Кіріспе

Аристофанның комедиясы "Құстар" (Ὄρνιθες (Órnithes)) – ежелгі грек драматургы Аристофанның комедиясы. Ол б.з.д. 414 жылы Афинадағы Дионисия фестивалінде қойылды, онда екінші орынды жеңіп алды. Қазіргі сыншылар оны құстарды тапқыр бейнелеуі және әндерінің көңілділігі үшін тамаша фантазия деп бағалайды. Автордың басқа ерте туындыларынан өзгеше, бұл пьесада Пелопоннес соғысы туралы тікелей айтылмаған, афиналық саясатқа да аз сілтеме жасалған. Дегенмен, ол Сицилия экспедициясы басталғаннан кейін көп ұзамай сахнаға қойылды, бұл афиналықтардың соғысқа деген бейілділігін күшейткен амбициялық әскери науқан болатын. Осыған қарамастан, пьесада афиналық саяси және әлеуметтік өмірге көптеген жанама сілтемелер бар. Бұл Аристофанның бізге жеткен пьесаларының ең ұзыны, бірақ ол Ежелгі комедияның классикалық үлгісін сақтайды. Пьесаның сюжеті афиналық Пистетарус төңірегінде өрбиді, ол құстарды аспанда үлкен қала салып, осылайша бастапқы құдайлардың мәртебесін қайтаруға көндіреді. Соңында Пистетарус құдай сияқты құсқа айналып, Зевстің орнын басады.

Тарихи негіздер

414 жылы «Құстар» қойылымы көрсетілген кезде афиналықтар Сицилия экспедициясының болашағына үміт артқан болатын. Бұл экспедиция бір жыл бұрын Алькивиадтың ынталы қолдауымен және Афинаның ең тәжірибелі генералы Никиас басшылығымен басталған еді. Осы үміткерлікке қарамастан, Афинада «Гермайлардың» қиратылуына байланысты пікір талас аяқталмай, Сицилия экспедициясына күмән тудырған зұлымдық пен вандализм актісі болды. Бұл вандализм діни экстремистердің бастамасымен және Элевсин мистерілерінің дін қызметкерлерінің қолдауымен «кінәлілерді іздеуге» алып келді, нәтижесінде Мелос Диогоры сияқты рационалистік ойшылдар қудаланды. Алкивиадтың өзі дінге қарсы әрекеттерге қатысы бар деген күдік туды, сондықтан оны сотқа тарту үшін «Саламина» мемлекеттік кемесі Сицилияға жіберілді. Бірақ ол тұтқыннан қашып, оны өлтіргендерге бір талант алтын сыйлық ұсырылды. Алкивиад бұған дейін бірнеше жыл бойы афиналық саясатта даулы тұлға болған еді. Ол Никиаспен бірігіп, халықшыл көшбасшы Гиперболды остракизмге ұшыратты. Гипербол Аристофанның пьесаларында сатиралық мақсатта жиі пайдаланылған, ал бұрын 422 жылы қайтыс болған Клеон осы рөлді атқарған.

Құстар мен ескі комедия

Құстар Аристофанның ерте пьесаларымен драмалық құрылымының маңызды жақтарында үлкен ұқсастықтарға ие. Мұндай ұқсастықтар ежелгі драманың "Ескі комедия" деп аталатын жанрының бар екенін көрсетеді. Бұл "қағидалардан" кетулер маңызды, себебі олар Ескі комедиядан қашықтауды, мәтіннің бұзылуын немесе автордың ниет еткен ерекше драмалық эффектіні білдіреді. Осы пьесадағы өзгерістер келесі қағидаларда кездеседі: Агон: Агон – екі бөлімнен тұратын және екі әнмен толықтырылған, "симметриялық сахна" ретінде құрылған пікірталас немесе ресми тартыс. Басты кейіпкер көбінесе қарсыласын жеңіп, пьесаның соңына дейін оның нәтижесін анықтайды. "Құстардағы" агон (451–626 жолдар) формасы бойынша дәстүрлі, бірақ антагонист жоқ. Екі басты спикер – Пистетарус пен оның досы Эуэлпид, онда Пистетарус сөйлейді, ал Эуэлпид қолдау көрсетеді. Құстар ынталы аудиторияны ұсынады және олар басты кейіпкердің көзқарасына оңай көнеді. Осыған ұқсас бір жақты агон келесі сақталған пьесада, "Лисистратада" да кездеседі. Парабазис: Парабазис – актерлердің жоқтығында хордың аудиторияға тікелей сөйлеуі. Әдетте, пьесаның ортасында ұзақ парабазис болады, оның ішінде автордың мансабына қатысты мәселелерді көтеретін "нағыз парабазис" және көбінесе соңына жақын қысқа парабазис болады. Осы пьесада бірінші парабазис (678–800) және екінші (1058–1117) құрылымы бойынша дәстүрлі, бірақ хор әрқашан құстардың кейіпінде сөйлейді. "Нағыз парабазисте" ақын туралы сөйлеудің орнына, құстар өздері туралы айтады, тегін, аудитория үшін құндылығын және аудиторияның сөздік қорына тигізетін әсерін сипаттайды. Алайда, бұл тақырыптардың барлығында ақынның атынан хордың әдетте айтатын нәрселердің қызықты эхосы бар. Бұл "нағыз парабазис" шын мәнінде парабазис қағидасының пародиясын құрайды. Құнақы қонақтар: Басты кейіпкердің агон жеңісі пьесаның басындағы драмалық шиеленісті әдетте жеңілдетеді, және бұл көбінесе жеңіске жеткен батыр қууы керек кішкентай кейіпкерлер немесе "құнақы қонақтар" ағынымен толықтырылады. Осы пьеса ерекше, себебі онда үш толқын құнақы қонақтар бар – бірінші толқын Cloudcuckooland қабырғалары аяқталмас бұрын келеді, екінші толқын бірден кейін келеді, ал үшінші толқын Зевстің делегациясы ретінде келеді. Осы қайталанудың нәтижесінде "Құстар" басқа сақталған пьесалардан әлдеқайда ұзын.