Кіріспе
Мосул қаласы (الموصل, Musul) – Солтүстік Ирактағы ірі қала, Ниневия губернаторлығының астанасы. Қала халық саны және аумағы бойынша Бағдадтан кейін Ирактағы екінші ірі қала болып саналады. Мосул Бағдадтан шамамен 400 шақырым солтүстікке қарай Тигр өзенінің бойында орналасқан. Мосулдың қалалық аймағы ескі қаладан басталып, өзеннің "Сол жағалауында" (шығыс жағы) және "Оң жағалауында" (батыс жағы) – жергілікті тұрғындардың атауымен – кең аумақты қамтиды. Мосулдың шығыс жағында ежелгі Ассирияның Ниневи қаласының қираған орындары орналасқан – бір кезде әлемдегі ең ірі қала. Мосул араб әлемінің маңызды тарихи және мәдени орталықтарының бірі саналады. Мосулдың стратегиялық орналасуының арқасында ол дәстүрлі түрде халықаралық сауда және саяхаттың ірі торабы болып келген. Араб тілінің Солтүстік Месопотамия диалектісі, көптеген адамдар Мослави деп білетіні, Мосул қаласының атымен аталады және аймақта кеңінен қолданылады. Мосул және жақын орналасқан Ниневия жазығы ассирия халқының тарихи орталықтарының бірі болып табылады. Мосул және оның айналасында этникалық және діни құрамы алуан түрлі халық тұрады: халқының басым бөлігі арабтар, ал қалғанын ассириялықтар, түрікмендер, күрдтер және басқа да аз ұлт өкілдері құрайды. Сунниттік ислам – басым дін, бірақ христиандардың да көп саны бар, сондай-ақ исламның басқа да бағыттарын ұстанатындар мен басқа да аз ұлттық діндердің өкілдері де кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, аймақтың маңызды өнімдері Мосул мәрмәрі мен мұнай болып табылады. Мосул қаласында Мосул университеті мен оның танымал Медициналық колледжі орналасқан, ол Таяу Шығыстағы ең ірі білім беру және ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі.
the city
Mosul ('/m//oʊ//s//əl//, //m//oʊ/'/s//uː//l/ MOHsəl, mohSOOL; الموصل, , ; ; Musul; ) is a major city in northern Iraq, serving as the capital of Nineveh Governorate. The city is considered the second largest city in Iraq in terms of population and area after the capital Baghdad. Mosul is approximately north of Baghdad on the Tigris river. The Mosul metropolitan area has grown from the old city on the western side to encompass substantial areas on both the "Left Bank" (east side) and the "Right Bank" (west side), as locals call the two riverbanks. Mosul encloses the ruins of the ancient Assyrian city of Nineveh – once the largest city in the world – on its east side. Mosul is considered among the larger and more historically and culturally significant cities of the Arab world. Due to Mosul's strategic location, it has traditionally served as a hub of international commerce and travel. The North Mesopotamian dialect of Arabic, commonly known as Moslawi, is named after Mosul and is widely spoken in the region. Together with the nearby Nineveh Plains, Mosul is one of the historical centers of the Assyrian people. Mosul and its surroundings have an ethnically and religiously diverse population; a large majority of its population are Arabs, with Assyrians, Turkmens, Kurds and other minorities comprising the rest of the city's population. Sunni Islam is the largest religion, but there are a significant number of Christians, as well as adherents of other sects of Islam and other minority religions. Historically, essential products of the area include Mosul marble and oil. Mosul is home to the University of Mosul and its renowned Medical College, one of the Middle East's largest educational and research centers.
Этимология
Қаланың есімін алғаш рет Ксенофонт өзінің экспедициялық күнделіктерінде б.з.д. 401 жылы Ахемендік Ассирияда, парсы Ахемендік империясы тұсында айтқан. Ол Тигр өзенінің жағасындағы "Мепсила" (Μέψιλα) деген шағын ассириялық қалашықты атап көрсеткен (Анабасис, III. iv.10). Ксенофонттың Мепсиласын қазіргі Мосулдың солтүстігіндегі Иски Мосул, яғни "Ескі Мосул" орнымен анықтау мүмкін. Ксенофонттың хабарламасынан алты ғасыр өткен соң Сасани империясының Буд Ардхашир орталығы осы жерге салынған. Дегенмен, "Мепсила" қазіргі атаудың бастауы екені сөзсіз. Қазіргі арабша жазылуында Мосул, немесе дәлірек айтқанда "Маусил" сөзі араб тілінде "қосылатын нүкте" немесе шартты түрде "Торап нүктесі" деген мағынаны білдіреді. Мосулдың шығыс жағында ежелгі Ниневи қаласының қираған қалдықтары жатыр, ал ассириялықтар бүкіл қалаға Ниневи (немесе Нинве) және "бір миллион сарбаздың қаласы" деп атай береді.
Антикалық дәуір және ерте орта ғасырлар
Мосул орналасқан аймақ б.з.д. 25 ғасырдың басынан бері Ассирияның негізгі бөлігі болды. Б.з.д. 2335–2154 жылдардағы Месопотамияның барлық халықтарын біріктірген Акад империясынан кейін Мосул б.з.д. 2050 жыл шамасында қайтадан Ассирияның тұрақты бөлігіне айналды, б.з.д. 612–599 жылдар аралығындағы Жаңа Ассирия империясы құлағанға дейін. Мосул 7 ғасырдың ортасына дейінгі мұсылман жаулап алуларына дейін тағы 13 ғасыр бойы Ассирияның геосаяси провинциясының құрамында болды (Ахеменидтік Ассирия, Селевкидтік, Римдік Ассирия және Сасанидтік Асористанның бөлігі ретінде). Мұсылман жаулап алуларынан кейін аймаққа араб, күрд және түрік халықтары біртіндеп келіп қоныстанды, бірақ жергілікті ассириялықтар шіркеулік провинция үшін Атура атауын сақтап қалды. Ниневия – ежелгі дәуірдегі ең көне және маңызды қалалардың бірі, ол б.з.д. 6000 жылға дейін қоныстанды. Қала Ежелгі Ассирия империясы (б.з.д. 2025–1750 жж.) және Шамши Адад I (б.з.д. 1809–1776 жж.) тұсында Иштар құдайына табыну орталығы ретінде тіркелді, Орта Ассирия империясы (б.з.д. 1365–1056 жж.) кезінде де осылай сақталды. Жаңа Ассирия империясы (б.з.д. 911–605 жж.) кезінде Ниневия көлемі мен маңыздылығы жағынан өсті, әсіресе Тукульти Нинурта II және Ашурнасирпал II (б.з.д. 883–859 жж.) билік еткен кезден бастап; ол өзінің астанасы ретінде Калху қаласын (Киелі кітаптағы Калах, қазіргі Нимруд) таңдады, бұл ежелгі дәстүрлі Ашшур (Ашур) астанасының орнына болды, ол қазіргі Мосулдан шыққан. Содан кейін Салманасар III, Адад-нирари III, Тиглат-Пилесер III, Салманасар V және Саргон II сияқты ассириялық императорлар қаланы кеңейтуді жалғастырды. Б.з.д. 700 жыл шамасында патша Сеннахирим Ниневияны Ассирияның жаңа астанасы етіп жариялады. Үлкен құрылыс жұмыстары жүргізілді, Ниневия Бабыл, Калху және Ашшур қалаларынан үлкен және маңызды болды, осылайша әлемдегі ең ірі қалаға айналды. Көптеген ғалымдар Бабылдың аспа бақтары Ниневияда орналасқан деп санайды. Мосулдағы Куюнджик үйіндісі – патша Сеннахирим мен оның мұрагерлері Есархаддон, Ашурбанипал (Ашурбанипал кітапханасын құрған), Ашур этил илани, Син шуму лишир және Син шар ишкун сарайларының орны. Ассирия империясы б.з.д. 626 жылы құла бастады, он жылдық қатыгез ішкі соғыстар оны әлсіретті. Б.з.д. 616 жылы Ассирияға оның бұрынғы тәуелділері, ең бастысы оңтүстік Месопотамиядағы вавилондықтар, сондай-ақ мидиялықтар, парсылар, халдейлер, скифтер, киммерийліктер және сагартиандар шабуыл жасады. Ниневия б.з.д. 612 жылы Син шар Ишкунның тұсында қоршаудан және үйден-үйге соғыстан кейін құлады, ол астанасын қорғау кезінде қаза тапты. Оның орнын басып алған Ашшур убалит II Ниневиядан шығып, Харранда (қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысында) Ассирияның жаңа астанасын құрды. Мосул (содан кейін бұрынғы ассириялықтардың қираған астанасынан құрылған Мепсила қаласы) кейін Ниневияны Ассирия мен Анатолияны қысқа ғұмырлы Мидия империясымен және Ахеменид империясымен (б.з.д. 546–332 жж.) байланыстыратын Тигр көпіршігі ретінде алмастырды, ол Ассирияның геосаяси провинциясының (Атура) бөлігі болды, аймақ және Ассирия жалпы алғанда, экономикалық жаңаруды бастан кешірді. Мосул 332 жылы Александрдың жаулап алуынан кейін Селевкид империясының құрамына кірді. Гелленистік кезеңнен қала туралы көп мәлімет жоқ болса да, Мосул Сирияның Селевкид сатрапиясына тиесілі болған, бұл грек термині Ассирияны білдіреді ("Сирия" бастапқыда қазіргі Сирия елі емес, Ассирияны білдірген), оны Парф империясы б.з.д. 150 жыл шамасында жаулап алды. Мосул 225 жылы Сасанид империясының көтерілуімен қайтадан қолдарға ауысты және Сасанид провинциясының Асористанның бөлігі болды. Христиан діні Мосулдағы жергілікті ассириялықтар арасында 1 ғасырдың басынан бері болған, бірақ ежелгі Месопотамия діні 4 ғасырға дейін күшті болды. 6 ғасырда ол Шығыс Ассирия шіркеуінің епископтық ордасына айналды. 637 жылы (кейбір дереккөздер 641 жылды көрсетеді), Халифа Омардың тұсында Мосул Араб мұсылмандарының алғашқы шабуылдары мен жаулап алулары кезінде Утба ибн Фаркад әл Сулами Рашид халифалығына қосылды, содан кейін Ассирия геосаяси бірлік ретінде тарады.
9 ғасырдан 1535 жылға дейін
9-шы ғасырдың соңында түркі текті әулеттер Ысқақ ибн Құндаж және оның ұлы Мұхаммед Мосул қаласын басып алды, бірақ 893 жылы Мосул қайтадан Аббасид халифатының тікелей бақылауына көшті. 10-шы ғасырдың басында Мосул жергілікті араб Хамданид әулетінің билігіне қарады. Хамданидтер, Абдалла ибн Хамдан және оның ұлы Насир әл-Даула басшылығымен, Мосулдан бастап бірнеше онжылдық бойы Жоғарғы Месопотамиядағы билігін кеңейтті, алдымен Аббасидтердің әкімдері ретінде, кейін – де-факто тәуелсіз билеушілер ретінде. Бір ғасырдан кейін олардың орнын Уқайлид әулеті иеленді. 11-шы ғасырда Мосул Селжұқ империясының шабуылына түсті. Мавдуд сияқты жартылай тәуелсіз атабектің билігінен кейін, 1127 жылы қала Зенгид әулетінің билік орталығына айналды. Саладин 1182 жылы Мосул қаласын қоршауға алды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1183 жылы Алеппоны басып алғаннан кейін, Сириядағы Зенгид билігін тоқтатып, Саладин 1185 жылдың соңында Мосулға қарсы соңғы шабуыл жасады, әлсіреген деп есептелген Мосулдың Зенгид әмірі Мәсудтан жеңіске жетемін деп үміттенді, бірақ қаланың күтпеген қарсылығы мен Саладинді ауыр сырқатқа шалдықтырып, оны Харранға қайтаруға мәжбүр етті. Аббасидтердің ынталандыруымен Саладин мен Мәсуд 1186 жылдың наурыз айында келісімге келді, нәтижесінде Зенгидтер Мосул қаласын өздерінің бақылауында қалдырды, бірақ қажет болған жағдайда Әйюбилерге әскери қолдау көрсетуге міндеттенді. Қала 1234 жылдан 1259 жылға дейін Бадр әл-Дин Лулу билікке келгенге дейін Зенгидтердің билігінде болды. 1258 жылы, Персия мен Месопотамияға жасалған моңғол шапқыншылығының соңғы кезеңінде, шамамен 80 жасында Бадр әл-Дин Лулу жеке өзі Моңғол басқыншысы Хулагуға бағыну үшін Мерағаға барды. Бадр әл-Дин ханға Сириядағы келесі жорықтарында көмектесті. Мосул қираудан құтылды, бірақ Бадр әл-Дин 1259 жылы көп ұзамай қайтыс болды. Кейін Мосул маңыздылығын қайта қалпына келтірді, бірақ бұрынғы даңқына толығымен жете алмады. Мосул одан кейін моңғолдық Ілхандық және Жалайрид Сұлтандығының билігінде болды және Тимурдың қиратуынан аман қалды. 1165 жылы Туделаның Бенджамині Мосул арқылы өтті. Ол Дауыт әулетінен тараған деп есептелетін рабби Заккай басшылығымен шамамен 7 000 адамнан тұратын еврей қауымы туралы жазды. 1288-89 жылдары, Экзиларх Мосулда болған кезде, ол Маймонидті қолдаған құжатқа қол қойды. 16-шы ғасырдың басында Мосул түркімендердің Ақ Қойлы федерациясының құрамында болды, бірақ 1508 жылы оны Иранның Сәфевид әулеті басып алды.
Металл өңдеу өнеркәсібі
13 ғасырда Мосул қаласында күміспен әшекейленген сәнді қола бұйымдар жасау дамыған өнеркәсіп болды. Осы бұйымдардың көптеген үлгілері бүгінге дейін жетіп келді; тіпті, барлық ортағасырлық исламдық ескерткіштердің ішінде Мосул қола бұйымдарында ең көп жазулы өрнектер кездеседі. Дегенмен, осы өнеркәсіп туралы замандас дереккөздеріндегі жалғыз мәлімет – 1250 жылдары аймақтан өтіп, оны сипаттаған Андалусиялық географ Ибн Саидтың куәлігі. Мавсили шеберлерінің батысқа қарай, Мамлюк Сириясы мен Египетіне көшіп баруының ең ерте нақты дәлелі 1250 жылдарға дейін жетеді.
Осман дәуірі
1517 жылы басталған, бірақ 1538 жылы аяқталған шабуылдар Осман сұлтаны Сүлеймен Шаңқаудың Мосулды өзінің империясына қосуымен, оны өзінің басты қарсыласы Сафави Персиясынан басып алуымен мәресіне жетті. Осыдан бастап Мосулды паша басқарды. Мосул жеті қақпасы мен биік мұнаралары бар қабырғаларымен, танымал ауруханасы (маристанмен) және жабық базарларымен (қайсариямен), сондай-ақ маталарымен және дамыған саудасымен әйгір болды. Месопотамия 1555 жылы Амасия шарты арқылы Осман империясының құрамына кірді, бірақ 1639 жылы Зухаб шарты күшіне енгенге дейін Осман империясының Месопотамиядағы билігі толық болған жоқ. Амасия шартынан кейін Сафавилер Аббас I патшаның (1588–1629 жылдары билеген) тұсында Месопотамияның көп бөлігін қайта басып алды. Сол жылдары Месопотамияның жаңа тағайындалған Сафави билеушілерінің бірі – Қасем Сұлтан Афшар болды, ол 1622 жылы Мосулдың билеушісі болып тағайындалды. 1638 жылға дейін Османдықтар Мосулды стратегиялық маңызы бар, Иракқа жасалатын Османдық жорықтары үшін шабуыл платформасы ретінде және Анатолия мен Сирия жағалауына қарайтын қорғаныс бекінісі ретінде қарастырды. Бағдадты Османдықтар қайта басып алғаннан кейін (1638 ж.), Мосул ливасы тәуелсіз вилаятқа айналды. Осман империясының бір бөлігі болғанына қарамастан, төрт ғасырлық Осман билігі кезінде Мосул Таяу Шығыстағы «ең тәуелсіз аудан» саналды, бұл Римнің жергілікті саяхатшылар арқылы иелік ету үлгісіне ұқсас болды. «Мосул мәдениеті Османдық-түрік үлгісінде емес, ирактық-араб үлгісінде дамыды; ал мемлекеттің ресми тілі – түрік тілі провинцияда басым тіл болған жоқ». Мұндай отбасылар жеке кәсіпкерлік арқылы құрылып, жерді жалға алу және өндіріске салық салу арқылы өздерінің ықпалын және активтерін нығайтты. Мосулдың әлеуметтік құрылымына сайланған лауазымды тұлғалармен қатар, 1750 жылы Папа Бенедикт XIV жіберген Доминикан миссионерлері де үлкен әсер етті (Мосулда көптеген христиандар, негізінен жергілікті ассириялықтар тұрды). 1873 жылы Доминикан монахтар мектептер, емханалар, баспахана, жетімдер үйі және қыздарға тігін мен кесте тігуді үйрететін шеберханалар ашты. 19 ғасырда құрылған Доминикан әйелдер қауымы 21 ғасырдың басында Мосулдағы бас кеңсесін сақтап қалды. Бұл қауымда 120-дан астам ассириялық-ирактық әйелдер бар еді. 1834 жылы билікті қайта орнату үшін сұлтан губернатор сайлауын жойды және «Жалилилер және олардың сыныбы сияқты жергілікті отбасыларды бейтараптандыруды» бастады. Мосул сонымен қатар Ирак бостандығы операциясының оккупациялық кезеңінде АҚШ армиясының 101-ші әуеде десантталатын дивизиясының операциялық базасы болды. Қызмет еткен кезеңінде 101-ші әуе десантталатын дивизиясы қаланы жан-жақты зерттеді және 431-ші азаматтық істер батальонының, үкіметтік емес ұйымдардың және Мосул халқының кеңесімен Мосул халқын қауіпсіздік, электр энергиясы, жергілікті басқару, ауыз су, ағынды су, қоқыс шығару, жолдар, көпірлер және экологиялық мәселелер салаларында жұмысқа орналастыру арқылы қайта құру жұмыстарын бастады. Қаланы басып алған басқа да АҚШ армиясының бөлімшелері: 1-ші атқыштар дивизиясының 4-ші бригадалық ұрыс тобы, 172-ші шабуыл бригадасы, 2-ші жаяу әскер дивизиясының 3-ші бригадасы, 18-ші инженерлік бригада (ұрыс), 555-ші ұрыс инженерлік бригадасының 14-ші инженерлік батальонының «Альфа» компаниясы, 25-ші жаяу әскер дивизиясының 1-ші бригадасы, 511-ші әскери полиция компаниясы, 812-ші әскери полиция компаниясы және 364-ші азаматтық істер бригадасының элементі, сондай-ақ 404-ші азаматтық істер батальоны, ол Жасыл сызықтың солтүстігіндегі аумақтарды қамтыды. 67-ші жауынгерлік қолдау ауруханасы (CSH) 2004 жылдың қаңтарынан 2005 жылдың қаңтарына дейін Ирак бостандығы операциясына (OIF) қолдау көрсетті, Мосул мен Тикритте бөлінген операцияларды жүргізді. Task Force (TF) 67 штабы мен B компаниясы Diamondback (Мосул) әуежайынан, ал A компаниясы Speicher (Тикрит) әуежайынан жұмыс істеді. 2004 жылдың 24 маусымында бірнеше көлікке жасалған жарылыс салдарынан 62 адам қаза тапты, олардың көп бөлігі полиция қызметкерлері болды. 2004 жылдың 21 желтоқсанында Мосулдағы АҚШ-тың негізгі әскери әуежайының жанында орналасқан Forward Operating Base (FOB) Marez-тің асханасына жасалған жанкешті шабуылда 14 американдық сарбаз, Halliburton компаниясының төрт американдық қызметкері және төрт ирактық сарбаз қаза тапты. Пентагонның хабарлауынша, жарылғыш жилет киген және ирактық қауіпсіздік күштерінің формасын киген жанкешті бомбалаушы жасаған шабуылда 72 адам жарақат алды. Ансар әл-Сұнна армиясы (Ансар әл-Исламнан бөлініп шыққан) исламик тобы онлайн мәлімдемесінде шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды. 2007 жылдың желтоқсан айында Ирак Мосул халықаралық әуежайын қайта ашты. Ирак Әуе Жолдарының рейсі 152 қажыны Бағдатқа жеткізді, бұл 1993 жылы АҚШ күштері ұшуға тыйым салғаннан бергі алғашқы коммерциялық рейс болды, бірақ басқа да коммерциялық рейстерге тыйым салынды. 2008 жылдың 23 қаңтарында пәтер үйінде болған жарылыс салдарынан 36 адам қаза тапты. Келесі күні, полицей формасын киген жанкешті бомбалаушы Ниневия провинциясының полиция директоры, бригадалық генерал Салах Мұхаммед әл-Жубуриді жарылыс орнына сапар жасаған кезде өлтірді. 2008 жылдың мамырында АҚШ қолдауымен Ирак армиясының күштері, Мосулдағы әскери операциялардың командирі, генерал-майор Рияд Жамал Тауфик басшылығымен, қалаға тұрақтылық пен қауіпсіздік әкелуді мақсат еткен Нинава науқанына кірісті. Ирак Парламентінің Мосул өкілдері, қала зиялылары және басқа да мүдделі гуманитарлық топтар қаланың төзімсіз жағдайына шешім табу қажеттігіне келісті, бірақ шешім саяси және әкімшілік болады деп сенді. Олар мұндай ірі әскери науқан бейкүнә адамдардың өмірін сақтайтынына да күмәнданды. Бұл факторлардың бәрі 2003 және 2008 жылдар арасында қаланың тарихи, ғылыми және интеллектуалдық негізін жоқ қылды, осы жылдары көптеген ғалымдар, профессорлар, академиктер, дәрігерлер, денсаулық сақтау мамандары, инженерлер, заңгерлер, журналистер, діни қызметкерлер (мұсылмандар және христиандар), тарихшылар, сондай-ақ мамандар мен суретшілер өмірлеріне қауіп төнгендіктен қаладан кетуге мәжбүр болды немесе қаза тапты, осыған ұқсас жағдай Ирактың басқа да аймақтарында орын алды.
Христиандардың көшiруi
2008 жылы көптеген ассириялық христиандар (шамамен 12 мың адам) өз қауымына жасалған кісі өлтірулер мен қорқытулардың толқынынан кейін қаладан қашып кетті. Оннан астам ассириялықтың өлтірілуі, егер ислам дініне өтпесе, басқаларын да өлтіреміз деген қауіп-қорқытулар, олардың үйлерінің қиратылуы христиан халқының жылдам түрде көшіп кетуіне әкеп соқты. Кейбіреулері Сирия мен Түркияға қашып кетті, ал басқалары шіркеулер мен монастырларда пана тапты. Сунни фундаменталистер мен кейбір күрд топтары арасында осы жаңа көштің себепкері кім деген айыптаулар айтылды. Кейбір мәлімдемелер бұл оқиғаны 2009 жылғы қаңтарда өткен провинциялық сайлауларға және ассириялық христиандардың провинциялық кеңестерде кеңірек өкілдік талаптарына байланыстырды. Мосул 2014 жылдың 4 маусымында шабуылға ұшырады. Алты күндік шайқастан кейін, 10 маусымда Ислам мемлекеті 2014 жылғы маусымдағы Солтүстік Ирак шабуылы барысында қаланы басып алды. Тамыз айына қарай қаланың жаңа ИМИ әкімшілігі тиімсіз болып, электр қуаты үнемі өшіріліп, сумен жабдықтау нашарлап, инфрақұрылым құлап, денсаулық сақтау жүйесі де тоқырады.
Ислам мемлекетінің билігі
2014 жылдың 10 маусымында Ислам мемлекеті (ИМ) Мосул қаласын басып алды, ал ондағы Ирак әскерлері кері шегінді. Әскерлердің жетіспеушілігі және жоғары шенді офицерлер мен Ирак саяси лидерлері арасындағы ішкі тартыстар ИМ-нің пайдасына болды және қаланың тасталуына әкелген үрейге себеп болды. Келесі екі күн ішінде жарты миллиондай адам жаяу немесе көлікпен қашып кетті. Батыс және Ирак үкіметіне жақын баспасөздердің мәліметінше, Мосул тұрғындары де-факто тұтқындарға айналды, олар ИМ-ге отбасы мүшелерінен, жеке мүліктен және жылжымайтын мүліктен маңызды кепілдік бермесе, қаладан шығуға тыйым салынды. Олар үш күндік рұқсат алу үшін айтарлықтай "кету салығын" төлеуге болатын (жоғары төлем жасаса үйлерін беріп, ақысын төлеп, түгелдей кетуге мүмкіндік алатын), ал үш күндік рұқсаты барлар белгіленген мерзімде оралмаса, олардың мүлкі тәркіленіп, отбасы мүшелері өлтірілетін еді. Ирактың құрлық әскерлерінің бұрынғы командирі Әли Гайдан әл-Маликиді қаладан шығуға бұйрық берген адам деп айыптады. ИМ Мосулды екі жылдан астам уақыт басып алғаннан кейін, 2016 жылдың 16 қазанында Ирак күштері, АҚШ және Франция күштерінің көмегімен, оны қайтарып алу үшін бірлескен шабуылға көшті. Мосул үшін болған шайқас ИМ-ге қарсы әскери операцияның маңызды бөлігі саналды. Қаланы қайтарып алуға бағытталған әскери шабуыл 2003 жылы АҚШ пен коалиция күштерінің басып кіруінен бері Ирак күштерінің ең ірі құрамы болды. 2017 жылдың 9 шілдесінде премьер-министр Хайдер Аль-Абади үш жылдық ИМ билігінен кейін Мосулдің толық босатылуы мен қайта құруын жариялауға дайындалды. Келесі күні ресми мәлімдеме жасалды. Ирак күштері 2017 жылдың 21 шілдесінде Мосулдің толық бақылауын қайта алғанға дейін шайқас Ескі қалада тағы бірнеше аптаға созылды. Күрдтік барлау қызметінің мәліметінше, шайқаста ондаған мың бейбіт тұрғын қаза тапты, ал қаланың көп бөлігі коалицияның әуе шабуылы мен Ирак артиллериясының оқ жауынан қирады.
Демография
Салахуддин Худа Бахштың айтуынша, араб географы Ибн Хақал 969 жылы (358 жылы) Мосулда болған. Ол оны "керемет базарлары бар, құнарлы аймақтармен қоршалған, ең танымалсы – пайғамбар Юнус жерленген Ниневи маңындағы аймақ" деп сипаттаған. 10-ғасырда халық арабтардан тұрған, ал Мосул төңірегіндегі көптеген аудандар, барлық Дияр Раби’а аймағын қамтыған, Ибн Хақал тарапынан егжей-тегжейлі тізімделген. 20-ғасырда Мосул Ирактың әртүрлі этникалық және діни мәдениеттерінің қайнатылған ошағы болды. Бүгінде Мосулдың қалалық аймақтарында, Тигр өзенінің батысындағы Мосулдың орталық бөлігінде суннит арабтар басымдық құрайды. Тигр өзенінен арғы жағында және солтүстікке қарайғы қала маңында мыңдаған ассириялықтар, күрдтер, түрікмендер, шабақтар, езидтер, армян және мандеандар Мосул халқының қалған бөлігін құрайды. Шабақтар қаланың шығыс жағында шоғырланған.
Дін
Мосулда басым көпшілігі суннит мұсылмандары тұрады. Бұл қалада ежелгі яһуди халқы да болған. Ирактың басқа жерлеріндегідей, олардың көпшілігі 1950-1951 жылдары күштеп шығарылды. Көптеген ирактық яһудилер Израильге, ал кейбіреулері АҚШ-қа көшіп кетті. 2003 жылы, Ирак соғысы кезінде, американдық армиядағы раввин Мосулда XIII ғасырға дейін сақталған, қираған синагоганы тапты. ИСИЛ басып алған кезде діни азшылықтар исламға өтуге, жұмыс ақысын (жизияны) төлеуге, қалануға немесе өлтірілуге мәжбүр болды. Мосулда және Ниневи жазығындағы христиандарды қудалау, бірінші ғасырдан бері осы аймақта өмір сүрген христиан қауымын жойды.
География
Мосул Жоғарғы Месопотамия аймағында, теңіз деңгейінен 223 метр биіктікте орналасқан. Мосулдың оңтүстік-батысында Сирия шөлі, ал шығысында Загрос таулары жатыр.
Климат
Мосулдың ыстық, жартылай шөлейтті климаты (BSh) бар, ол Жерорта теңізі климатына (Csa) жақын, өте ыстық, ұзаққа созылған құрғақ жаздары, қысқа, жұмсақ көктем мен күз мезгілдері және қоңыржай ылғалды, салыстырмалы түрде салқын қыстарымен сипатталады.
Тарихи және діни ғимараттар
Мосул ежелгі тарихи орындар мен көне ғимараттарға бай: мешіттер, қамалдар, шіркеулер, монастырлар және мектептер, олардың көпшілігі маңызды сәулеттік ерекшеліктерімен және көркемдік безендірулерімен ерекшеленеді. Қала орталығында көшелердің күрделі желісі мен 19 ғасырдағы үйлер басым. Базарлар түрлі халықтармен әрі қатар келе жатыр: арабтар, күрдтер, ассириялықтар, ирактық еврейлер, ирактық түрікмендер, армяндар, езидтер, мандеандар, цығандар және шабақтар. Мосул мұражайында ежелгі Ассирияның Ниневия және Нимруд астаналарынан табылған көптеген жәдігерлер сақталған. Ол аула төңірегінде салынған, ал қасбеті Мосул мәрмәрінен жасалған және Мосул тұрмысын бейнелейтін көрмелерге ие. 2015 жылдың 26 ақпанында ИСИЛ жауынгерлері мұражайдағы ежелгі ассириялық артефакттарды қиратты. Англиялық жазушы Агата Кристи өзінің екінші күйеуі, археолог Макс Маллован Нимрудта қазба жұмыстарында болған кезде Мосулда тұрды.
Мешіттер мен ғибадатханалар
Омейяд мешіті: 640 жылы халифа Омар ибн әл-Хаттабтың билігінде Мосул қаласын басып алғаннан кейін Утба бин Фаркад әл-Салами салған, қаладағы алғашқы мешіт. Соңғы кездерге дейін сақталған жалғыз түпнұсқа бөлігі – Пиза мұнарасы сияқты еңкейген, 52 метрлік, керемет әшекейлі кірпіштен тұрғызылған Аль-Хадба (Дөңгелек) минареті. Мосул шайқасында көп бөлігі қирады. Ұлы (Нұриддин) мешіті: Нұриддин Занги 1172 жылы Омейяд мешітінің жанына салды. Ибн Баттута (ұлы марокколық саяхатшы) онда мармардан жасалған су таратқыш пен куфи жазуы бар михрабты (Мекке бағытын көрсететін ойық) тапты. Мосул шайқасында қирады. Мұжахид мешіті: Мешіт 12 ғасырға дейін сақталып келген, шеңберлі күмбезімен және әсем әшекейленген михрабымен ерекшеленеді. Пайғамбар Юнис мешіті мен қабірі: Қаланың шығысында орналасқан, пайғамбар Юнис (Жүніс) қабірін қамтиды, б.з.б. 8 ғасырға дейін сақталып келген, оның ішінде жұтқан және кейін босатқан киттің тісі бар. 2014 жылдың шілдесінде ИМ толығымен қиратты. Пайғамбар Жиржис мешіті мен қабірі: 14 ғасырдың соңында салынған, пайғамбар Жиржис (Георгий) құрметіне арналған мешіт пен қабір Құрайш зиратының үстінде орналасқан. 2014 жылдың шілдесінде ИМ жойды. Пайғамбар Даниял қабірі: Пайғамбар Даниялға арналған қабір 2014 жылдың шілдесінде ИМ қолдарынан қирады. Хаму Кадо (Хема Кадо) мешіті: 1881 жылы салынған, Орталық Майдан аймағындағы Османдық дәуірдегі мешіт, ресми түрде Абдулла ибн Шалаби ибн Абдул Қади мешіті деп аталды. 2015 жылдың наурыз айында ИМ жойды, себебі онда жергілікті мұсылмандар бейсенбі және жұма күндері құрметтеп, барып зиярат ететін қабір болған.
Басқа жерлер
Баш Тапия қамалы: Тигр өзенінің үстінде биіктеп тұрған қираған қамал, Мосулдың ескі қабырғаларының сақталған азазды қалдықтарының бірі. 2015 жылы ИМ бұл қамалдың бір бөлігін жарылып кеткен. Қара сарай: 13 ғасырдағы сұлтан Бадруддин Лулудың сарайының қалдықтары.
Сурет
Мосул суретшілдік мектебі деп аталатын стиль – 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басында Зангид әулетінің (1127–1222) демеушілігімен Солтүстік Иракта дамыған миниатюралық сурет салудың бір түрі. Мосул мектебінің техникасы мен стилі сол кезде Иракты бақылаған Сельджук түркілерінің суреттеріне ұқсас болды, бірақ Мосул суретшілері үш өлшемді бейнелеуге емес, суреттегі тақырып пен егжей-тегжейлілікке негізделген реализмді күшейте білді. Мосул иконографиясының көп бөлігі Сельджук стилінде болды, мысалы, отырған адамдардың алдыңғы жағына қарап, аяқтарын қиыстырып отыру бейнесі. Дегенмен, кейбір символдық элементтер, жарты ай мен жыландар сияқты, классикалық Месопотамия өнерінен алынған. Мосул суреттері көбінесе қолжазбаларға арналған иллюстрациялар болатын – негізінен ғылыми еңбектер, жануарлар туралы кітаптар және лирикалық поэзия. Қазір Париждің Ұлттық кітапханасында сақталатын, 12-ғасырдың соңындағы Галеннің «Китаб әл-дирияк» («Зәрсіздер кітабы») атты медициналық трактатының бір көшірмесіндегі бетке жазылған сурет Мосул мектебінің ерте туындыларының жарқын мысалы. Онда ортада отырған, жарты ай пішіндес сәуле ұстаған бір тұлғаның айналасында төрт адам бейнеленген. Сурет түрлі-түрлі бояулармен орындалған: қызыл, көк, жасыл және алтын түстер басым. Кюфик әріптері көк түсті. Суреттің жалпы әсері – ұлысқандай. Венадағы Ұлттық кітапханада сақталатын, 13-ғасырдың ортасындағы осы мәтіннің тағы бір көшірмесіне арналған бетке жазылған сурет Мосул мектебінің кейінгі кезеңдегі сапасын көрсетеді. Онда билеушінің тамағын дайындау және әртүрлі іс-әрекеттермен айналысатын аттылардың реалистік бейнесі бар, сурет алғашқы Мосул мектебінің суреттерімен салыстырғанда да көп түсті, бірақ оның рухы төмендеу. Композициясы күрделірек, бірақ аздап жетілмеген. Осы кезде Сирия және ерте Мосул мектептерінің стильдерін біріктірген Бағдат мектебі басымдыққа ие бола бастады. 13-ғасырдың ортасында моңғолдардың шапқыны Мосул мектебінің тарихын аяқтады, бірақ оның жетістіктері мамлюк және моңғол миниатюралық сурет салу мектептеріне де үлкен әсер етті.
Спорт
Қаланың Ирак футбол жарысының ең жоғары лигасында сынға тұра алатын бір ғана футбол командасы бар – «Мосул» футбол клубы. «Мосул университеті» стадионы «Мосул» футбол клубының үй стадионы болып табылады және 20 000 адамға дейін көлемі бар. Мосул университетінде физикалық тәрбие және спорт ғылымдары факультеті бар, онда бакалавр және магистратура студенттері оқытылады және үш ғылыми кафедрада зерттеу жұмыстары жүргізіледі.