Кіріспе

Вальс Кальдерасы (немесе Джемез Кальдерасы) – АҚШ, Нью-Мексико штатының солтүстігіндегі Джемез тауларында орналасқан, 22 км (13,7 миль) ені бар жанартау кальдерасы.

Тарих

Вальс Кальдераның пайдаланылу тарихы тас дәуіріне дейін жетеді: 11 000 жыл бұрынғыларына жататын сүйекті ұштар табылған. Көптеген жергілікті американдық тайпалар кальдераға жиі, көбінесе маусымдық түрде аң аулауға және найза мен жебе ұштарын жасауға қолданылатын обсидиан алуға келген. Кальдерадан алынған обсидиан Оңтүстік-Батыс аймағындағы тайпалар арасында саудаға түскен. Кейін испандықтар, одан кейін мексикалық шаруалар, сондай-ақ навахо және басқа тайпалар мал жаю үшін кальдераға мезгіл-мезгіл келіп, қақтығыстар мен шабуылдар жасаған. 1848 жылы Гваделупе-Идальго шарты бойынша АҚШ Нью-Мексиконы алғаннан кейін, кальдера АҚШ армиясымен үнді соғыстарының куәсі болды. Осы кезеңде кальдера мен оның орман ресурстары мал шаруашылығы және орман өнеркәсібі үшін коммерциялық мақсатта пайдалана бастады.

Бака ранчосы

Кальдера 1876 жылы Бака ранчосының құрамына енді. Бакалар бай отбасы болды, оларға солтүстік-шығыс Нью-Мексикодағы Лас-Вегас маңындағы отбасыларына берілген гранттың тоқтатылуына өтемақы ретінде жер берілді. Отбасына АҚШ үкіметі Аризонадағы бірнеше учаскелерді де берді. Бұл аймақ Баканың бірінші учаскесі деп аталды. Содан бері жер жеке меншік иелері мен бизнес кәсіпорындары арасында бірнеше рет алмасып келді. Ең бастысы, ол 1930 жылдары Франк Бондтың меншігінде болды. Жақын орналасқан Эспанола қаласында тұратын кәсіпкер Бонд кальдераларда 30 000-ға жуық қой шапты, жерді едәуір жайылып, залал келтірді, нәтижесінде мүліктің су жиналатын алаптары әлі де қалпына келіп жатыр. 1963 жылы жерді Техас штатының Абилин қаласынан Дуниган отбасы сатып алды. Алайда Пэт Дуниган ағаш өндіру құқығын алмады, ал Нью-Мексико ағаш компаниясы мүлікті тым көп кесіп, жерді жолдармен жаралы қалдырды және ескі дуглас шыршасы мен ponderosa қарағайының көп бөлігін алып тастады. 1970 жылдары Дуниган ағаш өндіру құқығын сатып алып, ағаш кесуді аяқтады. 1980 жылдары ол Ұлттық парк қызметімен және АҚШ Орман қызметімен мүлікті сату мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізді. Заңнамада осы тарихи ранчоны, жанартау кальдерасының ішінде орналасқан, Жер және суды қорғау қорынан түсетін қаражат есебінен федералды үкіметке сатып алу көзделген, бұл қаражат АҚШ үкіметі шетелдік мұнай және табиғи газ өндірісінен алатын роялтиден түседі. Дуниган отбасы мүліктің барлық жер бетін және геотермиялық минералдық кен орындарының жеті сегізін федералды үкіметке 101 миллион долларға сатты. Бака ранчосының кейбір жерлері жергілікті американдықтар үшін қасиетті және мәдени маңызы бар болғандықтан, сатып алудың бір бөлігі солтүстік-шығыста мүліктің шекарасын көршілес Санта-Клара пуэблосының өкілдері алды. Оларға Санта-Клара ағысының бастауы кірді, ол пуэбло үшін қасиетті. 2000 жылғы Валлес Кальдераны сақтау туралы заң сонымен қатар Валлес Кальдера қорынын құрды, бұл тоғыз мүшеден тұратын тәжірибелік басқару ұйымы, оның жеті мүшесін АҚШ Президенті тағайындайды. Қор жеке сектордың тәжірибесін федералды жерді басқару ережелерімен біріктірді. Валлес Кальдераны сақтау туралы заңға сәйкес, қорық 2015 жылға дейін қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуі керек еді. Бұл тәжірибе дау тудырды. 2010 жылы Қор қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізе алмайтынын мойындады, өйткені жыл сайын мүлікті басқару үшін қажетті 3 миллион доллардың шамамен 850 000 долларын ғана жинады. Экологтар траст моделінің орнына ұлттық парк мәртебесінің кеңейтілген қорғауын талап етті, бірақ ол кездегі сенатор Пит Домениси (R) қоғамдық сатып алуды қолдау шарты ретінде эксперименталды тәсілге тоқталды. 2010 жылдан бастап АҚШ сенаторы Джефф Бингаман (D) мүлікті ұлттық қорық ретінде Ұлттық парк қызметіне беру туралы заң жобасын енгізді. 2011 жылғы заң жобасын VCNP сенімділері және Нью-Мексиконың Конгресс делегациясының көпшілігі қолдады. 2014 жылдың 19 желтоқсанында президент Барак Обама 2015 жылғы Ұлттық қорғаныс туралы заңға қол қойды, ол қорықтың басқару құзырын Валлес Кальдера қорынан Ұлттық парк қызметіне ауыстырды. Қысқа ауысу кезеңінен кейін Ұлттық парк қызметі 2015 жылдың 1 қазанында күнделікті басқаруды өз қолына алды. 10 қазанда қорық ресми түрде ашылды, онда АҚШ ішкі істер министрі Салли Жюэлл, АҚШ сенаторы Том Удалл, АҚШ сенаторы Мартин Генрих, бұрынғы АҚШ сенаторы Джефф Бингаман, Ұлттық парк қызметінің тау аралық аймақ директоры Сью Масика және Валлес Кальдера ұлттық қорығының бірінші инспекторы Хорхе Сильва Бануэлос қатысты.

2011 жылғы орман өрті

2011 жылдың шілдесінде жақын маңдағы жеке меншік жердегі электр желісінен бастау алған Лас-Конхас өрті Вальс Кальдера ұлттық қорығының бір бөлігін өртеді. Бұл орман өрті Жемес тауларында барлығы [аумағы] аумақты қамтыды, соның ішінде көршілес Банделиер ұлттық ескерткішінің көп бөлігі де өртенді.

Геология және ғылым

Кальдераның дөңгелек топографиялық жиегінің диаметрі 22 км-ді құрайды. Толедо атқышуын құрайтын кальдера 1,61 миллион жыл бұрын Бандельер туфының Отуи мүшесін орналастырды, оны Вальс Кальдерасының батысындағы каньон қабырғаларында, Сан-Диего каньонының ішінде көруге болады. Жас Шыреге Бандельер туфының мүшесі 1,23 миллион жыл бұрын Вальс Кальдерасының атқышуы кезінде қалыптасты. Бұл оқиғалардан пайда болған, қазір эрозияға ұшыраған және ашық қызғылт-сары, ашық түсті Бандельер туфы Паджарито платосының әдемі тауларының құрамына кіреді. Вальс Кальдерасы – қайта жанданған күмбезді кальдераның типтік орны, оның қалыптасуын алғаш рет 1960 жылдары Вальстегі далалық жұмыстар кезінде С.С. Росс, Р.Л. Смит және Р.А. Бейли жасады. Вальсте алғашқы кальдера пайда болғаннан кейін Редондо шыңының қайта өркендеген күмбезі шамамен 1,2 миллион жыл бұрын көтерілді. Эль-Каджете пен Бэтлшип-Рок Игнимбриті 74,200 ± 1,100 жыл бұрын бір атқышу кезінде пайда болды, содан кейін 68,900 ± 1,000 жыл бұрын Вальс Кальдерасының ең жас атқышуы кезінде Банко Бонито обсидиан ағыны атқылады. Қазіргі кезде ыстық бұлақтар мен фумарольдері бар белсенді геотермальдық жүйе бар. НАСА 1964 жылдың қазан-қараша айларында және 1966 жылдың қыркүйек айында Кальдераны геологиялық тұрғыдан Аполлон астронавттарын вулкандық ерекшеліктерді – мысалы, күл ағысы туфтарын, пемзаның ауада таралуын және риолит күмбездерін тануға оқыту үшін пайдаланды. Көрнекті геолог-инструкторлардың қатарында Рой Бейли де болды.

Климат

Кёппен климаттық жіктеліміне сәйкес, Валлес Кальдерасында субарктикалық климат (Dfc) басым, мұнда суық қыстар мен қоңыржай жаздар болады. Кальдера күшті температуралық инверсияға ұшырайды, осының салдарынан жыл бойы өте суық түндер мен күндізгі температураның айтарлықтай өзгеруі байқалады.

Геотермиялық энергия көзінің әлеуеті

Валлес Кальдераның жанартаулық қасиеттері оны жаңаруға жарамды және қоршаған ортаны ластамайтын геотермальдық энергияның ықтимал көзіне айналдырады. Дегенмен, кейбір адамдар геотермальдық энергияны дамытуға қарсы, оны көркіне, демалыс және мал жаюға зиянды деп санайды. Оның ыстық су бұлақтары мен сумен қамтамасыз ететін жер асты суларына тигізер әсері әлі белгісіз, себебі бұрынғы геотермальдық жобалардың тәжірибесі көрсеткендей, резервуар сұйықтарын өндіру жер бетіндегі жылулық белгілеріне күрт әсер етеді. Валлес Кальдерасында 1974 жылы Лос-Аламос Ұлттық зертханасы Фентон-Хилл су қоймасында, Валлес Кальдерасынан шамамен 3 км батыста, кеңейтілген геотермальдық жүйе (EGS) немесе ыстық құрғақ тас (HDR) геотермальдық жүйелерді дамыту бойынша алғашқы тәжірибелер жүргізілді. Фентон-Хилл учаскесі бастапқыда EGS зертханасы ретінде таңдалды, себебі Валлес Кальдерасына жақын болу тау жыныстарының температурасын арттырып, бұрғылауды көтеріңкі тереңдікте жасауға мүмкіндік береді деп үміттенілді. Алайда, жақын жердегі кальдерадан шығатын гидротермальдық сұйықтықтардың көп болуы тереңдегі тау жыныстарында гидротермальдық өзгерістерге алып келді, бұл резервуардың тығыздығын әлсіретті. 1998 жылы Фентон-Хилл HDR тәжірибесі тоқтатылды. Тәжірибелер көрсеткендей, болашақ EGS резервуарының өтімділігі төмен, кристаллды негізгі жыныстардан тұруы керек, сондай-ақ белсенді жарықтар мен теріс қабаттары болмауы тиіс. Ең жоғары температурасы 342 °C және 20 МВт өндіріс қуаты болғанына қарамастан, геотермальдық алаң экономикалық тұрғыдан кішкентай болып шықты. 1980 жылдардың ортасында Валлес Кальдерасында үш ғылыми өзектің бұрғылануы АҚШ-тың құрлықтық ғылыми бұрғылау бағдарламасының аясында жүзеге асты, мақсаты геотермальдық сұйықтықтардың химиясын және Күкірт бұлақтары аймағындағы бу үстемдігін анықтау болды. Бұрғылау кезінде өлшенген ең жоғары температура 295 °C құрады. Жалпы алғанда, Валлес Кальдерасындағы геотермальдық резервуар буға қарағанда сұйықтыққа негіделген, бейтарап хлоридтік химиялық құрамы бар және ең жоғары температурасы 300 °C-тан төмен. Тарихи тұрғыдан алғанда, Валлес Кальдерасы жылқымен жүргізілетін төзімділік жарыстардың орны болды. VCNP құрылғаннан кейін, кальдерадағы алғашқы жарыс 2009 жылы өтті. Ең үлкен шөптік аңғар – Валле-Гранде – шаңғымен бағдарлауға арналған орын. Қызметтер халыққа ашық, бірақ кейбіреулеріне алдын ала брондау қажет. Клиенттерге қызмет көрсету және жекелендірілген қызметтерді Мемлекеттік жерлерді түсіндіру қауымдастығы ұсынады. Аңғардың ең төменгі нүктесінің биіктігі 2438,40 метрден жоғары.

Жануарлар дүниесі және мал шаруашылығы

Кальдераның барлық аймағында шөптік жазықтар күтілгендей көрінеді: жас көшеттердің саны аз, ал ересек ағаштардың төменгі бұтақтары жоқ. Бұл, еліктер мен малдың көптеп жайылуынан, сондай-ақ адам мен табиғаттан туындаған жиі шөп өрттерінен болады, олар шөптік жазықтарды қоршаған жоталарда өсетін Энгльманн шыршасы, Дуглас шыршасы және Пондероза қарағайының төменгі бұтақтарын құртып жатады. Қыстың суығы кальдералардың төменгі жағында ағаштардың өсуіне кедергі келтіреді. Бұл шөптік жазықтар, қой мен мал жаюдан бұрын, жиі өрт арқылы сақталған көп жылдық табиғи шөптер еді. Шөп көп көрінгенімен, оның қоры шектеулі. Оның өсу маусымы қысқа. VCNP-нің шектеулі жайылым бағдарламасы арқылы ол жазда жүздеген малға, ал жылы мезгілде және құрғақ қыста, сондай-ақ жылдың көп бөлігінде мыңдаған елікке азық береді. Оның тағамдық құндылығы төмен.