Кіріспе

Британдық саясаткер (1760–1842)

Ричард Колли Уэлсли, 1-ші маркиз Уэлсли, (20 маусым 1760 – 26 қыркүйек 1842) – ағылшын-ирландтық саясаткер және отарлық әкімші. 1781 жылға дейін ол Уэлсли виконты атағымен танылды, содан кейін әкесі Морнингтонның 2-ші графы болды. 1799 жылы оған Норраг маркизі Уэлслинің ирландтық пэр атағы берілді. Ол сондай-ақ Ұлыбритания пэрлігінде Лорд Уэлсли болды. Ричард Уэлсли 1798 мен 1805 жылдар аралығында Бенгалияның бесінші генерал-губернаторы ретінде танымал болды. Кейін ол британдық кабинетте сыртқы істер хатшысы және Ирландияның лорд-лейтенанты қызметтерін атқарды. 1799 жылы оның әскерлері Майсурға шабуыл жасап, Майсур сұлтаны Типуді маңызды шайқаста жеңді. Ол сондай-ақ екінші англо-маратха соғысын бастады. Уэлсли – Ирландияның 1-ші Морнингтон графының және 1-ші виконт Дунганнонның үлкен қызы Энннің үлкен ұлы болды. Оның кіші інісі Артур Веллингтонның 1-ші герцогы болды.

Ерте өмір

Уэлсли 1760 жылы Ирландияның Мит графтығындағы Данган замкісінде дүниеге келді, оның отбасы Асценданцияның, көне англо-ирланд аристократиясының бір бөлігі болды. Ол Корольдік мектепте (Армаг), Харроу мектебінде және Итон колледжінде оқыды, онда ол классикалық ғалым ретінде ерекше көзге түсті, сондай-ақ Оксфордтың Крайст-Черчінде білім алды. Харроу мен Итон колледжінде оқыған санаулы адамдардың бірі ол. 1780 жылы ол Ирландияның Төменгі палатасына Трим округінен депутат ретінде сайланды, бірақ келесі жылы, әкесінің қайтысынан кейін, ол 2-ші Морнингтон графы атағын алып, Ирландияның Лордтар палатасына өтті. 1782 жылы ол Ирландияның Ұлы ложасының Бас шебері болып сайланды және келесі жылға дейін осы лауазымды атқарды. Әкесі мен атасының жомарттығының салдарынан, ол өзін үлкен қарыздың ішінде сезінді және ақырында барлық ирландтық иеліктерін сатуға мәжбүр болды. Дегенмен, 1781 жылы ол Мит округінің Custos Rotulorum лауазымына тағайындалды. 1784 жылы ол Девондағы Бере Алстонның тоқыраған округінен Британдық Палаталар палатасына да сайланды. Одан көп ұзамай Уильям Питт кіші оны Қазынашылық лорды етіп тағайындады. 1792 жылғы Құл саудасы туралы заң жобасы Палаталар палатасынан өтті. Питт, Морнингтон графы, Эдвард Джеймс Элиот және Бас прокурордың түзетулері мен өзгерістерінен зардап шеккен ол жылдар бойы Лордтар палатасында жатыр. 1793 жылы ол Үндістан істерін бақылау кеңесінің мүшесі болды; Питттің сыртқы саясатын қорғаған сөздерімен танымал болғанымен, ол 1797 жылы Үндістанның Бас губернаторы лауазымын қабылдаған кезде Үндістандағы билігін тиімді етуге мүмкіндік берген Шығыс істерімен танысты.

Саяхат

Морнингтон 1798–1805 жылдар аралығында Питтің зор саяси сезімін сіңіргендей көрінеді. Екеуі де Америка колонияларын жоғалтқанды өтеу үшін Үндістан субконтинентіндегі ықпалын кеңейтуді мақсат еткен дегенді дәлелдеу мүмкін емес; алайда, Еуропадағы Франциямен болған бәсекелестік, Британияны француздарға қарсы бірден-бір коалицияның алдына шығарды, бұл Морнингтонға Үндістанда француз билігі басым болмауын қамтамасыз ету қажеттігін ұқтырды.

Майсурмен соғыс

Саяхаты барысында ол Декан аймағындағы француздық ықпалды шектеуді жоспарлады. 1798 жылдың сәуір айында Үндістанға келгеннен кейін көп ұзамай Типу Сұлтан мен Франция арасында одақ құру бойынша келіссөздер жүріп жатқанын білді. Содан кейін 12 мамырда ол Лорд Корнуоллистің орнына Үндістанның генерал-губернаторы болып тағайындалды. Морнингтон Сұлтанның әрекеттерін болжап, соғысқа дайындық беруге бұйрық берді. Бірінші қадам – Хайдарабад низамы шақырған француз әскерін таратуға бұйрық беру болды. 1799 жылдың ақпан айында Майсур жаулап алынды, ал 1799 жылдың 4 мамырында Серінгапатам басып алынып, Типу Сұлтан қаза тапты, осылайша науқан жылдам аяқталды. 1803 жылы Пешваның қайта орналасуы Синдияға және Берар раджасына қарсы соғыстың бастауы болды, онда оның бауыры Артур жетекші рөл атқарды. Осы соғыстар мен олардан кейін жасалған келісімдердің нәтижесінде Үндістандағы француздық ықпал Пондичерриге дейін төмендеді, ал Ұлыбритания Орталық Үндістанның ішкі аймақтарында ықпалын арттырды. Ол өте білікті әкімші екенін дәлелдеді және өзінің талантты екі бауырын штабына таңдады: Артур оның әскери кеңесшісі болды, ал Генри – жеке хатшысы. Ол Үндістанды басқаруға қатысатын адамдарды даярлауға арналған оқу орталығы – Форт-Уильям колледжін құрды. Осы колледжпен байланысты ол генерал-губернатор кеңсесін құрды, колледжде өрескелдігін көрсеткен қызметкерлер осы кеңсеге ауыстырылды, олар басшыларының тікелей қызметінде мемлекеттік басқарудың ең жоғары деңгейін үйренуі үшін. Ол Еуропа мен Азия арасындағы саудаға қатысты кейбір шектеулерді жоюға тырысты. Сондай-ақ, ол 1804 жылдың 27 сәуірінде Калькутта Пост газетінде британ композиторы Харриет Уэйнрайттың «Комала» операсы туралы пікірін жариялады.

Саясат

Уэлслидің коммерциялық саясаты да, оның білім беру жобалары да оны директорлар кеңесімен қарым-қатынастың нашарлауына әкелді, ол бірнеше рет отставкаға кетейін деп ойлады, бірақ қоғамдық қажеттіліктер оны 1805 жылдың күзіне дейін кейінге шегерді. Ол Англияға Питт өлім алдында болатын кезде үлгерді. 1797 жылы ол Уэлсли бароны атанды, ал 1799 жылы Ирландия теңеуінде маркиз Уэлсли болды. Ол Үндістанның табиғи тарихының компания стилінде салынған 2500-ден астам миниатюралық суреттерден құралған зор коллекция жинады. 1801 жылы Калькуттаның жанындағы Баракпурде қысқа ғана өмір сүрген «Табиғат тарихын зерттеу институтын» құрды. Бұл институтты Фрэнсис Бьюкенен Гамильтон басқарды. Осы жобаның аясында 1878 жылға дейін болған «Баракпур малдары» құрылды, содан кейін жануарлар мен құстар Әлипурге көшірілді, ол кейін Калькутта зообагіне айналды. 1808 жылы Джеймс Полдың (депутат) Уэлслиді Оудхтан британдық саудагерлерді қуғандығы үшін сотқа тарту туралы ұсынысы Төменгі палатада 182 дауысқа қарсы 31 дауыспен жеңіліске ұшырады. Морнингтон сонымен қатар Компанияның қызметкерлері мен әскерлер мен жергілікті тұрғындар арасындағы қарым-қатынастарды бекіндірмеді, оларды жөнсіз деп есептеді.

Парламентке қайта келу

1808 жылы губернаторлық қызметі аяқталғаннан кейін ол Ұлыбританияға оралып, британ саясатына қайтадан қатыса бастады. Парламентте өткен бірнеше жыл Еуропадағы соғыс пен Наполеон Бонапарттың Еуропаны билеуіне байланысты үлкен дағдарысқа қарамастан, аса қызықты болған жоқ. Француздардың күшейе берген ықпалы Ұлыбритания мен оның империясына қауіп тудырып, елде жоғары деңгейдегі шиеленіске әкелді. Сыртқы дағдарыс жеткіліксіз болғандай, 1806-1809 жылдары британ үкіметін әлсіз және тиісті білімі жоқ адамдар басқарды, Лорд Гренвилл мен Портленд герцогы басқарып өткен екі қысқа мерзімді министрлік болды. Бірақ 1807 жылы коалициялық министрлік құлағанда, Джордж III Велслиді Портленд герцогының кабинетіне шақырды, бірақ ол генерал-губернатор ретіндегі қызметіне және басқаруын сынаған айыптаулар парламентте талқыланғанша бас тартты. Оның билікті теріс пайдаланғаны үшін айыптаған резолюциялар Лордтар палатасы мен Коммуналар палатасында ұсынылды, бірақ көп дауыспен жеңіліске ұшырады.

Испаниядағы елші

1809 жылы Уэлсли Персеваль тарапынан Испаниядағы британдық елшісі болып тағайындалды. Ол Талавера шайқасында одақтастар жеңіске жеткеннен кейін Кадиске қонды және испандық үкіметті, елдегі француз әскеріне қарсы жорықты қолдау үшін ағасы, британдық күштердің бас қолбасшысы Веллингтон герцогымен бірлесіп, тиімді ынтымақтастыққа келтіруге тырысты. Бірақ оның одақтастарының испандықтармен тиімді ынтымақтастық жасай алмауынан бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Француздардың қарсы шабуылынан кейін британдық және испандық күштер Португалияға шегінуге мәжбүр болды.

Сыртқы істер министрі

Бірнеше айдан кейін Джордж Кэннинг пен Роберт Стюарт арасындағы дау виконт Кастлерегтің дуэльге қатысуына және екі министрдің де отставкаға кетуіне әкелді. Персевал кабинетте жаңа лауазым ұсынды, ал Уэлсли Спенсер Персевалдың кабинетінде Сыртқы істер министрі қызметін қабылдады. Ағасы Артурдан өзгеше, ол шешен сөйлейтін болған, бірақ айналасында не болып жатқанын түсінбейтін, түсініксіз "қараңғылыққа" ұшыраушы еді. Ол 1812 жылдың ақпанына дейін бұл лауазымды атқарды, содан кейін зейнеткерлікке шықты. Бұл ішінара министрліктің Веллингтонға көрсеткен қолдауының жеткіліксіздігіне байланысты болса, екінші жағынан, католиктердің азаттығы мәселесі енді назардан тыс қалмауы керек деген сенімге келді. Уэлсли өмірінің басынан бастап, ағасы Артур сияқты, католиктердің азаттығын жақтады және осыдан бастап ирланд католиктерінің әділдікке деген талабымен өзін байланыстырды. Екі рет Ирландияның вице-королі болған және алғашқы Сент-Патрик орденінің иегерлерінің бірі, ол 1812 жылдың 31 наурызында Гартер орденіне ие болғанда бұл орденнен бас тартты. Персевалдың қазасынан кейін ол Кеннингпен бірге Лорд Ливерпульдің үкіметіне қосылудан бас тартты және 1821 жылға дейін шетте тұрды, Вена конгресінің іс-қимылдарын және 1814 жылғы Еуропалық келісімді қатаң сынады. Бұл Францияны оның ежелгі шектеріне дейін азайтқанмен, Польшаның бөлінуі мен Венеция Республикасының құлауынан кейін басқа ірі державаларға олардың иеленген аумақтарын қалдырды. Ол 1815 жылы Астық заңдарын қабылдауға қарсы наразылыққа қол қойған пэрлердің қатарында болды. Оның беделі 1812 жылы жаңа үкіметті айыптау үшін маңызды сөз сөйлеуі күтілген кездегі сәтсіздіктен толыққанды қалпына келген жоқ, бірақ ол танымал "қараңғылығының" бірін бастан кешірді және өз орнында қозғалмай отырды.

Ирландияның лорд-лейтенанты

1821 жылы ол Ирландияның Лорд-лейтенанты болып тағайындалды. Католиктердің азаттығы мәселесі енді кабинетте ашық талқыланып, Уэлслидің вице-корольдікке келісуі Ирландияда католиктердің талаптарының дереу шешілетініне сенім білдірді, бірақ бұл орындалмады. Католик қоғамының наразылығын басуға әрекеттер жасалды, атап айтқанда, ұзақ жыл қызмет еткен Ирландияның бас прокуроры Уильям Сорин қызметтен алынды, оның католиктерге қарсы көзқарастары оны өте жақтырмас еді. Лорд Ливерпуль бұл мәселені шеше алмай қайтыс болды. Оның ізбасары Кэннинг премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін бірнеше айдан кейін қайтыс болды, одан кейін қысқа мерзімге Лорд Годерич премьер-министр болды. Веллингтон билікке келгеннен кейін, оның ағасы лорд-лейтенанттықтан кетті. Ол ағасының өзіне кабинеттік лауазым таба алмағанына қатты ренжіді (Артур әдеттегідей, барлық тілек білдірушілерге кабинеттік орын беру мүмкін емес деп түсіндірді). Дегенмен, ол келесі жылы католиктердің талаптары оларға қарсы болған дәл сол мемлекеттік қайраткерлердің күшімен шешілгенін көруге қуанды. 1833 жылы ол граф Грейдің басшылығымен лорд-лейтенант лауазымына қайта оралды, бірақ үкімет көп ұзамай құлап, Велсли бірнеше қысқа уақыттан басқа ресми өмірге қатыспады.

Өлім

Ол қайтыс болғаннан кейін маркизатқа мұрагер болмады, бірақ Морнингтон графының титулы және кішігірім құрметтер оның інісі Уильямға, Мэриборо лордына көшті. 1863 жылы оның ұрпақтары болмағандықтан, олар Веллингтонның 2-ші герцогіне тиді. Ол мен Артур ұзақ араздықтан кейін бірнеше жыл бойы қайтадан жақын қарым-қатынаста болды: Артур жерлеу рәсімінде жылап, Лорд Уэлслидің інісі болудан артық еңбектің жоқ екенін айтты. Уэлсли өзінің бұрынғы мектебінде, Итон колледжінің шіркеуіне жерленді. Уэлслидің кітапханасы 1843 жылдың 17 қаңтарында (және одан кейінгі үш күнде) Лондонда Р. Х. Эванс аукционында сатылды. Бағалары мен сатып алушылардың есімдерімен түсіндірілген каталогтың көшірмесі Кембридж университетінің кітапханасында сақталады (кітапхана белгісі Munby. c.149(1)).

Мұра

Онтариодағы Уэлсли қалашығы Ричард Уэлслинің құрметіне аталған, айналасындағы аймақта оның інісі Артур Уэлслиге көптеген сілтемелер (мысалы: Уотерлоо, Уэллингтон округі) болғанымен, Александрия шығанағындағы Сент-Лоуренс өзенінде орналасқан Уэлсли аралы да осылай аталған. Уэлсли аралы Канададағы Хилл аралына өтетін кезде АҚШ-тан шығудың соңғы нүктесі болып табылады. Малайзияның Пенанг штатындағы Уэлсли провинциясы Ричард Уэлслинің құрметіне аталған. Бұл провинция бастапқыда Кедах штатының бір бөлігі болған. 1798 жылы Кедах сұлтаны оны Британдық Шығыс Үндістан компаниясына өткізген, содан бері ол Пенанг елді мекені мен штатының құрамында. Малайзия тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай ол Себеранг Перай ("Перай арқылы" деген мағынада, малай тілінде) деп аталды. Австралияның Квинсленд штатының солтүстік жағалауындағы Уэлсли аралдарын Мэтью Флиндерс Ричард Уэлслинің құрметіне атады, сондай-ақ бұл топтағы ең ірі арал Морнингтон аралы деп аталды. Флиндерс мұны Маврикий аралында француздық тұтқын болған кезде жасады деп есептеледі, себебі Уэлсли оны босатуға тырысқан. Мельбурнның оңтүстігіндегі Морнингтон түбегі де оның есімімен аталған. 2007 жылдың жазынан бастап Маркиз Уэлслинің портреті Букингем сарайындағы Тақ залында ілінген. Мирзапурдағы (Біріккен провинциялар) бір көшеге Уэлслигандж деген ат берілген.