызға ие. Тарихи тұрғыдан оларды оқыту немесе қарым-қатынас жасау мүмкін емес деп есептелгендіктен, есіту және сөйлеу қабілетінен айырылғандар моральдық жауапкершілікке жатпады, демек, жылжымайтын мүлікке ие бола алмады, куәгер ретінде танылмайды және қандай да бір қылмыс үшін жазаланбады. Алайда, қазіргі таңда есіту қабілетінен айырылғандарды оқытудың әдістері белгілі болғандықтан, олар енді осылай жіктеліп қарастырылмайды.

Тарихтағы саңырау-сұмдық адамдар

Осман сұлтандары 15 ғасырдан бастап Осман империясының соңына дейін "туғаннан естімейтін және сөйлей алмайтын" (түрік тілінде dilsiz немесе bizeban, яғни 'сұңғырау' немесе 'тілсіз') деп аталатын адамдарды жеке қызметтерінде пайдаланды. Олардың ерекшелігіне байланысты, оларға жиі құпия және күрделі міндеттер, тіпті өлім жазаларын орындау да сеніп тапсырылды.

Өнер мен әдебиеттегі саңырау-сұмдық

Стивен Кингтің "The Stand" романында Ник Андрос есімді басты кейіпкер бар, ол "естімейтін және сөйлей алмайтын" деп сипатталады. Құлақтары бар адамдардың көпшілігі дауыстай білсе де, Кинг бұл терминді әдеби мағынасында түсініп, Никке дауыстау мүмкіндігін бермеген. Дегенмен, ол еріннен оқып, қолмен әрекеттер жасап және жазу арқылы өзін түсінікті ете білді. "Сары жүздіктегі аңшы" романында бұл тіркес өз пікірін айтпайтын, ештеңе естімейтін адамды көрсету үшін қолданылады, нәтижесінде ол әлемнен оқшауланып қалады. "Күкі ұясынан ұшқан" романындағы Басшы Бромденнің барлығы оны естімейтін және сөйлей алмайтын деп санайды, бірақ шындығында ол ести және сөйлей алады; ол осы туралы ешкімге айтпайды, себебі өскен кезінде оған ешкім сөйлемеген (оның "естімейтін" болуына себеп болған) және оны елемеген (оның "сөйлей алмайтын" болуына себеп болған). 1940 жылы жазылған "Жүрек жалғыз аңшы" романындағы Сингер кейіпкері кітаптың барлық бөлігінде "естімейтін және сөйлей алмайтын" деп аталады. Зорро туралы классикалық әңгімелерде, телесериалдарда және т.б. Зорроның көмекшісі Бернардо, сөйлей алмайтын, өз иесіне әділдік үшін күресте көмектесу үшін ақпарат алу мақсатында, сонымен қатар естімейтіндей болады. Эд МакБэйннің жазған 87-ші округтегі алғашқы романдарының бірінде детектив Стив Карелланың әйелі Тедди Карелла "естімейтін және сөйлей алмайтын" деп сипатталған, бірақ кейінгі кітаптарында МакБэйн бұл терминді қолдануды тоқтатқан. 1957 жылы жарық көрген "Кон Ман" кітабының қайта басылған нұсқасының алғы сөзінде МакБэйн былай дейді: "Бір оқырман екі-үш жыл бұрын маған бұл сөздің қазіргі таңда кемсітушілік ретінде қаралатынын айтты. Мен оны қолдануды тоқтаттым, енді Теддидің есту және сөйлеу қабілеттері нашарлаған".