Кіріспе
Қызмет немесе өнімнің сапасын қамтамасыз ету тәсілдері Сапаны қамтамасыз ету (QA) – өндірістік және қызмет көрсету салаларында тұтынушыға жеткізілген өнімнің келісімшарттық және басқа да келісілген өнімділік, жобалау, сенімділік және осы тұтынушының күту деңгейіне сәйкес келетінін қамтамасыз ету үшін жүргізілетін жүйелі күш-жігерді сипаттау үшін қолданылатын термин. Сапаны қамтамасыз етудің негізгі мақсаты – автомобильдер мен аяқ киім сияқты өндірілген өнімдерді әзірлеу мен өндіруде, сондай-ақ автомобиль жөндеуі мен спорттық аяқ киім дизайны сияқты қызметтер көрсетуде қателіктер мен ақаулардың алдын алу. Сапаны қамтамасыз ету және осылайша өнімдерді немесе қызметтерді тұтынушыларға жеткізу кезінде проблемалар мен кешіктірулерді болдырмау – бұл ISO 9000 «сапа менеджментінің сапа талаптарына сәйкес келетін сенімділікті қамтамасыз етуге бағытталған бөлігі» деп анықтайды. Сапаны қамтамасыз етудің ақауларды алдын алу аспектісі сапаны бақылаудың ақауларды анықтау аспектісінен ерекшеленеді және «солға қарай жылжу» деп аталады, өйткені ол өнімнің дамуы мен өндірісіндегі сапаға арналған күш-жігерге назар аударады (яғни сызықтық процесс диаграммасының солдан оңға қарай жылжуы) және ақауларды түзетуден гөрі бірінші кезекте ақаулардан аулақ болуға бағытталған. «Сапаны қамтамасыз ету» және «сапаны бақылау» терминдері көбінесе қызмет немесе өнімнің сапасын қамтамасыз ету тәсілдерін көрсетуге қолданылады. Мысалы, «қамтамасыз ету» термині жиі қолданылады: Philips Semiconductors теледидар бағдарламалық жасақтама жобасында сапаны қамтамасыз ету шарасы ретінде инспекциялау мен құрылымдалған сынақты жүзеге асыру сипатталады. Инспекция және құрылымдық сынақтар DMAIC моделі деп аталатын сапаны қамтамасыз ету стратегиясының өлшеу кезеңі болып табылады (тағайындау, өлшеу, талдау, жақсарту, бақылау). DMAIC – бұл процестерді жақсарту үшін қолданылатын деректерге негізделген сапа стратегиясы. «Бақылау» термині осы стратегияның бесінші кезеңі болып табылады. Сапаны қамтамасыз ету – бұл өнім, қызмет немесе қызмет мақсаттарына сәйкес талаптарды және мақсаттарды орындау үшін сапа жүйесіне енгізілген әкімшілік және рәсімдік іс-шаралар. Бұл процесстің нәтижесіне бағытталған сапаны бақылаумен салыстыруға болады. Сапаны қамтамасыз ету екі қағидатты қамтиды: «мақсатына сай» (өнім мақсатқа сай болуы керек); және «бірінші рет дұрыс» (қателіктерді жою керек). QA-ға шикізаттың, құрастырмалардың, өнімдер мен құрамдас бөліктердің сапасын басқару, өндіріске байланысты қызметтерді, басқару, өндіріс және инспекциялық процестерді қамтуы тиіс. Бұл екі принцип жаңа техникалық өнімді әзірлеу (инженерлік) аясында да көрінеді: Инженерлік міндет – оны бір рет жұмыс істету, ал сапаны қамтамасыз ету міндеті – оны үнемі жұмыс істету.
Quality assurance (QA) is the term used in both manufacturing and service industries to describe the systematic efforts taken to assure that the product(s) delivered to customer(s) meet with the contractual and other agreed upon performance, design, reliability, and maintainability expectations of that customer. The core purpose of Quality Assurance is to prevent mistakes and defects in the development and production of both manufactured products, such as automobiles and shoes, and delivered services, such as automotive repair and athletic shoe design. Assuring quality and therefore avoiding problems and delays when delivering products or services to customers is what ISO 9000 defines as that "part of quality management focused on providing confidence that quality requirements will be fulfilled". This defect prevention aspect of quality assurance differs from the defect detection aspect of quality control and has been referred to as a shift left since it focuses on quality efforts earlier in product development and production (i. e., a shift to the left of a linear process diagram reading left to right) and on avoiding defects in the first place rather than correcting them after the fact. The terms "quality assurance" and "quality control" are often used interchangeably to refer to ways of ensuring the quality of a service or product. For instance, the term "assurance" is often used in a context such as: Implementation of inspection and structured testing as a measure of quality assurance in a television set software project at Philips Semiconductors is described. where inspection and structured testing are the measurement phase of a quality assurance strategy referred to as the DMAIC model (define, measure, analyze, improve, control). DMAIC is a data driven quality strategy used to improve processes. The term "control" is the fifth phase of this strategy. Quality assurance comprises administrative and procedural activities implemented in a quality system so that requirements and goals for a product, service or activity will be accomplished. This can be contrasted with quality control, which is focused on process output. Quality assurance includes two principles: "fit for purpose" (the product should be suitable for the intended purpose); and "right first time" (mistakes should be eliminated). QA includes management of the quality of raw materials, assemblies, products and components, services related to production, and management, production and inspection processes. The two principles also manifest before the background of developing (engineering) a novel technical product: The task of engineering is to make it work once, while the task of quality assurance is to make it work all the time.
Өндірістің сапасын бақылауға арналған алғашқы шаралар
Орта ғасырларда гильдиялар өз мүшелері ұсынған тауарлар мен қызметтердің сапасы үшін жауапкершілікке ие болды, гильдияға қабылдау үшін белгілі бір стандарттарды белгілеп, сақтады. Материалдарды сатып алатын патшалық үкіметтер тұтынушы ретінде сапаны бақылауға қызығушылық танытты. Осы себепті Англия королі Джон Уильям де Вротхэмді кемелердің құрылысы мен жөнделуі туралы баяндау үшін тағайындады. Ғасырлар өткен соң, британдық адмиралтействоның хатшысы Сэмюэл Пепис теңіз рационы мен теңізшілерді оқытуды стандартизациялау үшін мұндай бірнеше бақылаушыны тағайындады. Өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде кеңінен тараған еңбек бөлінісі мен механикаландыруға дейін жұмысшылар өз өнімдерінің сапасын бақылауға мүмкіндік алды. Өнеркәсіптік революция белгілі бір жұмыс түрін атқаратын үлкен топтарды, өндірілген жұмыстың сапасын бақылау үшін тағайындалған шебердің қадағалауымен біріктірді.
Соғыс уақытындағы өндіріс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өндіріс процестері әдетте күрделірек болды, жұмысшылардың саны көбейіп, олардың жұмысы бақылауға алынды. Осы кезеңде жаппай өндіріс және тапсырмаға төлеу жүйесі кеңінен енгізілді, бұл жұмысшыларға қосымша өнім шығару арқылы көбірек табыс табу мүмкіндігін берді, бірақ кейде бұл құрастыру желілеріне төмен сапалы өнімдердің түсуіне себеп болды. Фредерик Уинслоу Тейлор және Генри Форд сияқты пионерлер сол кездегі жаппай өндіріс әдістерінің шектеулерін және оның нәтижесінде өнім сапасының өзгеруін мойындады. Тейлор ғылыми басқару концепциясын қолданып, өндіріс тапсырмаларын көптеген қарапайым қадамдарға (конвейерлік желі) бөлді және сапаны бақылауды бірнеше маманға шектеді, осылай күрделілікті азайтты. Форд стандартталған өнімді қамтамасыз ету үшін дизайн мен компоненттер стандарттарын біркелкі етуге баса мән берді, ал сапаны машина инспекторлары бақылап отырды, олар "әр бөлімдегі барлық операцияларды жиі аралықтармен тексеру үшін орналастырылды, соның салдарынан ешқандай кемшілікті өнім ұзаққа созылмайтын еді". Осыдан кейін статистикалық процестерді басқару (СПБ) пайда болды, оның негізін 1920-жылдардың басында Белл зертханасында Уолтер А. Шевхарт қалады. Шевхарт 1924 жылы бақылау графигін және статистикалық басқару күйі концепциясын жасады. Статистикалық басқару, 1924 жылы логик Уильям Эрнест Джонсонның "Логика, ІІІ бөлім: Ғылымның логикалық негіздері" кітабында ұсынған алмастырылатындық концепциясына эквивалентті. AT&T компаниясымен бірге, оның құрамында Гарольд Додж және Гарри Ромиг болған, ол үлгілік тексеруді рационалды статистикалық негізге қоюға жұмыстанды. Шевхарт 1934 жылы армияның Пикатинни арсеналында оқ-дәрілер өндірісіне бақылау графиктерін қолдану мәселесі бойынша полковник Лесли Э. Саймонмен кеңесті. Бұл сәтті тәжірибе Армиялық қаруландыру басқармасын (Army Ordnance) AT&T-нің Джордж Эдвардсын шақырып, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда оның бөлімшелері мен мердігерлері арасында статистикалық сапаны бақылау туралы кеңес беруге көндірді.
Соғыстан кейінгі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген елдердің соғыста қираған өндірістік қуаттары қайта жаңғыртылды. Жапонияны қайта құруды генерал Дуглас Макартур басқарды. Ол қазіргі заманғы сапа тұжырымдамаларын дамытуға екі маңызды адамды тартты: В. Эдвардс Деминг және Джозеф Джуран. Олар және тағы басқалар сапаны жақсартудың бірлескен әдістерін жапондық бизнес және техникалық топтарға үйретті, ал осы топтар осы әдістерді жапон экономикасын қайта дамыту үшін пайдаланды. АҚШ өнеркәсібін сапаға көбірек назар аударуға бағытталған көптеген адамдар болғанымен, АҚШ ондаған жылдар бойы өнімдердегі ақауларды анықтап жою үшін сапаны бақылау (QC) және сынама алу әдістерін қолдануды тоқтатпады, тіпті сапаны қамтамасыз ету (QA) саласындағы жаңалықтарды білмей немесе елемей келді.
Ақаулық сынағы
Толық тұтынушы өнімін сынау немесе оны шектен шығару арқылы тестілеу пайдалы. Механикалық тұрғыдан алғанда, бұл өнімнің істен шығуына дейін жұмыс істеуі, көбінесе діріл, температура және ылғалдылық сияқты күштерге ұшыратылады. Бұл өнімдегі көптеген күтілмеген әлсіз жақтарын анықтайды, ал алынған деректер инженерлік және өндіріс процестерін жақсартуға пайдаланылады. Көбінесе өнімнің қызмет ету мерзімін күрт жақсарту үшін қарапайым өзгерістер жеткілікті, мысалы, саңырауқұлаққа төзімді бояуға ауысу немесе жаңа құрастырушыларға құлыпты шайбаны орнатуды оқыту.
Статистикалық бақылау
Статистикалық бақылау объективті және субъективті деректерді талдауға негізделген. Көптеген ұйымдар статистикалық процесті басқаруды кез келген сапаны жақсарту жұмысында сапа деректерін қадағалау құралы ретінде пайдаланады. Өнім сапасы туралы деректер статистикалық түрде кестеленеді, осылайша жалпы себептерге байланысқан немесе ерекше себептерге байланысқан өзгерістер ажыратылады. Белл Телефон Зертханасының ғалымы Уолтер Шеварт өнім жасалған кезде, бөлшектің үлгілік партиясының тексерілген бөліктерінен деректер алуға болатынын және статистикалық айырмашылықтарды талдап, кестеге түсіруге болатынын анықтады. Бақылауды бөлшекке қатысты қайта өңдеу немесе жарамсыз деп тану арқылы жүзеге асыруға болады, немесе бөлшекті жасаған процеске бақылау орнатылуы мүмкін, бұл идеалды жағдайда, одан артық кемшілікті бөлшектер жасалмас бұрын жоюға мүмкіндік береді. Олардың кейбіреулері тұрақты және тиімді бақыланады, ал кейбіреулері – жоқ. Сапаны қамтамасыз етумен басқарылатын процестер жалпы сапа менеджментіне жатады. Егер техникалық талаптар нақты сапа талаптарын көрсетпесе, өнімнің сапасына кепілдік беру мүмкін емес. Мысалы, қысымға төзімді ыдыстың параметрлері материал мен өлшемдерін ғана емес, сонымен қатар пайдалану, қоршаған ортаға қатысты талаптар, қауіпсіздік, сенімділік және техникалық қызмет көрсету талаптарын қамтуы керек.
Медициналық өнеркәсіп
Медициналық салада сапаны бақылау өте маңызды, себебі ол медициналық жабдықтар мен қызметтердің стандарттарын анықтауға көмектеседі. Ауруханалар мен зертханалар рентген аппараттары, диагностикалық радиология және AERB сияқты жабдықтар стандартына сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін сыртқы ұйымдарды пайдаланады. Сапаны бақылау, әсіресе жаңа дәрі-дәрмектер мен медициналық құрылғыларды әзірлеу және енгізу кезінде маңызды рөл атқарады. Ғылыми-зерттеу сапасы қауымдастығы (RQA) өмір ғылымдары саласындағы ғылыми-зерттеулер сапасын өз мүшелері мен реттеуші органдар арқылы қолдайды және дамытады.
Әуе-ғарыш өнеркәсібі
Өнімді қамтамасыз ету (ӨҚ) термині көбінесе сапаны қамтамасыз етудің орнына қолданылады және жоба басқару және инженерлікпен бірге жобаның үш негізгі функциясының бірі болып табылады. Сапаны қамтамасыз ету өнімді қамтамасыз етудің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Адам өміріне, қоршаған ортаға, құрылғыға немесе миссияға бір ғана сәтсіздіктің әкелуі мүмкін апатты салдарларға байланысты, өнімді қамтамасыз ету мұнда ерекше маңызды рөл атқарады. Ол ұйымдық, бюджеттік және өнімдік әзірлеу тәуелсіздігіне ие, яғни ол тек жоғары басқаруға есеп береді, өз бюджеті бар және өнімді құрастыруға еңбек ресурстарын жұмсамайды. Өнімді қамтамасыз ету жоба басқарумен тең дәрежеде, бірақ тұтынушының көзқарасын қамтиды.
Бағдарламалық жасақтама әзірлеу
Бағдарламалық қамтамасыз ету сапасын қамтамасыз ету – сапаны кепілдендіру үшін қолданылатын бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу процестері мен әдістерін бақылауды білдіреді. Осы мақсатта әртүрлі әдістер немесе жүйелер қолданылады, мысалы, бір немесе бірнеше стандарттарға сәйкестікті қамтамасыз ету, мысалы, ISO 25010 (бұл ISO/IEC 9126 стандартын алмастырады) немесе CMMI немесе SPICE сияқты процестік модельдер. Бұдан өзге, кәсіпорын сапа басқару бағдарламалық жасақтамасы жеткізу тізбегінің үзілуі сияқты мәселелерді түзету және заңнамалық талаптарға сәйкестікті қамтамасыз ету үшін пайдаланылады; мұндай шаралар медициналық құрылғыларды өндіретін компаниялар үшін аса маңызды.
Мердігерлер мен консультанттарды пайдалану
Кейде жаңа сапалық тәжірибелер мен әдістерді енгізу кезінде кеңесшілер мен мердігерлер шақырылады, әсіресе қажетті білік, тәжірибе және ресурстар ұйымның ішінде болмаған жағдайда. Консультанттар мен мердігерлер көбінесе сапа менеджменті жүйелерін (QMS), CMMI, Six Sigma, өлшемдеу жүйелерін талдау (MSA), сапа функцияларын жоспарлау (QFD), қателік түрлері мен салдарының талдауын (FMEA) және өнім сапасын алдын ала жоспарлау (APQP) сияқты аудиттерді және рәсімдік құжаттаманы пайдаланады.