Мамандық және кәсіби білік

Кіріспе

Маман – белгілі бір кәсіптің мүшесі немесе нақты кәсіби қызметпен айналысатын кез келген адам. Бұл термин сонымен қатар, мамандықтың мүшелерін осы кәсіптегі нақты міндеттерін орындау үшін қажетті білім мен дағдылармен дайындайтын білім беру және оқыту стандарттарын да сипаттайды. Көптеген мамандар қатаң қағидаларға бағынады, олар жоғары этикалық және моральдық талаптарды қамтиды. Нақты саланың кәсіби практикасы мен этикасы әдетте кеңінен танылған кәсіби ұйымдар арқылы келісіліп, сақталады, мысалы IEEE. "Маман" деген сөздің кейбір анықтамалары бұл терминді қоғамдық мүддеге және қоғамның жалпы игілігіне қызмет ететін кәсіптермен шектейді. Кейбір мәдениеттерде бұл термин жоғары білімді, жұмысында тәуелсіздікпен және шығармашылықпен, сондай-ақ интеллектуалдық қиындықтармен айналысатын белгілі бір әлеуметтік топты сипаттау үшін қолданылады.

Кәсіптер

Тар мағынада барлық біліктіліктер кәсіп деп есептелмейді. Шебер құрылыс және күтім жұмыстары сияқты мамандықтар көбінесе кәсіп немесе қолөнер деп қарастырылады. Оқушылықты аяқтау білікті еңбекпен немесе ағаш шебер, электрик, тас қалаушы, суретші, сантехник және осыған ұқсас басқа да мамандықтармен байланысты.

Теория

Профессионалдық қоғамның өркендеуі атты зерттемесінде тарихшы Гарольд Перкин кәсіби қоғамды былай сипаттайды: «Өнеркәсіптік қоғамға дейінгі қоғам жерге иелік етудің пассивті түріне, ал өнеркәсіптік қоғам – белсенді басқарылатын капиталға негізделген болса, кәсіби қоғам білім арқылы құрылған және білікті еместерді шеттету стратегиясымен, яғни жабылу стратегиясымен күшейтілген адам капиталына негізделген». Нақтырақ айтқанда, Перкиннің пікірінше, кәсіби топтардың белгісі – адам капиталын басқару, тек қана мамандандырылған дағды емес. Ол тіпті оны феодализмнің қазіргі заманғы түрімен салыстырады. Кәсіби білім беру идеологиялық тұрғыдан бейтарап көрінсе де, ол жоғары әлеуметтік топтан шыққан және формальды білім алған адамдарға көңіл бөлуі мүмкін. 2000 жылы жарық көрген «Дисциплиналанған сана: жалақы алатын мамандар мен олардың өмірін қалыптастыратын жанды шаршату жүйесіне сын көзбен қарау» атты кітабында Джефф Шмидт білікті мамандардың пікірлері мен әдеттерінде кәсіби емес адамдарға қарағанда шығармашылық пен әртүрлілік аз екенін байқады. Ол мұны кәсіби білім беру процесімен қатар жүретін сырттайғы идеологиялық әсер ету мен сүзуге байланысты деп түсіндіреді. Оның дәлелдері сапалық және сандық сипатта болады, оларға кәсіби емтихан нәтижелері, салалық статистика және тәлімгерлікке қатысушылар мен мамандардың жекелеген есептері кіреді. Негізгі теориялық дау қалыптасқан мамандықтардағы (мысалы, заңгерлер, дәрігерлер, бухгалтерлер, архитекторлер, инженерлер, геодезистер) қатаң этика кодекстеріне бағыну фактісінен туындайды. Кейбіреулер осы этика кодекстері, кеңінен танылған кәсіби бірлестіктер арқылы келісілген және сақталатын, кез келген мамандықты құрайтын маңызды элементтер деп санайды. Ал басқалары қатаң этика кодекстері мен оларды сақтайтын кәсіби бірлестіктер кәсібилендірудің сәтті нәтижесінің салдары ғана емес, кәсіби (изм) анықтамасының ішкі құрауы емес деп дәлелдейді. Бұл кәсіптің ортақ мақсатқа (жоғары игілікпен байланысты), білім қорына, іс-қимылдар мен шешімдерге және қоғамның мүдделі тараптарының күтулеріне сәйкес келу арқылы қалыптасатынын білдіреді.

In his study The Rise of Professional Society historian Harold Perkin characterizes professional society; "Where pre industrial society was based on passive property in land and industrial society on actively managed capital, professional society is based on human capital created by education and enhanced by strategies of closure, that is, the exclusion of the unqualified." Specifically, it is the management of human capital, and not just specialized skill which Perkin argues is a mark of the professional classes, at one point going so far as to compare it to a modern form of feudalism. Although professional training appears to be ideologically neutral, it may be biased towards those with higher class backgrounds and a formal education. In his 2000 book, Disciplined Minds: A Critical Look at Salaried Professionals and the Soul Battering System that Shapes Their Lives, Jeff Schmidt observes that qualified professionals are less creative and diverse in their opinions and habits than non professionals, which he attributes to the subtle indoctrination and filtering which accompanies the process of professional training. His evidence is both qualitative and quantitative, including professional examinations, industry statistics and personal accounts of trainees and professionals. A key theoretical dispute arises from the observation that established professions (e. g. lawyers, medical doctors, accountants, architects, civil engineers, surveyors) are subject to strict codes of conduct. Some have thus argued that these codes of conduct, agreed upon and maintained through widely recognized professional associations, are a key element of what constitutes any profession. Others have argued that strict codes of conduct and the professional associations that maintain them are merely a consequence of 'successful' professionalization, rather than an intrinsic element of the definition of professional (ism); this implies that a profession arises from the alignment between a shared purpose (connected to a 'greater good'), a body of knowledge, actual behavior in terms of actions and decisions, and expectations held by societal stakeholders.

Этимология

Кәсіби терминінің этимологиясы және тарихи мағынасы орта ағылшын тілінен бастау алады, profes сөзінен – мойындаған, англо-француз тілінен, кейін латын тіліндегі professus сөзінен, латын тіліндегі profitēri етістігінің өткен шаққа шақтанған түрі, білдіру, жариялау, pro – «алдында» және fatēri – «мойындау» сөздерінен құралған; басқа мағыналарында латын тіліндегі professus сөзінің өткен шаққа шақтанған түрінен. Осылайша, адамдар өз кәсіптерінде көбірек маманданған сайын, олар өз біліктіліктерін басқаларға жариялап, өз кәсіптерін белгілі бір стандартқа сәйкес орындауға уәде берді. Өздерінің беделін сақтауға тиіс, қоғамға сенімді қызметкерлер, белгілі бір кәсіп иелері кәсіби мамандар саналады. Қызығы, «profess» сөзінің қолданылуы 1800 жылдардың соңынан 1950 жылдарға дейін азайды, ал «кәсіби» термині 1900 жылдан 2010 жылға дейін танымал бола бастады. Атап айтқанда, американдық ағылшын тілінде «кәсіби» терминінің танымалдылығы 20 ғасырдың басында өсті, ал британдық ағылшын тілінде 1930 жылдары басталып, 1960-1970 жылдары ең жылдам өсімді көрсетті.

Гильдиялар мен лицензиялық практика

Кәсіби мамандық туралы түсінік ортағасырлық еуропалық гильдияларға қатысты, олардың көпшілігі он тоғызыншы ғасырдың ортасына қарай жойылды, тек ғалымдар гильдиясы немесе университеті ғана ерекше жағдайды құрады. Көптеген гильдиялар академиялық ортадан тыс жерде ресми түрде таратылғандықтан, саудада эксклюзивтілік пен стандарттарды орнату (яғни сауданың табысты кәсібиленуі) лицензиялау сияқты басқа да тәсілдермен жүзеге асырылуы керек болды. Бұл процестер ерікті кәсіби қауымдастықтар құрған бейресми бастама ретінде көтеріліп, кейіннен лоббилік әрекеттер нәтижесінде заңға айналды. Гилдиялардың құлдырауымен бірге немесе одан кейін Ұлыбритания мен АҚШ-та кәсіби қауымдастықтар құрыла бастады. АҚШ-та бірқатар мүдделі тараптар орта ғасырлық еуропалық гильдиялардың саудада эксклюзивтілікті орнату үшін жетілдірген шәкірттік үлгісін, сондай-ақ жоғары табыс пен шеберлікпен байланысты ағылшын джентльменінің тұжырымын қайта жасай алмақ болды. Мысалы, Лазарони ғылымды дамыту жөніндегі Америкалық қауымдастықты (AAAS) құруға және кәсіби қауымдастықтар Америкалық медициналық қауымдастықты (AMA) құруға лобби жасады. Миллер және авторлар айтқандай, "Лазарони олардың жақын байланыстағы тобынан тыс ғалымдар ұсынғандықтан реформаларға түсініксіз себептермен қарсылық көрсетті". Пол Старр өзінің "Америкалық медицинаның трансформациясы" (1982) атты еңбегінде AMA-ның дамуындағы маңызды себепті дәрігерлер арасындағы бәсекелестікті азайту үшін лицензиясы жоқ тәжірибешілерге билік орнату, осылайша медицина мамандарының табысын және беделін арттыру деп атады. Старрдың пікірінше, лицензиялау процесі қажетсіз созылған және шығындар жасанды түрде арттырылған, бұл мақсаты – потенциалды тәжірибешілерді салаға кіруден тоқтату болды. Рональд Хамуи өзінің "Америкадағы медициналық лицензиялау заңдарының ерте дамуы" (1875–1900) атты кітабында былай деп жазды: "Америкалық медициналық қауымдастық (AMA) 1847 жылы Филадельфияда 230-ға жуық делегаттар қатысқан конвенцияда, соның ішінде қырықтан астам медициналық қоғам мен жиырма сегіз мектептен өкілдер қатысқан тұрақты ұлттық ұйым ретінде құрылды. Оның құрылған сәтінен бастап, негізгі мақсаттарының бірі медициналық білімді жақсарту және дәрігерлердің санын азайту болды. Оның медициналық стандарттарды көтеру жөніндегі комитеті алғашқы отырысында "елдегі медициналық колледждердің көптігі және диплом алудың оңайлығы" мамандыққа "өте зиянды әсер етеді" деп мәлімдеді. Осы жағдайды түзету мақсатында медициналық колледжге түсу үшін алдын ала білім берудің ең төменгі деңгейін, медициналық мектепті бітіру үшін оқу мерзімін ұзартуды, диплом беруден бұрын ауруханада міндетті клиникалық оқытуды және дәрігерлерге арналған лицензиялау схемаларына кәсіби қатысуды талап ететін ұсыныстар қабылданды. Шын мәнінде, AMA білім беру мәселесін соншалықты маңызды деп санады, оның алғашқы әрекеттерінің бірі Медициналық білім беру жөніндегі комитетті құру болды".

The notion of a professional can be traced to medieval European guilds, most of which died off by the middle of the nineteenth century, the exception being the scholars guild, or university. With most guilds formally abolished outside of the realm of academia, establishing exclusivity and standards in a trade (i. e. the successful professionalization of a trade) had to be achieved via other means such as licensing practices, of which might begin as an informal process established by voluntary professional associations, but then eventually become law due to lobbying efforts. Paralleling or soon after the fall of guilds professional associations began to form in Britain and the US. In the US a number of interested parties sought to emulate the model of apprenticeship which European guilds of the Middle Ages had honed to achieve their ends of establishing exclusivity in trades as well as the English concept of a gentleman which had come to be associated with higher income and craftsmanship. Examples are the Lazzaroni who lobbied to create the American Association for the Advancement of Science (AAAS) and professional associations who lobbied to create the American Medical Association (AMA). According to Miller et al., "Lazzaroni opposed reforms for no apparent reason other than that they were proposed by scientists outside of their tight knit group.". In his seminal work The Transformation of American Medicine (1982) Paul Starr argues that a significant motivation in the development of the AMA was to gain authority over unlicensed practitioners so as to minimize competition among medical practitioners, thereby enhancing the earning power and prestige of medical professionals. The licensing process Starr argues, was unnecessarily prolonged and the costs were artificially enhanced with the specific aim of deterring potential practitioners from entering the field. In his book, The Early Development of Medical Licensing Laws in the United States, 1875–1900, Ronald Hamowy wrote:"The American Medical Association (AMA) was established as a permanent national organization at Philadelphia in 1847 at a convention attended by some 230 delegates representing more than forty medical societies and twenty eight schools. From its inception, one of its primary aims was the upgrading of medical education and a concomitant reduction in the number of physicians. Its committee on raising medical standards reported at its first meeting that "the large number of Medical Colleges throughout the country, and the facility with which the degree is obtained, have exerted a most pernicious influence" on the profession. With the object of ameliorating this situation, recommendations were carried calling for a specified minimum preliminary education as a prerequisite for admission to a medical college, a lengthening of the period of study for graduation from a medical school, including compulsory clinical instruction at a hospital prior to the issuance of a diploma, and professional participation in some licensing scheme for physicians. Indeed, so important was the issue of education considered by the AMA that one of its first acts was the establishment of a Committee on Medical Education "

Технологияның ХХ ғасыр бойы дамуымен бірге, кез келген саланың табысты кәсібиленуі көбінесе мамандану идеясы арқылы мүмкін болды. Университеттер арқылы диплом беру көп жағдайда лицензиялау практикасының маңызды бөлігі болып табылады, бірақ көптеген заңдық талаптар және кейбір жағдайларда тіпті бейресми әлеуметтік нормалар да осы рөлді атқарады. Дегенмен, университет жүйесі кең таралған соңғы гильдиялардың (немесе квази-гильдиялардың) бірі болып табылады және жұмыс салаларын кәсібилендірудің қажетті құралы ретінде қызмет етуді жалғастыруда. XIX ғасырдың ортасына қарай көптеген гильдиялар жойылғаны рас, бірақ ғалымдар гильдиясы индустрияланған экономикадағы маргиналды жағдайына байланысты сақталды. Эллиот Крауздың сөздері бойынша, "Университеттер мен ғалымдар гильдиясы мүшелікке, оқыту мен жұмыс орнына билік жүргізуді сақтап қалды, өйткені ерте капитализм бұл мәселеге қызығушылық танытпады".