Кіріспе
Сотта тікелей куәлікті жазатын адам – сот репортері, сот стенографы немесе стенографшы. Олар стенографиялық машина немесе стеномаска қолданып, сот процесіндегі тікелей куәлікті жазып алады. Осы арқылы, олардың білімі, сертификаты және көбінесе лицензиясының нәтижесінде сот процесі ресми, куәландырылған мәтінге айналады. Бұл сот отырыстары мен процестері, жауапты жазбалар мен ашу процедуралары, антпен растаған мәлімдемелер және тағы да басқаларды қамтиды.
A court reporter, court stenographer, or shorthand reporter is a person whose occupation is to capture the live testimony in proceedings using a stenographic machine or a stenomask, thereby transforming the proceedings into an official certified transcript by nature of their training, certification, and usually licensure. This can include courtroom hearings and trials, depositions and discoveries, sworn statements, and more.
Америка Құрама Штаттары
Кейбір штаттарда сот баяндамашысы мемлекеттік лицензиясының күшімен нотариус болып табылады, ал нотариусқа куәгерлерге ант беруге және сот ісінің транскриптісінің айтылған сөздердің нақты көшірмесі екенін растауға рұқсат беріледі – бұл сот жазғышынан өзгеше, оның міндеті аудио жазу құрылғыларын пайдалану және жазылған файлдарды транскрипция үшін интернет арқылы жіберу болып табылады. Көптеген штаттар сот баяндамашысынан Ұлттық сот баяндамашылары қауымдастығы немесе Ұлттық мәтіндік баяндамашылар қауымдастығы арқылы алынған сертификатқа ие болуын талап етеді; ал кейбіреулері өздерінің штаттық лицензиясын немесе сертификатын талап етеді.
Біліктілік пен оқыту
Кәсіби сот хатшысы болу үшін қажетті негізгі дағдыларды меңгеру әдетте екі жылдан төрт жылға дейін уақыт алады. Аспиранттар ең көп уақытты қажет ететін стенографиялық пернетақтаны пайдалануды бірінші кезекте үйренеді, сонымен қатар, ауыр академиялық оқыту да қажет. Үміткерлер көбінесе жеке бизнес мектептеріндегі арнайы сертификаттық курстарға қатысады, немесе аккредиттелген колледждер мен университеттердегі мамандықтан кейінгі немесе бакалаврлық білім беру бағдарламаларын тамамдайды. Қашықтықтан оқыту және онлайн курстар да бар. Қосымша тәжірибелік оқыту мен жұмыс тәжірибесінен кейін көптеген сот хатшылары нақты уақыт режимінде жұмыс істеуге көшеді.
Лицензиялау
Көптеген штаттар сот репортерлеріне сол штаттың аумағында жұмыс істеуге рұқсат алу үшін емтихан арқылы лицензия алуды талап етеді. Емтихандарға 180, 200 және 225 сөз/минут жылдамдықпен жазу сынақтары, сондай-ақ ағылшын тілі, грамматика, медициналық терминология, құқықтық терминология, сот залындағы әдеп нормалары, Азаматтық іс жүргізу кодексінің 30-бабы, сот репортерінің жұмыс істеу тәртібі және этика саласындағы біліктілікті анықтауға арналған жазбаша емтихан кіреді. Лицензия алған сот репортерлері лицензияларын сақтау үшін жыл сайын кемінде 10 сағаттық біліктілікті арттыру курстарына қатысуға міндетті.
Кәсіби бірлестіктер мен лицензия беруші ұйымдар
Ұлттық сот репортерлері қауымдастығы (NCRA) – АҚШ-тағы ұлттық стенографиялық сот репортерлері қауымдастығы. Стенографтар Ұлттық мәтіндік репортерлер қауымдастығына (NVRA) да қосыла алады, ол дауыс жазу практикасына арналған кәсіби ұйым. Бұл әдіс кейбір штаттарда сот отырыстарын жазу үшін қолданылады. Аудио жабдықтарын пайдаланатын сот жазғыштары үшін Американың электрондық репортерлер мен транскрипторлар қауымдастығы (AAERT) бар. Сот репортерлері, дауыс жазушылар және транскрипторлар жазбаша және практикалық емтиханды тапсыруы тиіс. NCRA төрт бөлімнен тұратын емтиханды – үш бөлімнен тұратын дағдылар емтиханы мен жазбаша емтиханды – сәтті тапсырған және үздіксіз білім беру бағдарламаларына қатысқандарға Тіркелген кәсіби репортер (RPR) атағын береді. Сот репортері біліктіліктің одан да жоғары деңгейін көрсететін қосымша беделді сертификаттар алуға болады, мысалы, Тіркелген лайықты репортер (RMR), Сертификатталған нақты уақыт репортері (CRR), Сертификатталған нақты уақыт субтитрлеушісі (CRC) немесе Лайықтылық сертификаты (CM), Сертификатталған хабар тарату субтитрлеушісі (CBC) және Сертификатталған CART провайдері (CCP). 2004 жылы Марк Кислингбери стенографиялық машинасымен минутына 360 сөз жазып, Гиннес рекордтары бойынша ең жылдам нақты уақыт сот репортері атағын жеңіп алды. AAERT электрондық жазушылар мен транскрипторларға үш сертификат ұсынады: негізгі жазу жабдықтарын орнату және пайдалану үшін сертификатталған электрондық жазушы (CER), сертификатталған электрондық транскриптор (CET) және сертификатталған электрондық жазушы және транскриптор (CERT). Дегенмен, көп жағдайда транскрипцияны сот жазғышы жасамайды. Халықаралық кәсіби репортерлер мен транскрипторлар альянсы (IAPRT.org) – сот процесін цифрлық жазу мен транскрипциялауды дамытумен айналысатын коммерциялық емес консорциум. Ол бүкіл әлемдегі мемлекеттік және жеке сот процесін жазатын мамандырған қызметкерлерді, тіпті қазіргі заманғы жазба жабдықтарының шектеулерін ескере отырып, мүмкіндігінше сөзбе-сөз және тексерілетін жазба жасау мақсатына жетелеуге тырысады. NVRA дауыс жазушыларға төрт бөлімнен тұратын емтиханды – дағдылар мен жазбаша емтиханды – тапсырып, үздіксіз білім беру бағдарламаларына қатысқандарға Сертификатталған мәтіндік репортер (CVR) атағын береді. Лицензияланған стенографиялық сот репортерінің қажетті дағдыларына тілді жақсы меңгеру, егжей-тегжейге назар аудару, есту қабілетінің жоғары деңгейі және ұзақ уақыт бойы назарды сақтай білу жатады. Ең білікті сот репортерлері нақты уақыт транскрипциясын ұсынып, айтарлықтай табыс табуға мүмкіндік алады, кейбір аймақтарда жалақы алты таңбаға жетеді.
Жалақы және жұмыс орны
АҚШ-та Еңбек статистикасы бюросы сот репортерлерінің жұмыс перспективалары оң екенін хабарлауда. 2022 жылы орташа жылдық жалақы жылына 63 560 долларға тең. Сот журналистерінің ең жоғарғы 10 пайызы 91 280 доллардан астам табыс тапты. 2015 жылы сот репортерінің орташа жылдық жалақысы 50 000 доллар болды. Нақты сома сот репортері сотта "ресми" репортер ретінде немесе сотқа дейінгі анықтама (депозициялар) репортері ретінде жұмыс істейтініне байланысты өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар, ақы төлеу соңғы сот ісіне қатысушылардың стенограмманың түпнұсқасын және/немесе көшірмесін сұрауына байланысты да өзгеруі мүмкін. Кәсіптің өсу қарқыны 2-3% деп болжанған, бұл орташа 7%-дан төмен, бірақ жалпы ұлттық сот дауларының өсуіне байланысты сұраныс жоғары болып қалыптасты. Ұлттық сот репортерлері қауымдастығы (NCRA) мамандықтың жай-күйін бағалау үшін тапсырған "Даккер есебі" 2018 жылы сот репортерлерінің жұмыс күші шамамен 27 700 адамды құрайды деп болжады. Алайда, бұл болжамдарға қайшы, АҚШ Еңбек статистикасы бюросы 2022 жылы нақты саны шамамен 21 300 адамды құрайтынын хабарлады, бұл күтілгеннен жылдам төмендеуді көрсетеді. Бұл мамандық үшін маңызды кезең, көптеген штаттық сертификаттау кеңестерінен сот репортері өтініш берушілер санының үнемі төмендеуі туралы хабарлар келіп түсуімен күшейді. Кейбір штаттарда бұл көрсеткіш соңғы бес жылда 85%-ға төмендеді. 2012 жылы Мэриленд штатында ең көп сот репортері жұмыс істесе, Нью-Йоркте орташа жалақы ең жоғары болды. Кейбір штаттарда соңғы жылдары бюджеттер қысқартылып, мемлекеттік қаржыландырылатын сот репортерлерінің саны азайды. Бұл заң фирмаларының тәуелсіз мердігерлер ретінде сот репортерлерін тікелей жұмысқа алуына әкелді, осылайша сот отырысының сөзбе-сөз тіркелуін қамтамасыз етуге болады. Англияда 2023 жылы сот репортерінің шамамен жылдық жалақысы 28 000 – 35 000 фунт стерлинг (шамамен 35 000 – 44 000 АҚШ доллары) құрады. 2014 жылы еркін сот репортерлерінің жалақысы әртүрлі болды, нақты уақыт режимінде жұмыс істейтін репортерлер шамамен 405,88 фунт стерлинг (шамамен 512,59 АҚШ доллары) көлемінде күндік төсім алды.
Жұмыс
Сертификатталған дереу тіркеуші (CRR) және Сертификатталған хабар таратудың субтитрлеушісі (CBC) айтылған сөздерді дереу транскрипциялауға және оны экранға нақты уақытта көрсетуге мүмкіндік береді, яғни айтылғандарды субтитрмен жазу арқылы. Ал соңғысы стенографиялық сот тіркеушісі болғандықтан, жазбадан айырмашылығы, куәлікті дереу оқу мүмкіндігін ұсынады. Сот кеңселерінің қызметкерлері немесе AAERT мүшелері пайдаланатын цифрлық жазбалар, тиісті бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы жазбаның бөліктерін дереу ойнатуға немесе қарауға мүмкіндік береді. Көптеген стенографиялық сот тіркеушілері еркін жұмыс істейтін немесе тәуелсіз мердігерлер ретінде куәліктерді жазу және ресми құқықтық транскрипт қажет болатын басқа да жағдайларда, мысалы, төрелік отырыстарда немесе басқа ресми іс жүргізулерде жұмыс істейді. CART (Communication Access Realtime Translation) провайдерлері де көбінесе қоғамдық шараларға, діни қызметтерге, веб-трансляцияларға және білім беру қызметтеріне дереу тіркеу қызметтерін ұсынады. Стенографиялық сот тіркеуі көбінесе сағаттық, күнделікті, жеделдетілген немесе стандартты мерзімде жоғары сапалы транскрипт дайындауға мүмкіндік береді. Стенографиялық сот тіркеушілері теледидар продюсерлерімен және телеарналармен тікелей эфирдегі бағдарламаларға субтитр жасау үшін келісімшарт жасайды.
Білім
Канаданың барлық аймағында NCRA бекіткен бір ғана субтитрлеу және сот хатшысы даярлау бағдарламасы бар, ол Эдмонтон қаласындағы Солтүстік Технология Институтында (NAIT) орналасқан. NAIT сонымен қатар NCRA A to Z® бағдарламасын ұсынады – стенографияның негіздерін оқытатын алты апталық тегін курс. 2017 мен 2020 жылдар аралығында NAIT-тің субтитрлеу және сот хатшысы даярлау бағдарламасын бітірген түлектердің орташа жалақысы 70 000 канад доллары болғанын мәлімдеді.
Кәсіби бірлестіктер
Канадада үш белсенді кәсіби қауымдастық бар: Квебектің ресми стенографтар қауымдастығы (APSOQ), Альберта стенография тілшілері қауымдастығы (ASRA) және Британдық Колумбия стенография тілшілері қауымдастығы (BCSRA).
Сертификатталған стенографист (Альберта)
Мектепті бітіргеннен кейін және тағылымдамадан өткеннен кейін Альберта сотының репортерлері сертификатталған стенография репортері атауын сақтау үшін үздіксіз білім алуға міндетті, бұл атау Альбертаның кәсіби және кәсіптік ұйымдарды тіркеу туралы заңымен қорғалған. Сертификатталған стенография репортерлері ASRA мүшесі болуы керек. Сертификатталған стенография репортерлері – грамматика, құқық, медициналық терминология және канадалық сот процедураларына ерекше назар аударған аккредиттелген сот репортерлік мектебінен жоғары білім алған, жоғары білікті мамандар. Анықтау үшін сауалдау ант беруге құқығы бар ресми репортердің қатысуымен жүргізілуі тиіс.
Уәкілетті репортер (Британдық Колумбия)
Авторизацияланған репортер мәртебесін Британ Колумбиясы Бас прокуроры тағайындайды. Мұндай мәртебе алу үшін адам "соңғы бес жылдың ішіндегі екі жылда ресми репортердің функцияларын орындауда 1000 сағат жұмыс тәжірибесіне" немесе "NCRA-дағы нақты уақыт репортерінің сертификатына ие болуы және соңғы бес жылдың ішіндегі екі жылда ресми репортердің функцияларын орындауда кемінде 500 сағат жұмыс тәжірибесіне" ие болуы тиіс.
Әдістер
Сот журналистері айтылған сөзді сөзбе-сөз жазу үшін стенографияны қолданады. Сот репортерлерінің біліктілігі негізінен аттестаттау емтихандары мен лицензиялау арқылы бағаланады. Стенограф машинасымен жұмыс ілуге үйрену үшін, адам АҚШ-та Ұлттық сот репортерлері қауымдастығы (NCRA) белгілегендей, машинада минутына 225 сөздейін жазу тестін тапсыруы керек. Жыл сайын сот репортерлерінің шағын бөлігі ғана осы мақсатқа жете алады, бірақ NCRA-ның «A to Z Steno» бағдарламасы және ел бойынша ашылған виртуалды сыныптардың арқасында стенографиялық сот репортерлерінің саны артып келеді. Сот жазбалары транскрипциялау кезінде арналарды бөлек ойнатуға мүмкіндік беретін көп арналы, цифрлық аудио қолданады. Бұл транскрипторларға аудионы түрлі бұрыштан тыңдауға мүмкіндік береді. Бұл көп арналы мүмкіндік әсіресе күлкі, айқай, жөтел және ұрық сияқты қосымша шулар кезінде көмектеседі, бірақ бұл сот отырысында стенографиялық репортердің болуынан кем деп есептеледі. Американдық электрондық жазбалар және транскрипторлар қауымдастығы (AAERT) жазбалар мен транскрипторларды аттестаттайды. AAERT аттестатын алған жазбалар сот отырысы кезінде жазбаны үнемі бақылауға тырысуға және уақыт белгісі қойылған қарапайым жазбаларды немесе журналды жасауға оқытылады. Уақыт белгілері цифрлық жазбадағы орынға сәйкес келеді, оны сот отырысы кезінде немесе кейінірек сұрағанда ойнатуға болады. Журнал жазбалары сот отырысының кез келген бөлігін іздеуге және анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір соттар кеңсе қызметкерлерін немесе басқа сот қызметкерлерін цифрлық жазба құрылғыларын пайдалануға оқытады. Сот жүйелері осы жүйелерден түсетін табыстан тікелей пайда көреді, бірақ жабдықты сыртқы жеткізушілер күтіп ұстайды және қызметкерлер проблеманы білген жағдайда да бұзылған жабдықты жөндеуге құқылы емес. Сот залындағы бақылаушылар сот отырысы кезінде наушниктер арқылы жазбаны тыңдауға жауапты. Дегенмен, жазба сапасын қамтамасыз етудің жолы жоқ. Сот журналистері сот процесін жазу үшін дауыс жазу құрылғыларын да пайдалана алады. «Дауыс жазушылар» деп аталатын олар адвокаттардың, куәгерлердің және басқалардың айтқандарын стеномаскаға диктанттау арқылы жазады, ол компьютерге қосылады және дауысты тану бағдарламалық жасақтамасын пайдаланады. Осы оқудан өту үшін адам АҚШ-та National Verbatim Reporters Association (NVRA) белгілегендей, минутына 225 сөздейін диктант жылдамдығы бойынша тестіден өтуі керек.