Кіріспе

Көздің бекітілген нүктесінен тыс жердегі көріс өрісі – «Turnover» альбомы.

Шеткі көру немесе жанама көру – бұл көздің бекітілген нүктесінен тыс, яғни көздің ортасынан алшақтаған немесе үлкен бұрыштарда қараған кезде, «көздің бұрышында» (немесе одан тыс) пайда болатын көріс. Көріс өрісінің басым бөлігі шеткі көру ұғымына кіреді. «Алыс шеткі» көру – көріс өрісінің шетіндегі аймақ, «орта шеткі» көру – орталық эксцентриситетке, ал «жақын шеткі» көру, кейде «параорталық» көру деп аталады, көздің ортасына жақын орналасқан. Дегенмен, күнделікті қолданыста шеткі көру 30° радиус немесе 60° диаметрлі шеңбердің сыртындағы аймақты да білдіруі мүмкін. Физиология, офтальмология, оптометрия немесе жалпы көру ғылымдары сияқты көрумен байланысты салаларда шеткі көрудің ішкі шекаралары орталық торлы қабықтың бірнеше анатомиялық аймақтары, атап айтқанда, фовея мен макула тұрғысынан нақтырақ анықталады. Фовея – диаметрі 1,5 мм, көріс өрісінің 5°-на сәйкес келетін, орталық торлы қабықтың конус тәрізді ойысы. Фовеяның сыртқы шекаралары микроскоппен немесе ОКТ немесе микроскоптық МРТ сияқты микроскоптық бейнелеу технологиясымен көрінеді. Көзді тексеру кезінде (офтальмоскоп немесе торлы қабықтың суреті арқылы) оқушы арқылы қарағанда, фовеяның орталық бөлігі ғана көрінуі мүмкін. Анатомия мамандары мұны клиникалық фовея деп атайды және ол анатомиялық фовеолаға сәйкес келеді, диаметрі 0,35 мм құрылым, бұл көріс өрісінің 1 градусына сәйкес келеді. Клиникалық қолданыста фовеяның орталық бөлігі әдетте фовея деп аталады. Көру өткірлігі тұрғысынан «фовеальді көру» – бұл көру торлы қабықтың кем дегенде 20/20 (6/6 метрикалық немесе 0,0 LogMAR; халықаралық деңгейде 1,0) көру өткірлігіне жететін бөлігін пайдалануды білдіреді. Бұл 0,5 мм диаметрлі фовеальді авоскулярлық аймақты (FAZ) пайдаланумен сәйкес келеді, бұл 1,5° көріс өрісін білдіреді (көбінесе кемелді шеңбер ретінде бейнеленгенімен, торлы қабықтың орталық құрылымдары көбінесе дұрыс емес сопақ пішіндес болады). Осылайша, фовеальді көруді көріс өрісінің орталық 1,5–2° ретінде де анықтауға болады. Фовеяның ішіндегі көру әдетте орталық көру деп аталады, ал фовеядан тыс немесе тіпті фовеоладан тыс көру шеткі немесе жанама көру деп аталады. Парафовеяның сыртқы диаметрі 2,5 мм, бұл көріс өрісінің 8°-ын құрайды. Макула, торлы қабықтың келесі үлкен аймағы, кем дегенде екі қабатты ганглиялар (нервтер мен нейрондар шоғыры) бар деп анықталады және кейде орталық және шеткі көрудің шекарасын анықтау үшін қолданылады (бірақ бұл мәселе даулы). Макуланың мөлшері бойынша бағалаулар әртүрлі, оның диаметрі 6°–10° (бұл 1,7–2,9 мм-ге сәйкес келеді), көріс өрісінің 17°-ға дейін (5,5 мм) жетеді.

Жақын және орта шеткі көру арасындағы 30° радиустағы шегініс сызығы көріс қабілетінің бірнеше ерекшеліктеріне негізделуі мүмкін. Көру өткірлігі 30° эксцентриситетке дейін жүйелі түрде төмендейді: 2°-да өткірлік фовеальдік мәннің жартысы, 4°-да үштен бірі, 6°-да төрттен бірі және т.б. 30°-да бұл фовеальдік мәннің он алтыншы бөлігін құрайды. (Ескеріңіз, кейбір оқулықтарда немесе осы мақаланың бұрынғы нұсқаларында айтылғандай, әр 2°-да мән жартылай азаяды деу дұрыс емес). Қараңғыға бейімделген көруде жарыққа сезімталдық таяқтардың тығыздығына сәйкес келеді, ол 18°-да ең жоғары деңгейге жетеді. 18°-дан орталыққа қарай таяқтардың тығыздығы тез төмендейді. Орталықтан 18° қашықтықта таяқтардың тығыздығы бірте-бірте төмендейді, екі дөңгелек пайда болатын ерекше бұрылу нүктелері бар қисық сызық түзеді. Екінші дөңгелектің сыртқы жиегі шамамен 30°-та орналасқан және жақсы түнгі көрудің сыртқы жиегіне сәйкес келеді.

Сыртқы шекаралары

Фовеалды (кейде орталық деп те аталады) және перифериялық көру арасындағы айырмашылықтар көру қабығындағы жіңішке физиологиялық және анатомиялық ерекшеліктерде көрінеді. Көру аймақтарының әртүрлі бөліктері көру алаңының әртүрлі бөлімдерінен келетін визуалды ақпаратты өңдеуге қатысады, ал екі ми шарының арасын бөлетін терең жарық (интергемисфералық жарық) бойында орналасқан көру аймақтарының жиынтығы перифериялық көрумен байланысты. Осы аймақтар перифериядағы визуалды стимулдарға жылдам реакция жасау және дененің гравитацияға қатысты орналасуын қадағалау үшін маңызды деген болжам бар.

Түйежіңнің шоқ тәрізді жиегі

Түйежамықтың шетінде көп мөлшерде конус жасушалары орналасқан. Түйежамыра жоғары мұрындық 45° квадрантында ең қашыққа созылады (оқушыдан мұрын көпіріне қарайтын бағытта), ал ең үлкен көру өрісі қарама-қарсы бағытта, төменгі уақытша 45° квадрантта (көздің оқушысынан жақын құлақтың төменгі жағына қарай) орналасқан. Көрнекі өрістің осы шеткі бөлігіндегі көру қауіптің анықталуымен, оптикалық ағынның өлшенуімен, түс тұрақтылығымен немесе тәуліктік ырғақпен байланысты болуы мүмкін деп саналады.